ΣΑΒΑΝΑ-ΛΑ-ΜΑΡ* - Thomas De Quincey

Ο Θεός έπληξε τη Σαβάνα-λα-μαρ και με σεισμό τη βούλιαξε, μέσα σε μια νύχτα, με τους πύργους της όλους ορθούς και τον πληθυσμό της να κοιμάται, από τα στέρεα θεμέλια της ακτής στον κοραλλένιο βυθό του Ωκεανού. Και ο Θεός είπε: «Σαβάνωσα την Πομπηία και την έκρυψα από τους ανθρώπους δεκαεφτά αιώνες. Θα σαβανώσω αυτή την πόλη, αλλά δεν θα την κρύψω. Θα είναι για τους ανθρώπους μνημείο του μυστηριώδους θυμού μου, καθηλωμένο για τις μέλλουσες γενεές μέσα σ' ένα γαλάζιο φως, γιατί θα τη διαφυλάξω στο εσωτερικό ενός κρυστάλλινου θόλου των τροπικών μου θαλασσών». Η πόλη αυτή, λοιπόν, σαν ένα επιβλητικό ιστιοφόρο, με όλα του τα άρμενα σε ετοιμότητα, με τις κυματιστές ταινίες του στον αέρα και το παλάγκο στην εντέλεια, μοιάζει σα να πλέει στα αθόρυβα βάθη του ωκεανού. Και συχνά, σε ώρες αρυτίδωτης γαλήνης, διαπερνώντας με το μάτι το διάφανο περιβάλλον του νερού που απλώνεται τώρα σαν ένα σκίαστρο από αέρα πάνω από τον σιωπηλό καταυλισμό, ναυτικοί απ' όλα τα κλίματα βλέπουν κάτω τις αυλές και τις πλατείες της, μετρούν τις εξώπορτες και τα βέλη των εκκλησιών της. Είναι ένα εκτεταμένο κοιμητήρι εδώ και χρόνια πολλά. Αλλά στις μεγάλες άπνοιες, που επί εβδομάδες ναρκώνουν τα τροπικά πλάτη, γοητεύει το μάτι με την παραισθησιακή αποκάλυψη ανθρώπινης ζωής συντηρημένης σε υποβρύχια άσυλα, προφυλαγμένης από τις καταιγίδες που τυραννούν τη δική μας ατμόσφαιρα.

