ΑΠΟ ΠΑΤΕΡΑ ΣΕ ΓΙΟ – ITALO CALVINO

Λίγα τα βόδια, στα μέρη μας. Δεν υπάρχουν βοσκοτόπια, ούτε μεγάλα χωράφια για όργωμα: υπάρχουν μόνο χαμόκλαδα για κόψιμο και μικρά κομμάτια γης που αν δεν χρησιμοποιήσεις την τσάπα παραμένουν σκληρά. Άλλωστε θα έμοιαζαν αταίριαστα τα  βόδια και οι  αγελάδες, έτσι  μεγάλα και ήρεμα ζώα που είναι, σε αυτές τις στενές και απόκρημνες κοιλάδες. Εδώ  ταιριάζουν ζώα αδύνατα, όλο νεύρα, που να περπατάνε πάνω στις πέτρες: μουλάρια και κατσίκες.
Το βόδι του Σκαράσα ήταν το μοναδικό της κοιλάδας, και δεν έμοιαζε αταίριαστο, ήταν πιο δυνατό και υπάκουο από μουλάρι, ένα μικρό κοντόχοντρο,  γεροδεμένο βόδι, κατάλληλο για φόρτωμα. Μαυρούλης ήταν το όνομά του. Οι δύο Σκαράσα, πατέρας και γιος, κέρδιζαν  τη ζωή τους με το βόδι, κάνοντας ταξίδια για λογαριασμό διαφόρων ιδιοκτητών της κοιλάδας, μεταφέροντας σάκους με στάρι στο μύλο, ή φοινικόφυλλα σε γραφεία μεταφορών, ή τσουβάλια με κοπριά από την  κοινοπραξία.
Εκείνη τη μέρα ο Μαυρούλης προχωρούσε με δυσκολία κάτω από ένα φορτίο που ισορροπούσε στις δύο πλευρές του σαμαριού: κομμένα ξύλα ελιάς για πούλημα σε κάποιον πελάτη της πόλης. Από το δακτύλιο που τρυπούσε τα μαύρα, μαλακά ρουθούνια του ζώου, περνούσε λάσκα ένα σχοινί  που άγγιζε το χώμα και κατέληγε στα ταλαντευόμενα χέρια του Νανίν, του γιου του Μπατιστίν Σκαράσα, που ήταν κοκκαλιάρης και καχεκτικός σαν τον πατέρα του. Ήταν ένα παράξενο ζευγάρι: το βόδι στα κοντά πόδια και τη χαμηλή μεγάλη κοιλιά, που  θύμιζε βάτραχο, προχωρούσε με προσεκτικά βήματα, κάτω από το βάρος. Και ο Σκαράσα, με το μακρόστενο και γεμάτο κόκκινες τρίχες πρόσωπο, τους καρπούς των χεριών του ακάλυπτους από τα υπερβολικά κοντά μανίκια, προχωρούσε σαν να είχε δύο γόνατα σε κάθε πόδι κάτω από το παντελόνι το οποίο, όταν φυσούσε άνεμος, ανέμιζε σαν καραβίσιο πανί, λες και δεν έκρυβε τίποτε από μέσα. 
Ήταν ανοιξιάτικος ο καιρός εκείνο το πρωινό. Δηλαδή υπήρχε στον αέρα εκείνη η αναπάντεχη αίσθηση της ανακάλυψης που νιώθει κανείς κάθε χρόνο, ένα πρωί, σαν να του έρχεται ξαφνικά κάτι στο μυαλό που είχε ξεχάσει για μήνες. Ο συνήθως τόσο ήρεμος Μαυρούλης ήταν ανήσυχος. Ήδη το πρωί ο Νανίν ψάχνοντάς τον στο στάβλο, δεν τον είχε βρει. Βρισκόταν στη μέση του κάμπου ψάχνοντας με το βλέμμα κάτι που έμοιαζε να έχει χάσει. Τώρα ενώ προχωρούσε, ο  Μαυρούλης κάθε τόσο σταματούσε, ανασήκωνε τα τρυπημένα με τον κρίκο ρουθούνια του και μύριζε τον αέρα με ένα κοφτό μουγκρητό. Ο Νανίν τράβαγε το σκοινί και έβγαζε από το λαρύγγι του εκείνη τη φωνή που χρησιμοποιείται συνήθως ανάμεσα στους ανθρώπους και τα βόδια.
Τον Μαυρούλη έμοιαζε να τον απασχολεί κάτι: είχε δει όνειρο, εκείνη τη νύχτα, γι’ αυτό είχε βγει από το στάβλο και βρέθηκε το πρωί χαμένος στον κόσμο. Είχε ονειρευτεί ξεχασμένα πράγματα, σαν από μια άλλη ζωή: μεγάλες καταπράσινες εκτάσεις και αγελάδες, αγελάδες, αγελάδες μέχρις εκεί όπου έφτανε το μάτι, που προχωρούσαν μουγκανίζοντας. Και είχε δει επίσης τον εαυτό του, εκεί ανάμεσά τους, να τρέχει προς το τσούρμο των αγελάδων σαν να αναζητούσε κάτι. Υπήρχε όμως κάτι που τον  συγκρατούσε, ένας κόκκινος γάντζος, μπηγμένος στη σάρκα του, που τον εμπόδιζε να πλησιάσει το τσούρμο. Το πρωί, προχωρώντας, ο Μαυρούλης ένιωθε την κόκκινη πληγή του γάντζου ακόμα ζωντανή μέσα του, σαν μια ανείπωτη απελπισία που αιωρούνταν στον αέρα.
Στους δρόμους δεν έβλεπε κανείς παρά λευκοντυμένα αγόρια που φορούσαν στο μπράτσο την κορδέλα με τα χρυσά κρόσσια, και κορίτσια ντυμένα σαν νυφούλες. Ήταν η μέρα της τελετής της πρώτης κοινωνίας. Βλέποντάς τα, κάτι σκοτείνιασε στο βάθος της ψυχής του Νανίν, κάτι σαν πανάρχαιος, τρομερός φόβος. Μήπως επειδή ο  γιος του και η κόρη του δεν θα είχαν ποτέ λευκά ρούχα για μια τέτοια τελετή; Σίγουρα θα κόστιζαν πολλά. Και τότε τον έπιασε ένας θυμός, μια μανία, να πάρουν το χρίσμα και τα δικά του παιδιά: έβλεπε ήδη το αγοράκι με τα λευκά ναυτικά ρούχα και την κορδέλα με τα χρυσά κρόσσια στο μπράτσο, το κοριτσάκι με το βέλο και την ουρά μέσα σε μια εκκλησία γεμάτη σκιές και λάμψεις.
Το βόδι ξεφύσηξε. Θυμόταν το όνειρο, έβλεπε την αγέλη των αγελάδων να τρέχει, σαν σε μια περιοχή έξω από τη μνήμη του, και τον εαυτό του να προχωρά ανάμεσά τους όλο και με μεγαλύτερη δυσκολία. Ξαφνικά ανάμεσα στις αγελάδες, σαν ένα μικρό ύψωμα, κόκκινο σαν τον πόνο μιας πληγής, είχε εμφανιστεί ο μεγάλος ταύρος, με κέρατα σαν δρεπάνια που άγγιζαν τον ουρανό, και είχε ριχτεί εναντίον του μουγκρίζοντας.
