Με παραδείγματα από τη δουλειά του Ελβετού γλωσσολόγου Ferdinard de Saussure(1), ο Μπαρτ προσπάθησε να αποκαλύψει την αυθαίρετη φύση των πολιτιστικών φαινομένων, να ξεσκεπάσει το λανθάνον νόημα της καθημερινής ζωής, που απ’ οποιαδήποτε θέση φαινόταν «απόλυτα φυσική». Αντίθετα με τον Hoggart, δεν είχε σκοπό να κάνει διακρίσεις ανάμεσα στο καλό και στο κακό της σύγχρονης μαζικής κουλτούρας, αλλά περισσότερο να δείξει πως όλες οι φαινομενικά αυθόρμητες μορφές και συνήθειες των σύγχρονων αστικών κοινωνιών, υπόκεινται σε μια συστηματική διαστρέβλωση, με μια μόνιμη τάση αποϊστορικοποίησης, «φυσιολογικοποίησης», μυθοποίησης: «Ολόκληρη η Γαλλία είναι βουτηγμένη σ’ αυτή την ανώνυμη ιδεολογία: ο τύπος μας, ο κινηματογράφος μας, το θέατρό μας, η λογοτεχνία της δεκάρας, οι συνήθειές μας, η Δικαιοσύνη μας, η διπλωματία μας, οι συζητήσεις μας, τα σχόλια που κάνουμε για τον καιρό, μια δίκη δολοφονίας, ένας συγκινητικός γάμος, το αγαπημένο μας φαγητό, τα ρούχα που φοράμε, το κάθε τι στην καθημερινή ζωή εξαρτάται από τις αναπαραστάσεις που η αστική τάξη έχει και μας κάνει να έχουμε για τις σχέσεις ανάμεσα στα άτομα και στον κόσμο» (R. Barthes, 1972). Όπως και στον Έλιοτ, η έννοια της κουλτούρας στον Μπαρτ εκτείνεται πέρα από τη βιβλιοθήκη, την όπερα και το θέατρο, για να περιλάβει το σύνολο της καθημερινής ζωής. Όμως, για τον Μπαρτ, αυτή η καθημερινότητα επιφορτίζεται με μια ιδιαίτερη σημασία και γίνεται μονομιάς περισσότερο ύπουλη και πιο συστηματικά οργανωμένη. Ξεκινώντας από την προϋπόθεση ότι «ο μύθος είναι ένας τρόπος ομιλίας», ο Μπαρτ προσπάθησε στις «Μυθολογίες» του να εξετάσει τους συνήθως καλυμμένους κανόνες, κώδικες και συμβάσεις, μέσω των οποίων έννοιες που χαρακτηρίζουν συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες (π.χ. αυτές που βρίσκονται στην εξουσία), γίνονται οικουμενικές και «δεδομένες» για το σύνολο της κοινωνίας. Σε φαινόμενα τόσο διαφορετικά μεταξύ τους, όπως ένας αγώνας πυγμαχίας, ένας συγγραφέας σε διακοπές, ένας τουριστικός οδηγός, ανακάλυψε την ίδια τεχνητή φύση, τον ίδιο ιδεολογικό πυρήνα. Κάθε ένα από αυτά τα φαινόμενα είχε εκτεθεί στην ίδια κυρίαρχη ρητορική (τη ρητορική της κοινής λογικής) κι είχε μετατραπεί σε μύθο, σ’ ένα από στοιχείο ενός «σημειολογικού συστήματος δευτέρου βαθμού» (R. Barthes, 1972). (Ο Μπαρτ χρησιμοποιεί σαν παράδειγμα μια φωτογραφία του Pariw-Match, που δείχνει ένα Νέγρο στρατιώτη να χαιρετά τη γαλλική σημαία. Η φωτογραφία αυτή έχει εκδοχές πρώτου και δεύτερου βαθμού: 1) μια χειρονομία πίστης, και, ακόμα, 2) «η Γαλλία είναι μια μεγάλη αυτοκρατορία και όλα τα παιδιά της, χωρίς φυλετικές διακρίσεις, υπηρετούν πιστά τη σημαία της»). Η εφαρμογή απ’ τον Μπαρτ μιας μεθόδου που είχε τις ρίζες της στη γλωσσολογία, σε άλλα συστήματα «ομιλίας» πέρα από τη γλώσσα (όπως: μόδα, κινηματογράφος, τροφή κτλ.), έδωσε καινούργιες δυνατότητες στις σύγχρονες πολιτιστικές μελέτες. Υπήρχαν ελπίδες να εντοπιστεί το αόρατο νήμα ανάμεσα στη γλώσσα, την εμπειρία και την πραγματικότητα και να σπάσει με μια σημειωτική ανάλυση αυτού του είδους· ώστε το χάσμα ανάμεσα στον αποξενωμένο διανοούμενο και τον «πραγματικό» κόσμο να αποκτήσει σημασία και, ταυτόχρονα, σαν από θαύμα, να εξαφανιστεί. Επιπλέον, με τις κατευθύνσεις του Μπαρτ, η σημειωτική έδινε υποσχέσεις τουλάχιστον για τη συμφιλίωση των δύο αλληλοσυγκρουόμενων ορισμών της κουλτούρας, που θόλωναν τη θέση των πολιτιστικών μελετών – ένας συγκερασμός ηθικών πεποιθήσεων (στην περίπτωση του Μπαρτ, οι μαρξιστικές του απόψεις) και λαϊκών θεμάτων: η μελέτη ενός συνολικού τρόπου ζωής τής κοινωνίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι η σημειωτική θα μπορούσε να αφομοιωθεί εύκολα στο χώρο των πολιτιστικών μελετών. Μ’ όλο που ο Μπαρτ συμμεριζόταν τις λογοτεχνικές προκαταλήψεις του Hoggart και του Williams, με τη δουλειά του εισήγαγε μια καινούργια μαρξιστική «προβληματική»(2), που ήταν ξένη στη βρετανική παράδοση του ανήσυχου και συχνά εμπειρικού «κοινωνικού ρεπορτάζ». Σαν αποτέλεσμα, όλη η παλιά διαμάχη φάνηκε ξαφνικά ξεπερασμένη. Σύμφωνα με τον E.P. Thompson φαινόταν να αντανακλά τις περιορισμένες ανησυχίες μιας ομάδας «ερασιτεχνών τζέντλεμεν». Ο Thompson επιζήτησε να αντικαταστήσει τον ορισμό της θεωρίας της κουλτούρας του Williams: «η θεωρία των σχέσεων ανάμεσα στα στοιχεία ενός ολόκληρου τρόπου ζωής», με τη δική του, περισσότερο αυστηρά μαρξιστική διατύπωση: «η μελέτη των σχέσεων ενός συνόλου αντιθέσεων». Έπρεπε να βρούμε ένα περισσότερο αναλυτικό πλαίσιο· έπρεπε να μάθουμε ένα καινούργιο λεξιλόγιο. Μέσα σ’ αυτήν τη διαδικασία θεωρητικοποίησης, η λέξη «ιδεολογία» κατέληξε να περιλαμβάνει ένα πολύ ευρύτερο φάσμα εννοιών. Είδαμε ότι ο Μπαρτ βρήκε μιαν «ανώνυμη ιδεολογία» να διαπερνά κάθε πιθανό επίπεδο κοινωνικής ζωής, να εγγράφεται στις πιο απλές συνήθειες, να πλαισιώνει τις πιο τυπικές κοινωνικές συνδιαλλαγές. Όμως, πως είναι δυνατόν η ιδεολογία να είναι «ανώνυμη» και πως μπορεί να περιλαμβάνει μια τόσο πλατιά σημασία; Πριν προσπαθήσουμε να καταλάβουμε το στυλ της υπο-κουλτούρας, πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τον όρο «ιδεολογία» με περισσότερη ακρίβεια.
_______________ 1. Στα «Μαθήματα Γενικής Γλωσσολογίας», ο Saussure τόνισε την αυθαίρετη φύση του γλωσσολογικού σήματος. Για τον Saussure, η γλώσσα είναι ένα σύστημα αμοιβαία συσχετιζόμενων αξιών στο οποίο τα αυθαίρετα σημαίνοντα (οι λεξεις) συνδέονται με εξίσου αυθαίρετα σημαινόμενα («τις έννοιες που καθορίζονται αρνητικά από τις σχέσεις τους με τους άλλους όρους του συστήματος») για να σχηματίσουν σήματα. Όλα αυτά τα σήματα μαζί συνιστούν ένα σύστημα. Κάθε στοιχείο καθορίζεται από τη θέση του μέσα στο σχετικό σύστημα – τη σχέση του με τα άλλα στοιχεία – δια μέσου της διαλεκτικής τής ταυτότητας και της διαφοράς. Ο Saussure δέχτηκε ότι άλλα συστήματα σήμανσης (π.χ. μόδα, μαγειρική) είναι δυνατόν να μελετηθούν με παρόμοιο τρόπο, και ότι βαθμιαία η γλωσσολογία θα αποτελέσει τμήμα μιας γενικότερης επιστήμης των σημάτων – της σημειολογίας. 2. Το γεγονός ότι η λέξη αυτή έγινε της μόδας τα τελευταία χρόνια, συνετέλεσε σε μια χρήση της χωρίς διάκριση. Τη χρησιμοποιώ εδώ με την ακριβέστατη έννοιά της που καθιέρωσε ο Louis Althusser: η «προβληματική» μιας λέξης ή έννοιας συνίσταται στο θεωρητικό ή ιδεολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο η λέξη ή η έννοια μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να εισαγάγουν, καθορίσουν και διαπραγματευτούν ένα συγκεκριμένο πεδίο θεμάτων και ένα συγκεκριμένο είδος προβλήματος (Althusser & Balibar, 1968. Βλ. Επίσης Bennett, 1979)
Dick Hebdige Υπο-Κουλτούρα: Το Νόημα του Στυλ Μετάφραση Έφη Καλλιφατίδη Εκδόσεις Γνώση 1985
Υπήρξα κάποτε κι εγώ, είχα κι εγώ το πλεονέκτημα να είμαι παίκτης και να κινώ τους πύργους μου. Τι τρομερό παιχνίδι, αλήθεια, ήτανε: να βλέπω τους στρατιώτες μου να αραιώνουν και τον εχθρό να εισχωρεί στις τάξεις μου· να μου σκοτώνουν τ’ άλογα τους πύργους μου να μου κυκλώνουν και να μ’ αφήνουν λίγο-λίγο οι δυνάμεις μου. Κι όταν και ο στερνός στρατιώτης έπεσε και μου ‘φεραν την είδηση πως πιάστηκαν αιχμάλωτοι οι στρατηγοί μου και ακολούθησε μες στους καπνούς η σιωπή, κατάλαβα.