Κατά κει, σαγηνεμένοι από τα χαριτωμένα βαθυγάλανα βάθη, από τις ειρηνικές ανθρώπινες κατοικίες, τις έξω από κάθε κακό, από τους φωτεινούς μαρμάρινους βωμούς που κοιμούνται μέσα σε μια αιώνια αγιότητα, συχνά στα όνειρα, εγώ και ο Σκοτεινός Διερμηνέας, διασχίσαμε το νερένιο πέπλο που μας χώριζε από τους δρόμους της. Κοιτάξαμε τα καμπαναριά, όπου οι κρεμαστές καμπάνες περίμεναν του κάκου το κάλεσμα για να ξυπνήσουν οι γαμήλιες κωδωνοκρουσίες. Μαζί αγγίξαμε τα ισχυρά πλήκτρα του εκκλησιαστικού οργάνου που δεν εκβάλλει ψαλμούς ευφροσύνης, για ν' ακούσει ο ουρανός, ούτε νεκρώσιμες λειτουργίες, για ν' ακούσει η ανθρώπινη θλίψη. Μαζί ερευνήσαμε τα σιωπηρά παιδικά δωμάτια όπου όλα τα παιδιά κοιμούνται εδώ και πέντε γενιές. «Περιμένουν την ουράνια αυγή», ψιθύριζε ο Διερμηνέας στον εαυτό του. «και όταν έρθει, οι καμπάνες και τα εκκλησιαστικά όργανα θα εκβάλουν έναν ψαλμό ευφροσύνης που οι ήχοι του παραδείσου θα επαναλάβουν». Και ύστερα γυρίζοντας προς εμένα έλεγε: «Είναι θλιβερό, είναι αξιοθρήνητο. Αλλά μικρότερη συμφορά δεν θα αρκούσε στο Θεό, για το σκοπό του. Άκου: Βάλε μέσα σε μια ρωμαϊκή κλεψύδρα εκατό σταγόνες νερό. Άφησέ τις να τρέξουν όπως την άμμο σ' ένα αμμόμετρο. Επειδή κάθε σταγόνα αντιστοιχεί προς το ένα εκατοστό του δευτερολέπτου, η αναλογία του χρόνου μιας σταγόνας προς την ώρα είναι: ένα προς τριακόσιες εξήντα χιλιάδες. Τώρα, μέτρα τις σταγόνες καθώς κυλούν και όταν περνά η πεντηκοστή απ' τις εκατό πρόσεξε! Δεν είναι σαράντα εννέα, διότι έχουν ήδη εξαφανιστεί, και δεν είναι πενήντα, διότι πρόκειται ακόμα να περάσουν. Βλέπεις, λοιπόν, πόσο στενό, πόσο ανυπολόγιστα στενό είναι το πραγματικό, το τρέχον παρόν! Από το χρόνο που ονομάζουμε παρόν μόλις το ένα εκατοστό δεν ανήκει είτε στο παρελθόν που έχει περάσει είτε στο μέλλον που βρίσκεται καθ' οδόν. Έχει πεθάνει ή δεν έχει γεννηθεί. Υπήρξε ή δεν υπάρχει. Όμως κι αυτή η κατά προσέγγιση αλήθεια είναι απείρως ψεύτικη. Διότι αν υποδιαιρέσεις και πάλι τη μοναχική εκείνη σταγόνα, που μόνη αντιπροσωπεύει το παρόν, σε μια νέα σειρά παρόμοιων