Τα παιδιά της πρώτης κοινωνίας, στο προαύλιο της εκκλησίας, άρχισαν να τρέχουν γύρω από το βόδι. «Ένα βόδι! Ένα βόδι!» φώναζαν. Ήταν ένα ασυνήθιστο θέαμα σε εκείνα τα μέρη. Τα πιο θαρραλέα τολμούσαν να του αγγίξουν την κοιλιά, τα πιο έμπειρα κοίταζαν κάτω από την ουρά. «Είναι μουνουχισμένο! Κοιτάξτε το! Είναι μουνουχισμένο!» Ο Νανίν έβαλε τις φωνές και άρχισε να δίνει γροθιές στον αέρα για να τα διώξει. Τότε τα παιδιά, βλέποντάς τον έτσι κοκκαλιάρη, καχεκτικό και με τα ρούχα μπαλωμένα, άρχισαν να τον πειράζουν και να τον φωνάζουν με το παρατσούκλι του, «Σκαράσα», που σημαίνει παλούκι. 
Ο Νανίν ένιωσε εκείνο τον παλιό φόβο να ζωντανεύει, να γιγαντώνεται. Έβλεπε κάποια άλλα παιδιά, ντυμένα για την τελετή, να τον κοροϊδεύουν, να κοροϊδεύουν όχι αυτόν αλλά τον πατέρα του, κοκκαλιάρη και καχεκτικό και κουρελή σαν κι αυτόν, την ημέρα που τον συνόδευε για την τελετή του χρίσματος. Και ξανάζησε όπως τότε την ίδια ντροπή που είχε νιώσει για τον πατέρα του, βλέποντας τα παιδιά να χοροπηδούν γύρω του και να του ρίχνουν τα πέταλα από τα τριαντάφυλλα που είχαν πατηθεί από τη λιτανεία, φωνάζοντάς τον «Σκαράσα». Η ξεφτίλα αυτή τον κυνηγούσε όλη του τη ζωή, τον γέμιζε φόβο σε κάθε ξένο βλέμμα, σε κάθε γέλιο. Και για όλα αυτά έφταιγε ο πατέρας του. Τι άλλο είχε  κληρονομήσει από τον  πατέρα του εκτός από φτώχεια, ηλιθιότητα και τις αγαρμποσύνες ενός κοκκαλιάρικου κορμιού; Μισούσε τον πατέρα του, τώρα το καταλάβαινε, για όλη εκείνη την ντροπή που τον είχε κάνει να νιώσει όταν ήταν παιδί, για όλη την ντροπή, τη  μιζέρια της ζωής του. Κι εκείνη τη στιγμή  φοβήθηκε ότι τα παιδιά του θα ντρεπόντουσαν γι’ αυτόν όπως αυτός για τον πατέρα του, ότι μια μέρα θα τον κοίταζαν με το μίσος που είχε ο ίδιος εκείνη τη στιγμή στα μάτια του. Το αποφάσισε: «Θα αγοράσω κι εγώ ένα καινούργιο κουστούμι για τη μέρα του χρίσματος, ένα κουστούμι καρό, από φανέλα. Κι έναν μπερέ από λευκό ύφασμα. Και μια χρωματιστή γραβάτα. Αλλά και η γυναίκα μου θα πρέπει να αγοράσει ένα καινούργιο φόρεμα, από καλό ύφασμα, φαρδύ για να της κάνει κι όταν μείνει έγκυος. Και θα πάμε όλοι μαζί, καλοντυμένοι, στην πλατεία της εκκλησίας. Και θα αγοράσουμε παγωτό από το καροτσάκι του παγωτατζή». Του έμενε όμως ακόμα μια λαχτάρα που δεν ήξερε πως να καλύψει, μια λαχτάρα να κάνει διάφορα πράγματα, να ξοδέψει, να κάνει επίδειξη να λυτρωθεί από εκείνη την παιδιάστικη πατρική ντροπή που τον είχε ταλαιπωρήσει όλη του τη ζωή.
Όταν έφτασε στο σπίτι, οδήγησε το βόδι στο στάβλο και του έβγαλε το σαμάρι. Ύστερα πήγε να φάει. Η γυναίκα και τα παιδιά του και ο γέρος Μπατιστίν ήταν ήδη στο τραπέζι και έτρωγαν σούπα από κουκιά. Ο γέρος Σκαράσα Μπατιστίν ψάρευε τα κουκιά με τα δάχτυλα και τα μασουλούσε πετώντας την πέτσα τους. Ο Νανίν δεν έδωσε σημασία στην κουβέντα που είχαν.
«Τα παιδιά πρέπει να πάρουν το χρίσμα», είπε. Η σύζυγος γύρισε προς το μέρος του το χλωμό και απεριποίητο πρόσωπό της.
«Και τα χρήματα για να τα ντύσουμε;» ρώτησε.
«Θα πρέπει να φορέσουν ωραία ρούχα», συνέχισε ο Νανίν χωρίς να την κοιτάξει. «Το αγόρι ναυτικά, με τα χρυσά κρόσσια στο μπράτσο, το κορίτσι σαν νυφούλα, με το πέπλο και το βέλο».
Ο γέρος και η γυναίκα τον κοίταξαν με ανοιχτό το στόμα.
«Και τα χρήματα;» επανέλαβαν.
«Κι εγώ θα αγοράσω ένα κουστούμι από καρό φανέλα», συνέχισε ο Νανίν, «κι εσύ ένα φόρεμα, φαρδύ για να σου χωράει κι όταν μένεις έγκυος».
Η γυναίκα του είχε μια ιδέα: «Α! Βρήκες να πουλήσεις το χωράφι στο Γκότζο».
Το χωράφι στο Γκότζο ήταν ένα κομμάτι γης που είχαν κληρονομήσει, όλο πέτρες και θάμνους, για το οποίο ήταν αναγκασμένοι να πληρώνουν φόρους χωρίς να τους αποδίδει τίποτα. Ο Νανίν ενοχλήθηκε που το μυαλό τους είχε πάει  εκεί. Το ήξερε πως έλεγε παράλογα πράγματα, αλλά επέμενε  σ’ αυτά με θυμό. 
«Όχι, δεν βρήκα τίποτα. Εμείς όμως πρέπει να τα έχουμε αυτά τα πράγματα», είπε, χωρίς να σηκώνει το βλέμμα του από το πιάτο. Οι άλλοι όμως ήδη ήταν γεμάτοι  ελπίδα: αν είχε βρει να πουλήσει τη γη στο Γκότζο, όλα όσα είχε πει μπορούσαν να γίνουν πραγματικότητα.
«Με τα χρήματα του χωραφιού», είπε ο γέρος Μπατιστίν, «μπορώ να κάνω την εγχείρηση κήλης».
Ο Νανίν ένιωσε να τον μισεί.
«Εσύ θα πεθάνεις μαζί με την κήλη σου!» έβαλε τις φωνές.
Οι άλλοι τον κοίταζαν φοβισμένα, μήπως είχε τρελαθεί.
Στο μεταξύ στο στάβλο, ο Μαυρούλης είχε λυθεί, είχε ρίξει κάτω την πόρτα, είχε βγει  στον αγρό. Ξαφνικά μπήκε στο δωμάτιο, σταμάτησε, και έβγαλε ένα μακρύ, παραπονιάρικο, απελπισμένο μουγκανητό. Ο Νανίν σηκώθηκε βρίζοντας και τον έσπρωξε πάλι πίσω στο στάβλο ρίχνοντάς του με το μπαστούνι.
Επέστρεψε: όλοι έμεναν σιωπηλοί, ακόμα και τα παιδιά. Ύστερα το αγόρι τον ρώτησε:
«Μπαμπά, πότε θα μου αγοράσεις τα ναυτικά ρούχα;»
Ο Νανίν τον κοίταξε, με μάτια ίδια με εκείνα του πατέρα του Μπατιστίν.
«Ποτέ!» ούρλιαξε.
Βάρεσε την πόρτα πίσω του και πήγε να κοιμηθεί.

ITALO CALVINO
ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΕΡΧΕΤΑΙ ΤΟ ΚΟΡΑΚΙ
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΝΤΑΙΟΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΙΔΗΣ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ 2010

Τα κάρα – Italo Calvino

Κάθε μέρα, πρωί και απόγευμα, πήγαινα στη συνοικία με τους ήσυχους δρόμους, όπου ήταν το γραφείο μου, και μερικές φορές αναλογιζόμουν τη φθινοπωριάτικη κείνη μέρα, όταν είχα έρθει εδώ για πρώτη φορά, τότε που, στο κάθε πράγμα που έβλεπα έψαχνα και κάποιο σημάδι της μοίρας, και μου φαινόταν ότι τίποτα δεν ήταν τόσο άθλιο και θλιβερό όσο η διάθεσή μου. Τώρα το βλέμμα μου συνέχιζε να ψάχνει να βρει σημάδια στο κάθε πράγμα. Τι σημάδια; Σημάδια που τώρα απλά με παρέπεμπαν το ένα στο άλλο, συνεχώς, ως το άπειρο.

Μερικές φορές σ’ αυτή τη συνοικία, τύχαινε να συναντήσω ένα κάρο που το έσερνε ένα μουλάρι: ένα κάρο με δύο ρόδες, που προχωρούσε στη μέση του δρόμου, φορτωμένο με δεκάδες μπόγους. Άλλοτε, πάλι, το συναντούσα σταματημένο μπροστά σε μια πόρτα, το μουλαράκι να σκύβει το κεφάλι του, και πάνω στις άσπρες μεγάλες σακούλες να κάθεται ένα κοριτσάκι.

Ύστερα συνειδητοποίησα ότι σ’ εκείνα τα μέρη δε γύριζε μονάχα ένα κάρο αλλά πολλά. Δε θα μπορούσα να πω πότε άρχισα να το συνειδητοποιώ. Ο καθένας μας βλέπει καθημερινά χιλιάδες πράγματα στα οποία δε δίνει καμιά σημασία. Μερικές φορές, μάλιστα, αυτά τα πράγματα μας επηρεάζουν χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Μετά αρχίζουμε, τυχαία, να συνδέουμε δυό πράγματα μαζί και όλα τότε ξαφνικά αποκτούν μαι σημασία. Η θέα αυτών των κάρων, χωρίς να το καταλαβαίνω, με ηρεμούσε, γιατί ένα τέτοιο ασυνήθιστο θέαμα – ένα κάρο που σου θυμίζει χωριά και λιβάδια στη μέση μιας πόλης γεμάτης αυτοκίνητα – είναι αρκετό για να σου θυμίσει ότι ο κόσμος δεν είναι ποτέ μονοκόμματα φτιαγμένος.

Είχα, λοιπόν, αρχίσει να παρατηρώ αυτά τα κάρα. Ένα κοριτσάκι, με τα μαλλιά του πλεξούδες, καθόταν στην κορυφή του βουνού από τους άσπρους μπόγους και διάβαζε κάποιο παιδικό εικονογραφημένο περιοδικό. Ύστερα, έβγαινε από την πόρτα ένας χοντρός άντρας που κουβαλούσε άλλους δυό μπόγους. Τους απίθωνε πάνω στην άμαξα, ελευθέρωνε το μοχλό του φρένου, φώναζε άν «μπρρρ...» στο μουλάρι και έφευγαν, με το κοριτσάκι που συνέχιζε να διαβάζει. Σταματούσαν σε μια άλλη πόρτα. Ο άντρας ξεφόρτωνε μερικούς σάκους και τους πήγαινε μέσα.