κλασμάτων, τότε θα βρεις ότι η αναλογία του τρέχοντος παρόντος, που συλλαμβάνεται, ως προς την ώρα είναι ένα προς τριάντα έξι εκατομμύρια. Έτσι, με άπειρες υποδιαιρέσεις το αληθινό, το πράγματι παρόν μέσα στο οποίο και μόνο ζούμε και χαιρόμαστε, θα εξαφανιστεί σ' ένα μόριο του μορίου και θα είναι αντιληπτό μόνο από μια ουράνια όραση. Για το λόγο αυτό, το παρόν, το μόνο που ανήκει στον άνθρωπο, παρέχει λιγότερο έδαφος για να σταθεί από το ισχνότερο νήμα που έγνεσε ποτέ από μέσα της αράχνη. Για το λόγο αυτό, επίσης, αυτή η τόσο ανυπόστατη σκιά της στενότερης σεληνιακής ακτίνας είναι πιο φευγαλέα απ' όσο μπορεί να μετρήσει η γεωμετρία ή να συλλάβει η σκέψη αγγέλου. Ο παρών χρόνος συμπτύσσεται σε μαθηματικό σημείο. Αλλά ακόμα και το σημείο αυτό εξαφανίζεται χίλιες φορές πριν αντιληφθούμε τη γέννησή του. Στο παρόν το παν είναι πεπερασμένο, αλλά ταυτόχρονα το πεπερασμένο αυτό είναι άπειρο στην ταχύτητα της φυγής του προς το θάνατο. Αλλά στο Θεό δεν υπάρχει τίποτα το πεπερασμένο. Αλλά στο Θεό δεν υπάρχει τίποτα το φευγαλέο. Αλλά στο Θεό τίποτα δεν μπορεί να τείνει προς το θάνατο. Επομένως, για το Θεό δεν υπάρχει παρόν. Το μέλλον είναι το παρόν του Θεού και για το μέλλον θυσιάζει το ανθρώπινο παρόν. Να γιατί ενεργεί με το σεισμό. Να γιατί ενεργεί με την οδύνη. Ω, τι βαθύ το όργωμα του σεισμού! Ω, τι βαθύ (κι εδώ η φωνή του φούσκωνε σαν ένα σάνκτους που αναπέμπει η χορωδία μιας μητρόπολης), τι βαθύ είναι το όργωμα της οδύνης! Αλλά συχνά, για τη γεωργία του Θεού τίποτ' άλλο δεν θα επαρκούσε. Για μια νύχτα σεισμού, χτίζει για τον άνθρωπο ευχάριστες κατοικίες για χίλια χρόνια. Από τον πόνο ενός παιδιού αποκομίζει πλούσια πνευματική σοδειά που αλλιώς δεν θα είχε υπάρξει. Με άροτρα λιγότερο άσπλαχνα, το δύστροπο έδαφος δεν επρόκειτο να κινηθεί. Το ένα χρειάζεται για τη γή, τον πλανήτη μας – για την ίδια τη γη ως κατοικητήριο του ανθρώπου. Αλλά το άλλο χρειάζεται ακόμα πιο συχνά ως το ισχυρότερο μέσο του Θεού. «ναι, (και με κοίταζε με ύφος ιερατικό) «είναι απαραίτητο για τα μυστηριώδη παιδιά της γής!»