Πιο εκεί, σε ένα άλλο δρόμο εκεί κοντά, προχωρούσε ένα ακόμα κάρο με επιβάτες ένα γεροντάκι και μια γυναίκα, που ανεβοκατέβαινε τις σκάλες των σπιτιών μεταφέροντας τεράστιους μπόγους στο κεφάλι της.

Άρχισα να συνειδητοποιώ ότι τις ημέρες που έβλεπα αυτά τα κάρα ήμουν πιο καλοδιάθετος και αισιόδοξος, και ότι οι μέρες αυτές ήταν πάντα Δευτέρες. Έτσι έμαθα ότι οι άντρες και οι γυναίκες που πλένουν ρούχα οργώνουν την πόλη κάθε Δευτέρα φέρνοντας τους μπόγους με τα καθαρά ρούχα και παίρνοντας τους μπόγους με τα βρόμικα.

Τώρα που ήξερα όλα αυτά τα πράγματα, η θέα των κάρων δεν περνούσε για μένα ποτέ πια απαρατήρητη. Αρκούσε να δω ένα απ’ αυτά και αμέσως έλεγα στον εαυτό μου «Μα βέβαια, είναι Δευτέρα σήμερα!» κι αμέσως μετά έβλεπα ένα δεύτερο να προχωρά σε κάποιον άλλο δρόμο, κι ένα σκύλο που γαύγιζε να το ακολουθεί, κι ένα τρίτο πιο εκεί να απομακρύνεται με τους άσπρους και κίτρινους ριγέ μπόγους.

Όταν γύριζα από το γραφείο και έπαιρνα το τραμ που με πήγαινε σε άλλους, πιο πολυσύχναστους δρόμους, έβλεπα την κίνηση των αυτοκινήτων να καθυστερεί σε κάποια διασταύρωση, γιατί αργά αργά περνούσε η ακτινωτή ρόδα ενός κάρου. Το μάτι μου, στη συνέχεια, έπεφτε τυχαία σε κάποια πάροδο και έβλεπα ένα μουλάρι σταματημένο κοντά στο πεζοδρόμιο, με τους μπόγους της πλύσης που ένας άντρας με ψάθινο καπέλο φόρτωνε και ξεφόρτωνε.

Εκείνη την ημέρα πριν γυρίσω σπίτι μου, έκανα μιά ασυνήθιστα μεγάλη βόλτα και σε κάθε βήμα μου συναντούσα τα κάρα με τους μπόγους της πλύσης. Καταλάβαινα ότι για μια πόλη η παρουσία τους ήταν ένα είδος γιορτής, γιατί όλοι έμοιαζαν ιδιαίτερα χαρούμενοι αφού έδιναν τα βρομισμένα από την καπνιά ρούχα τους και ένιωθαν επιτέλους το καθαρό ρούχο πάνω τους, έστω και για λίγο.

Την επόμενη Δευτέρα θέλησα να ακολουθήσω τα κάρα, να δω που πήγαιναν όταν τελείωναν τη δουλειά τους. Περπατούσα λίγο στην τύχη, γιατί πότε ακολουθούσα ένα κάρο, πότε ένα άλλο, και κάποια στιγμή κατάλαβα ότι όλα κατέληγαν να παίρνουν την ίδια κατεύθυνση, τους ίδιους δρόμους. Σε κάποιο σημείο συναντιόνταν και ο ένας αμαξάς έμπαινε πίσω από τον άλλο και χαιρετιόνταν και αλληλοπειράζονταν. Συνέχισα να τους ακολουθώ μέχρι που κουράστηκα. Πριν, όμως, τους αφήσω κατάφερα να μάθω ότι υπήρχε ένα συγκεκριμένο χωριό στο οποίο έμενε όλος αυτός ο κόσμος που έπλενε ξένα ρούχα. Ήταν ο οικισμός της Μπάρκα Μπέρτουλα.

Ένα απόγευμα αποφάσισα να πάω μέχρι εκεί. Πέρασα μια γέφυρα πάνω από το ποτάμι, αφήνοντας πίσω μου την πόλη. Τώρα, μονάχα μια σειρά από σπίτια συντρόφευαν το γεμάτο καμιόνια δρόμο. Πίσω από αυτά υπήρχαν μονάχα χωράφια. Δεν έβλεπα ακόμα πουθενά το χωριό της πλύσης. Κοντά σε μικρές ταβέρνες οι κληματαριές έριχναν τη σκιά τους στους φράχτες που ήταν κτισμένοι στις όχθες μικρών καναλιών. Προχωρούσα ψάχνοντας κάθε αλώνι, κάθε μονοπάτι. Τώρα, καθώς άφηνα πίσω μου τις κατοικημένες περιοχές, τα σπίτια στο δρόμο είχαν αντικατασταθεί από λεύκες. Κάποτε, στο βάθος, πέρα από τις λεύκες, είδα τα λιβάδια που αρμένιζαν στο λευκό χρώμα: ήταν τα απλωμένα ρούχα.

Άφησα το δρόμοι και πήρα ένα μονοπάτι. Μέσα στα χωράφια σειρές σκοινιά ήταν τεντωμένα στο ύψος του ανθρώπου, φορτωμένα με τα ρούχα μιας ολόκληρης πόλης, βρεγμένα ακόμα από το πλύσιμο, όλα απλωμένα με τις ζάρες τους στον ήλιο. (Μερικά χωράφια φάνταζαν γυμνά από ρούχα, αλλά ήταν κι αυτά γεμάτα από σκοινιά, σαν κρεβατίνες χωρίς κλήματα).

Συνέχιζα να τριγυρίζω ανάμεσα στους λευκοντυμένους αγρούς, όταν ξαφνικά άκουσα γέλια. Γύρισα και κοίταξα. Στην όχθη ενός καναλιού, πάνω από ένα φράχτη, ήταν το τοιχάκι ενός πλυσταριού και εκεί έβλεπες τις πλύστρες με χέρια γυμνά, με χρωματιστά φορέματα, με αναψοκοκκινισμένα πρόσωπα να γελούν και να φλυαρούν, οι νέες με τα στήθια τους να πηγαίνουν πέρα δώθε μέσα από τις μπλούζες, οι χοντρές και γριές με μαντήλια στο κεφάλι τους, όλες να κουνούν μπρος πίσω τα στρουμπουλά χέρια τους μέσα στη σαπουνάδα ή να στύβουν με μια ανάποδη κίνηση των αγκώνων τους τα ήδη πλυμένα ρούχα. Ανάμεσά τους οι άντρες με τα ψάθινα καπέλα ξεφόρτωναν τα καλάθια και τους μπόγους, καθέναν ξεχωριστά, ή βοηθούσαν κι αυτοί, με ένα τετράγωνο σαπούνι τύπου Μασσαλίας στα χέρια τους, ή κοπανούσαν τα ρούχα με ξύλινα πασσαλάκια.

Τα είχα δει πια όλα και δεν είχα τίποτα να πω ή να κάνω. Γύρισα πίσω. Στην άκρη του δρόμου φύτρωνε χλόη κι εγώ προσπαθούσα να περπατώ εκεί για να μη σκονίσω τα παπούτσια μου και για να προφυλαχτώ κάπως από τα καμιόνια που περνούσαν. Συνέχιζα να χαζεύω τα χωράφια, τους φράχτες, τις λεύκες, τις δεξαμενές, τις επιγραφές πάνω σε μερικά χαμόσπιτα – ΣΤΕΓΝΟΚΑΘΑΡΙΣΤΗΡΙΟ, ΣΥΝΤΕΧΝΙΑ ΠΛΥΝΤΩΝ Της ΜΠΑΡΚΑ ΜΠΕΡΤΟΥΛΑ – τις γυναίκες που περνούσαν με τα καλάθια και μάζευαν τα καθαρά ασπρόρουχα από τα σκοινιά λες και τρύγιζαν, τον ήλιο που φώτιζε τους πράσινους κάμπους, εκείνο το άσπρο χρώμα, και το νερό που κυλούσε πρησμένο από τις γαλαζωπές φουσκάλες. Όχι σπουδαία πράγματα δηλαδή, αλλά για μένα, που δεν ζητούσα τίποτα άλλο παρά να συγκρατήσω μερικές μόνο εικόνες στα μάτια μου, ήταν ίσως αρκετό.

Italo Calvino

ΟΙ ΔΥΣΚΟΛΟΙ ΕΡΩΤΕΣ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΝΤΑΙΟΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΙΔΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΣΤΑΡΤΗ 1985

Η περιπέτεια ενός ποιητή – Italo Calvino

Το νησάκι είχε απόκρημνες βραχώδεις όχθες. Η πυκνή και χαμηλή βλάστηση του έφτανε ως το ύψος της θάλασσας. Στον ουρανό πετούσαν οι γλάροι. Ήταν ένα μικρό νησί, όχι μακριά από την παραλία, έρημο και άγονο. Μέσα σε μισή ώρα μπορούσες να το γυρίσεις γύρω γύρω με μια λαστιχένια βάρκα, όπως έκαναν εκείνοι οι δύο, ο άντρας που τραβούσε ήσυχα κουπί, η γυναίκα που ξαπλωμένη έκανε ηλιοθεραπεία. Πλησιάζοντας το νησάκι ο άντρας έστησε αυτί.

-Άκουσες τίποτα; ρώτησε η γυναίκα.

-Τη σιωπή, απάντησε εκείνος. Τα νησιά έχουν μια σιωπή που ακούγεται.

Κάθε σιωπή σχηματίζεται από ένα σωρό ανεπαίσθητους θορύβους που την τυλίγουν. Η σιωπή του νησιού ήταν διαφορετική από τη σιωπή της ήρεμης θάλασσας που το περιτριγύριζε, γιατί τη διαπερνούσαν το θρόισμα των θάμνων, τα τιτιβίσματα των πουλιών ή το ξαφνικό τους φτερούγισμα.

Στα βράχια, χαμηλά, το νερό εκείνες τις ημέρες, τις χωρίς ούτε ένα κύμα, είχε ένα βαθύ γαλάζιο χρώμα, ήταν ολοκάθαρο και το διαπερνούσαν απ’ άκρη σ’ άκρη οι ακτίνες του ήλιου. Οι δύο επιβάτες της λαστιχένιας βάρκας εξερευνούσαν τεμπέλικα τις σπηλιές που άνοιγαν τα στόματά τους εκεί ανάμεσα στα βράχια.

Ήταν μια παραλία του Νότου, που ακόμα δεν την είχε καταστρέψει ο τουρισμός, και αυτοί οι δύο ήταν παραθεριστές που είχαν έρθει από μακριά. Αυτός ήταν κάποιος Ουσνέλι, ένας αρκετά γνωστός ποιητής, κι εκείνη η Ντέλια Η., μια πολύ όμορφη γυναίκα.

Η Ντέλια ήταν μια παθιασμένη, σχεδόν φανατική, θαυμάστρια του Νότου, και μιλούσε ξαπλωμένη στη βάρκα με πάθος για όλα όσα έβλεπε, ίσως μάλιστα και με μια διάθεση κριτικής προς τον Ουσνέλι που, νιόφερτος σε τούτα τα μέρη, της φαινόταν ότι δε συμμεριζόταν όσο έπρεπε το δικό της ενθουσιασμό.

-Περίμενε, έλεγε ο Ουσνέλι. Περίμενε.

-Ναπεριμένω τι; έκανε εκείνη. Τι περισσότερο θέλεις;

Εκείνος δύσπιστος (από τη φύση του αλλά και από φιλολογική παιδεία) σε όλες τις εύκολες συγκινήσεις και τις λέξεις των άλλων ανθρώπων, συνηθισμένος περισσότερο να ανακαλύπτει μόνος του κρυμμένες και όχι συνηθισμένες ομορφιές παρά να χαίρεται τις εύκολες και πασιφανείς, ήταν οπωσδήποτε σε κάποια ένταση. Η ευτυχία για τον Ουσνέλι ήταν πάντα μια αβέβαιη κατάσταση, που έπρεπε να ζει κανένας κρατώντας την αναπνοή του. Από τον καιρό που άρχισε να αγαπάει την Ντέλια, έβλεπε να κινδυνεύει η φρόνιμη, σχεδόν τσιγκούνικη σχέση του με τον κόσμο, αλλά από την άλλη μεριά δεν ήθελε να απαρνηθεί τίποτα από την ευτυχία που ανοιγόταν μπροστά του. Τώρα ήταν αρκετά ταραγμένος, λες και μετά από κάθε βαθμό τελειότητας που του πρόσφερε η φύση – το βαθύ χρώμα του νερού, η πρασινάδα του νησιού που ξεθώριαζε κι έπαιρνε το χρώμα της τέφρας, η κίνηση ενός ψαριού εκεί όπου η κατηφοριά του βυθού γινόταν πιο ομαλή – ακολουθούσε ένας ακόμα μεγαλύτερος βαθμός τελειότητας σε μια ατέλειωτη κλίμακα, λες και η μακρινή αδιόρατη γραμμή του ορίζοντα θα άνοιγε ξαφνικά σαν όστρακο και θα του αποκάλυπτε ένα διαφορετικό πλανήτη, μια καινούρια λέξη.