_______________

*Παραθαλάσσια πόλη της Ιαμαϊκής, που καταστράφηκε από κυκλώνα το 1780. Στην Ιαμαϊκή πέθανε ο αδελφός του Ντ. Κ. Ρίτσαρντ.

THOMAS DE QUINCEY

SUSPIRIA DE PROFUNDIS

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΝΙΚΟΣ ΦΩΚΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ 1987

Τα ανατολίτικα όνειρα του οπιοφάγου – THOMAS DE QUINCEY

Μάιος 1818

Μήνες τώρα ο Μαλαίος είναι επίφοβος εχθρός. Χάρη σ' αυτόν μεταφέρομαι κάθε νύχτα σε περιβάλλοντα ασιατικά. Δεν ξέρω αν άλλοι συμμερίζονται τα αισθήματά μου στο σημείο αυτό, αλλά έχω πολλές φορές σκεφτεί ότι, αν ήμουν υποχρεωμένος να εγκαταλείψω την Αγγλία για να ζήσω στην Κίνα μέσα σε κινέζικες συνήθειες και τρόπους ζωής, μέσα σε κινέζικο διάκοσμο, θα τρελαινόμουν. Οι αιτίες του αποτροπιασμού μου βρίσκονται βαθιά μέσα μου. Ορισμένες μάλιστα απ' αυτές πρέπει να είναι κοινές και σε άλλους. Η νότιος Ασία γενικά είναι έδρα τρομαχτικών εικόνων και συνειρμών. Ως κοιτίδα του ανθρώπινου γένους και μόνο θα έπρεπε να συνδυάζεται απλώς με κάποια αόριστα αισθήματα σεβασμού. Μα υπάρχουν κι άλλοι λόγοι. Κανένας δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι οι άγριες, βάρβαρες και ιδιότροπες προλήψεις της Αφρικής ή των πρωτόγονων φυλών σε άλλα μέρη τον επηρεάζουν κατά τον ίδιο τρόπο με εκείνο των αρχαίων μνημειακών, απάνθρωπων και περίπλοκων θρησκειών του Ινδοστάν και άλλων παρόμοιων χωρών. Και μόνο η αρχαιότητα της Ασίας, των θεσμών της, των θρύλων της, των θρησκευτικών της μορφών κ.τ.λ. είναι τόσο εντυπωσιακή, ώστε μέσα μου η ασύλληπτη ηλικία φυλών και ονομάτων επικρατεί απέναντι στην αίσθηση της νεότητας των ατόμων. Ένας νεαρός Κινέζος είναι για μένα ένας προκατακλυσμιαίος άνθρωπος ανανεωμένος. Μολονότι οι Άγγλοι, λόγω ανατροφής, αγνοούν παντελώς τους θεσμούς αυτούς, δεν μπορεί παρά να ανατριχιάζουν από το μυστηριακό μεγαλείο που υποβάλλουν οι κάστες καθώς διαχωρίστηκαν μεταξύ τους πριν από αμνημόνευτο χρόνο και αρνούνται έκτοτε να ξανασμίξουν. Ούτε μπορεί κανείς να μην αισθανθεί δέος στο όνομα του Γάγγη ή του Ευφράτη. Στα αισθήματα αυτά συμβάλλει πολύ το ότι η νότιος Ασία είναι και υπήρξε επί χιλιάδες χρόνια το μέρος εκείνο της γης που βρίθει περισσότερο από ανθρώπινα όντα, ένα είδος τεράστιου εργαστηρίου φυλών(1). Ο άνθρωπος είναι σαν το χόρτο στα μέρη αυτά. Επίσης οι αχανείς αυτοκρατορίες, στις οποίες ανέκαθεν οι τεράστιοι ασιατικοί πληθυσμοί ήταν χυμένοι, αυξάνουν την αίσθηση του δέους που μας προκαλούν τα ονόματα και οι παραστάσεις της Ανατολής. Επιπλέον η Κίνα, πέρα απ' όλα τα κοινά που έχει με την υπόλοιπη νότιο Ασία, με τρομάζει με τον τρόπο ζωής και τα ήθη των κατοίκων της, καθώς και με το τείχος αμοιβαίου αποτροπιασμού και έλλειψης συμπάθειας ανάμεσα σ' εκείνους κι εμάς, τείχος που δημιουργήθηκε από αισθήματα τόσο βαθιά ώστε δεν μπορώ ούτε να τα αναλύσω. Θα προτιμούσα να ζω με τρελούς ή άγρια ζώα. Όλα αυτά και άλλα πολύ περισσότερα απ' όσα μπορώ κι έχω χρόνο να πω, ο αναγνώστης πρέπει να τα αφομοιώσει καλά πριν μπορέσει να καταλάβει την αφάνταστη φρίκη που οι ανατολικές φαντασμαγορίες και τα μυθολογικά βασανιστήρια των ονείρων μου μου επέβαλλαν. Με το αίσθημα τροπικής ζέστης και κάθετου ήλιου μαζί, συγκέντρωσα όλα τα πλάσματα – πουλιά, ζώα, ερπετά –, όλα τα δέντρα και τα φυτά, όλα τα ήθη και τις φυσιογνωμίες που υπάρχουν στις τροπικές περιοχές και τα μετέφερα στην Κίνα ή το Ινδοστάν. Από υποθετική συγγένεια μετέφερα μέσα στις ίδιες συνθήκες την Αίγυπτο και τους θεούς της. Πίθηκοι, παπαγάλοι, κακατούες με κοίταζαν ξεδιάντροπα, με γιουχάιζαν, με κουτσομπόλευαν, μου έκαναν μορφασμούς. Παγόδες μου 'κλειναν το δρόμο κι έμεινα δέσμιός τους στην κορυφή τους ή σε μυστικά τους δωμάτια. Ήμουν το είδωλο, ήμουν ο ιερέας. Με λάτρευαν, με θυσίαζαν. Έφευγα την οργή του Βράχμα μέσα από τα δάση της Ασίας. Ο Βισνού με μισούσε. Ο Σίβα μου έστηνε καρτέρι. Έπεφτα σε στενούς θαλάμους στην καρδιά αιώνιων πυραμίδων. Κροκόδειλοι με φιλούσαν με φιλιά καρκινογόντα ή βρισκόμουν ξαπλωμένος μαζί με ανείπωτα γλοιώδη πλάσματα μέσα στους καλαμιώνες και τη λάσπη του Νείλου.