Μπήκαν στη σπηλιά. Στην αρχή ήταν ευρύχωρη, σαν πράσινη λίμνη, με πέτρινο, ψηλό ουρανό. Παραμέσα κατέληγε σε ένα σκοτεινό υπόγειο διάδρομο. Ο άντρας χρησιμοποιώντας το κουπί άρχισε να γυρίζει τη λαστιχένια βάρκα γύρω από τον άξονά της, για να απολαύσει τις παιγνιδιάρικες ανταύγειες του φωτός. Το φως, που περνούσε μέσα από τις ακανόνιστες σχισμές της εισόδου, σε θάμπωνε με τα χρώματά του, που το σκοτάδι της σπηλιάς τα έκανε πιο ζωντανά. Το νερό λαμποκοπούσε και οι ανταύγειες πρόβαλλαν πάνω στα βράχια πολεμώντας τις υγρές σκιές του βάθους της σπηλιάς και μεταδίδοντας στα τοιχώματα την αστάθεια του υγρού στοιχείου.

-Εδώ αντικρίζεις τους θεούς, είπε η γυναίκα.

-Χμμ…, έκανε ο Ουσνέλι. Ήταν νευρικός. Η σκέψη του, συνηθισμένη να μεταφράζει τις αισθήσεις σε λέξεις, τώρα δεν μπορούσε να διατυπώσει τίποτα, ούτε μια λέξη.

Προχώρησαν πιο μέσα. Η βάρκα προσπέρασε μια ξέρα, ένα κομμάτι βράχο σταματημένο στην επιφάνεια του νερού. Τώρα προχωρούσαν μέσα από τις αραιές ανταύγειες που έκαναν την εμφάνισή τους και μετά χάνονταν σε κάθε κίνηση του κουπιού μέσα στο νερό. Όλα τα υπόλοιπα τα σκέπαζε μια πυκνή σκιά και το κουπί κάθε τόσο χτυπούσε πάνω σε κάποιο βράχο. Η Ντέλια γυρισμένη προς τα πίσω έβλεπε το γαλανό μάτι του ουρανού να αλλάζει συνεχώς θέση.

-Ένας κάβουρας! Τεράστιος! Εκεί! φώναξε και πετάχτηκε όρθια.

-…ουρας! …ειειιι! ακούστηκε η ηχώ.

-Η ηχώ! έκανε χαρούμενη κι άρχιζε να απαγγέλλει δυνατά στίχους από ποιήματα, να διατυπώνει ευχές.

-Κι εσύ! Φώναξε κι εσύ! Πες μια επιθυμία σου! φώναξε στον Ουσνέλι.

-Ωωωω…, έκανε ο Ουσνέλι. Έιιιι… ηχώωωωω…

Η βάρκα περνούσε κάθε τόσο ξυστά από το τοίχωμα της σπηλιάς. Το σκοτάδι γινόταν πιο βαθύ.

-Φοβάμαι. Ποιος ξέρει πόσα ζώα θα υπάρχουν εδώ!

-Μπορούμε να προχωρήσουμε ακόμα.

Ο Ουσνέλι διαπίστωνε ότι προχωρούσε μέσα στο σκοτάδι σαν ένα ψάρι που μέσα στην άβυσσο αποφεύγει τα φωτεινά νερά.

-Φοβάμαι, ας γυρίσουμε πίσω, επέμενε εκείνη.

Τελικά, ούτε αυτός διασκέδαζε με την αίσθηση του φόβου. Οδήγησε τη βάρκα πίσω, εκεί όπου η σπηλιά άνοιγε και η θάλασσα γινόταν καταγάλανη.

-Λες να υπάρχουν χταπόδια; ρώτησε η Ντέλια.

-Θα φαίνονταν. Το νερό είναι καθαρό.

-Τότε θα κολυμπήσω.

Αφέθηκε να κυλήσει από τη βάρκα και άρχισε να κολυμπά στα νερά αυτής της υπόγειας λίμνης. Το σώμα της άλλοτε έδειχνε κάτασπρο (λες και το φως την έγδυνε από κάθε δικό της χρώμα) και άλλοτε γαλαζωπό, στο χρώμα του νερού.

Ο Ουσνέλι είχε σταματήσει να τραβά κουπί. Συνέχιζε να κρατά την αναπνοή του. Ζούσε πάντα τον έρωτά του για την Ντέλια ακριβώς όπως αυτή τη στιγμή, μέσα στον καθρέφτη της σπηλιάς: σαν να έμπαινε σ’ έναν κόσμο που υπήρχε πέρα από τις λέξεις. Άλλωστε, σε όλα του τα ποιήματα, δεν είχε γράψει ποτέ ούτε έναν ερωτικό στίχο. Ούτε έναν.

-Πλησίασε, φώναξε η Ντέλια. Συνεχίζοντας να κολυμπά είχε βγάλει το κουρελάκι που της κάλυπτε το στήθος. Το πέταξε μέσα στη βάρκα. – Μια στιγμή. Έβγαλε και το άλλο κομμάτι ύφασμα που συνήθως έδινε στις περιφέρειές της και το έδωσε στον Ουσνέλι.

Τώρα ήταν γυμνή. Το κάτασπρο στο στήθος και στις περιφέρειες δέρμα της σχεδόν δεν ξεχώριζε, γιατί όλο το σώμα της ανάδινε εκείνη τη γαλαζωπή λάμψη της μέδουσας. Κολυμπούσε με αργές κινήσεις γέρνοντας ελαφρά στο πλάι, το κεφάλι (με την αγέρωχη και λίγο ειρωνική αγαλμάτινη έκφρασή του) έξω από το νερό, όπως ένα μέρος της ωμοπλάτης και του τεντωμένου χεριού της. Το άλλο της χέρι, με μια κίνηση σαν χάδι, έκρυβε και φανέρωνε το στητό, ωραίο της στήθος. Τα πόδια χτυπούσαν ελαφρά το νερό στηρίζοντας τη λεία της κοιλιά, τη σημαδεμένη από τον αφαλό της που θύμιζε πατημασιά στην άμμο και το αστέρι της που θύμιζε φρούτο της θάλασσας. Οι ακτίνες διαπερνούσαν το νερό και τη χάιδευαν, άλλοτε την έντυναν με ένα φόρεμα και άλλοτε την ξεγύμνωναν πάλι από την αρχή.

Οι κινήσεις της θύμιζαν χορό. Μετέωρη μέσα στο νερό του χαμογελούσε και τέντωνε τα χέρια της με μια απαλή κίνηση της πλάτης και των καρπών της. Κάθε τόσο, με ένα τίναγμα του γόνατου έβγαζε στην επιφάνεια το πόδι της που θύμιζε μικρό ψάρι.

Ο Ουσνέλι, πάνω στη βάρκα, είχε γίνει ολόκληρος ένα ζευγάρι μάτια. Καταλάβαινε πως αυτό που του χάριζε η ζωή εκείνη τη στιγμή, ήταν κάτι που δεν μπορούσαν όλοι να το χαρούν με ορθάνοιχτα μάτια, όπως ποτέ κανείς δεν μπορεί να κοιτάξει κατευθείαν τη λαμπερή καρδιά του ήλιου. Και στην καρδιά αυτού του ήλιου υπήρχε μονάχα η σιωπή. Ό,τι έβλεπε εκείνη τη στιγμή δεν ήταν δυνατό να μεταφραστεί σε τίποτα άλλο, ίσως ούτε καν σε απλή ανάμνηση.

Τώρα η Ντέλια κολυμπούσε ανάσκελα στην είσοδο της σπηλιάς, αγγίζοντας τις αχτίνες του ήλιου. Προχωρούσε με μια ελαφριά κίνηση των χεριών της προς τα ανοικτά, ενώ από κάτω το νερό άλλαζε σιγά σιγά απόχρωση και γινόταν πιο φωτεινό.

-Πρόσεξε, καλύψου! Πλησιάζουν βάρκες εκεί έξω!

Η Ντέλια κολυμπούσε έξω από τη σπηλιά, ανάμεσα στα βράχια. Αμέσως γλίστρησε κάτω από την επιφάνεια του νερού, πλησίασε, άπλωσε το χέρι της, πήρε από τον Ουσνέλι εκείνα τα μικροσκοπικά κομμάτια ύφασμα, τα φόρεσε συνεχίζοντας να πλέει στο νερό και ανέβηκε στη λαστιχένια βάρκα.

Τα πλεούμενα που πλησίαζαν ήταν ψαρόβαρκες. Ο Ουσνέλι τους αναγνώρισε: ήταν κάτι κακόμοιροι ψαράδες που, αυτή την περίοδο την τόσο κατάλληλη για ψάρεμα, ζούσαν εκεί στην παραλία, και κοιμόντουσαν πάνω στα βράχια. Προχώρησε να τους συναντήσει. Ο άντρας που τραβούσε κουπί ήταν ένας νεαρός, κατσούφης από τον πονόδοντο, το άσπρο του ναυτικού καπελάκι χαμηλωμένο στο ύψος των μικρών του ματιών, το κουπί του να ανεβοκατεβαίνει συνεχώς, λες και η κάθε του κίνηση μπορούσε να του απαλύνει τον πόνο. Ήταν πατέρας πέντε παιδιών. Απελπισμένος. Ο γέρος καθόταν στην πρύμνη. Το μεξικάνικο καπέλο του έζωνε σαν ξεφτισμένο φωτοστέφανο το ισχνό του πρόσωπο, τα ανέκφραστα μάτια του που κάποτε πρέπει να είχαν γουρλώσει από μια ψευτοπαλικαρίστικη περηφάνια, τώρα έμεναν γουρλωμένα από το πολύ πιοτό, το μισάνοικτο στόμα συνόδευε τα ακατάστατα και ακόμα μαύρα μουστάκια. Με ένα μαχαίρι καθάριζε τους κέφαλους που είχαν ψαρέψει.

-Πήγε καλά το ψάρεμα; φώναξε η Ντέλια.

-Αυτό το λίγο που υπάρχει, απάντησαν. Η χρονιά βλέπετε.

Στην Ντέλια άρεσε να μιλά με τους χωριάτες. Στον Ουσνέλι όχι. (Μπροστά τους, έλεγε, δεν αισθάνομαι ήσυχη τη συνείδησή μου. Σήκωνε τους ώμους και η συζήτηση σταματούσε εκεί).

Τώρα η λαστιχένια βάρκα είχε πλευρίσει την ψαρόβαρκα, με την ξεθωριασμένη μπογιά που είχε αρχίσει να ξεκολλάει σε μικρά κομματάκια, με το κουπί που ήταν δεμένο με σκοινί στον πάσσαλο του σκαρμού και έτριζε σε κάθε κίνηση, με τη μικρή σκουριασμένη άγκυρα και ένα σωρό σταχτοπράσινα φύκια που είχαν μπερδευτεί στους τέσσερις γάντζους κάτω από το μικρό κάθισμα, ποιος ξέρει από πόσο καιρό εγκαταλειμμένα εκεί πέρα, με τα βαμμένα με ταννίνη δίχτυα, που είχαν στις άκρες τους μικρές στρογγυλές φέτες φελλού και έλαμπαν από τα λέπια των γκρίζων ή ασπρογάλαζων ψαριών που ψυχορραγούσαν και αποκάλυπταν κάτω από τα σπάργανα ένα μικρό τρίγωνο γεμάτο αίμα.

Ο Ουσνέλι έμενε σιωπηλός, αυτή όμως η αγωνία του ανθρώπινου κόσμου ήταν το αντίθετο της αγωνίας που λίγο πριν τον κοινωνούσε στις ομορφιές της φύσης. Κι ενώ πριν δεν ήταν αναγκαίες, τώρα σωρό οι λέξεις συσσωρεύονταν στο μυαλό του: λέξεις ικανές να εκφράσουν κάθε κρεατοελιά, κάθε τρίχα της αδύνατης κακοξυρισμένης φάτσας του γέρου ψαρά, κάθε ασημένιο λέπι των κεφάλων.