Δεν μπορώ να δώσω στον αναγνώστη παρά μιαν επιπόλαια μόνο ιδέα των «ανατολίτικων» ονείρων μου, που μου έκαναν πάντα τέτοια εντύπωση με την τερατώδη τους φαντασμαγορία ώστε η φρίκη εξαφανιζόταν για λίγο μπροστά στην κατάπληξη. Αργά ή γρήγορα όμως ερχόταν μια αισθηματική παλινδρόμηση που έσβηνε την κατάπληξη και με άφηνε όχι τόσο έντρομο όσο γεμάτο μίσος και απέχθεια για όσα έβλεπα. Σε κάθε μορφή, απειλή, τιμωρία, σε κάθε χωρίς φως, χωρίς ορατότητα εγκλεισμό, πλανιόταν η αίσθηση της αιωνιότητας και του απείρου που μου έφερνε την κατάθλιψη της τρέλας. Στα όνειρα αυτά και μόνο – με μια ή δυο ασήμαντες εξαιρέσεις – παρουσιάστηκε και η αίσθηση της σωματικής απέχθειας. Μέχρι τότε ο τρόμος ήταν ηθικός και πνευματικός. Αλλά τώρα τα κύρια στοιχεία των ονείρων ήταν απαίσια πουλιά, φίδια και κροκόδειλοι, ιδίως κροκόδειλοι. Οι καταραμένοι αυτοί είχαν γίνει για μένα αιτία μεγαλύτερης φρίκης από όλα σχεδόν τα υπόλοιπα όντα. Ήμουν αναγκασμένος να ζω μαζί τους και μάλιστα (έτσι συνέβαινε σχεδόν πάντοτε στα όνειρά μου) για αιώνες. Καμιά φορά δραπεύτευα και βρισκόμουν σε κινέζικα σπίτια με τραπέζια από καλάμι κ.τ.λ. Οπότε τα πόδια των τραπεζιών, καναπέδων κ.τ.λ. δεν αργούσαν να ζωντανέψουν. Το απαίσιο κεφάλι του κροκόδειλου με το λοξό του βλέμμα, πολλαπλασιασμένο χίλιες φορές, με κοιτούσε. Στεκόμουν αποτροπιασμένος και συνεπαρμένος. Τόσο συχνά το φρικαλέο ερπετό τάραζε τα όνειρά μου, ώστε πολλές φορές το ίδιο απαράλλαχτο όνειρο διακόπτονταν με τον ίδιο απαράλλαχτο τρόπο. Άκουγα ήρεμες φωνές να μου μιλάνε (ακούω τα πάντα στον ύπνο μου). Ξυπνούσα αυτόματα. Ήταν μέρα μεσημέρι. Τα παιδιά μου στεκόντουσαν πιασμένα απ' το χέρι στο προσκέφαλό μου. Είχαν έρθει να μου δείξουν τα χρωματιστά τους παπούτσια ή τα καινούρια τους φορεματάκια ή για να τα δω ντυμένα πριν πάνε περίπατο. Τόσο τρομερή ήταν η μετάθεση από τον καταραμένο κροκόδειλο και τα άλλα απερίγραπτα τέρατα κι εκτρώματα των ονείρων μου στη θέα της ανθρώπινης αθωώτητας και παιδικότητας, ώστε η ισχυρή και αιφνίδια εκείνη μεταστροφή του μυαλού μου μ' έκανε να κλαίω. Δεν μπορούσα να κάνω αλλιώς. Έκλαιγα καθώς φιλούσα τα πρόσωπά τους.

THOMAS DE QUINCEY

ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΕΙΣ ΕΝΟΣ ΑΓΓΛΟΥ ΟΠΙΟΦΑΓΟΥ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΝΙΚΟΣ ΦΩΚΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ 1987