Μακριά από το νησάκι, στην ακτή, μια άλλη βάρκα ήταν αναποδογυρισμένη και στηριγμένη πάνω σε μικρούς πασσάλους. Κάτω από τη βάρκα, έβλεπες να προεξέχουν τα γυμνά πόδια των κοιμισμένων αντρών που ψάρευαν όλη τη νύχτα. Δίπλα τους μια μαυροφορεμένη γυναίκα, χωρίς πρόσωπο, έβαζε ένα τηγάνι πάνω στη φωτιά που είχε ανάψει με ξερά φύκια, κι ο καπνός ανέβαινε ψηλά. Σ’ εκείνον τον όρμο η παραλία ήταν γεμάτη γκρίζες πέτρες, και τα ξεθωριασμένα χρώματα ήταν τα ρούχα των παιδιών που έπαιζαν, τα μικρότερα κάτω από το άγρυπνο βλέμμα των πιο μεγάλων και κατσουφιασμένων αδελφάδων τους, τα μεγαλύτερα και πιο ζωηρά ντυμένα μονάχα με κοντά βρακιά φτιαγμένα από παλιά παντελόνια των πατεράδων τους. Πιο εκεί απλωνόταν μια παραλία με άμμο, άσπρη και έρημη, που χανόταν στο βάθος μέσα σε αραιές καλαμιές και άγονα εδάφη. Ένας νεαρός, με τα γιορτινά του κατάμαυρα ρούχα, την τραγιάσκα, το μπαστούνι και ένα σακούλι κρεμασμένο στην πλάτη του, περπατούσε κατά μήκος της θάλασσας, αφήνοντας τα σημάδια των παπουτσιών του στην εύθραυστη επιφάνεια της άμμου: σίγουρα θα ήταν αγρότης ή βοσκός που κατέβηκε από το χωριό του στην παραλία για να αγοράσει κάτι και τώρα περπατούσε κοντά στη θάλασσα για να χαρεί την αύρα. Η σιδηροδρομική γραμμή, με τα σύρματα, τους πασσάλους, το φράχτη, χανόταν σε ένα τούνελ, εμφανιζόταν πιο εκεί και εξαφανιζόταν πάλι, σαν τη βελονιά μιας κακοραμμένης ραφής. Από την άλλη πλευρά του δρόμου, μετά από τις άσπρες και μαύρες πέτρινες κολονίτσες, άρχιζαν οι ελαιώνες, ενώ πιο πάνω τα βουνά ήταν γυμνά, με μερικούς θάμνους ή μόνο πέτρες. Ένα χωριό σφηνωμένο σε μια χαράδρα ανηφόριζε στην πλαγιά, το ένα σπίτι κτισμένο πάνω στο άλλο να χωρίζουν μεταξύ τους από σκάλες και δρομάκια λιθόστρωτα, φτιαγμένα έτσι ώστε στο μέσο να μπορούν να κυλούν τα κόπρανα των μουλαριών, ενώ στο κατώφλι του κάθε σπιτιού κάθονταν γριές ή πρόωρα γερασμένες γυναίκες, και στους πέτρινους φράχτες όρθιοι στη σειρά οι άντρες, γέροι και νέοι, όλοι με άσπρο πουκάμισο, και καταμεσής του δρόμου με το μάγουλο πάνω σ’ ένα σκαλοπάτι, γιατί έξω ήταν πιο δροσερά από ό,τι μέσα στο σπίτι και βρομούσε λιγότερο, και παντού έβλεπες να πετούν ή να στέκονται σύννεφο οι μύγες, πάνω σε κάθε τοίχο, σε κάθε φύλλο εφημερίδας, σε κάθε καπνοδόχο, αφήνοντας παντού ασταμάτητα τα περιττώματά τους. Στο μυαλό του Ουσνέλι συνέχισαν να έρχονται λέξεις, πυκνές, ατέλειωτες, διασταυρωμένες η μια με την άλλη, χωρίς ανάπαυλα, χωρίς σειρά, ώσπου σιγά σιγά δεν μπορούσε να τις ξεχωρίσει, ένας χείμαρρος λέξεων που εξαφάνιζε το άσπρο της σελίδας και άφηνε μόνο το μαύρο, ένα μαύρο απόλυτο, αδιαπέραστο, απελπισμένο σαν κραυγή.

Italo Calvino

ΟΙ ΔΥΣΚΟΛΟΙ ΕΡΩΤΕΣ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΝΤΑΙΟΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΙΔΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΣΤΑΡΤΗ 1985

Πως μαθαίνει κανείς να είναι νεκρός – Italo Calvino

Ο κύριος Πάλομαρ αποφασίζει ότι από δω και πέρα θα ζει σαν να είναι νεκρός, για να δει πως πάει ο κόσμος χωρίς αυτόν. Εδώ και λίγο καιρό συνειδητοποίησε ότι ανάμεσα σ' αυτόν και στον κόσμο τα πράγματα δεν πάνε όπως πριν. Αν πρώτα του φαινόταν πως αυτός και ο κόσμος περίμεναν κάτι ο ένας από τον άλλο, τώρα δε θυμάται πια τι – καλό ή κακό – περίμενε, ούτε γιατί αυτη η αναμονή τον κρατούσε σε ένα συνεχές άγχος.

Τώρα, λοιπόν, ο κύριος Πάλομαρ θα έπρεπε να νιώθει ένα αίσθημα ανακούφισης, αφού δε χρειάζεται πια ν' αναρωτιέται τι του ετοιμάζει ο κόσμος, όπως επίσης να νιώθει και την ανακούφιση του κόσμου, που δεν είναι πια αναγκασμένος ν' ασχολείται με αυτόν. Κι όμως, αρκεί αυτή η αναμονή της γαλήνης για να κάνει νευρικό τον κύριο Πάλομαρ.

Με λίγα λόγια, να είσαι νεκρός είναι λιγότερο εύκολο από ό,τι μπορεί να φανεί. Και πρώτα πρώτα δεν πρέπει κανείς να μπερδεύει την κατάσταση του να είσαι νεκρός με την κατάσταση του να μην υπάρχεις, κατάσταση που περιλαμβάνει ακόμα και την αχανή έκταση του χρόνου που προηγείται της γέννησης, και που μονάχα φαινομενικά είναι συμμετρική με την εξίσου αχανή έκταση που ακολουθεί το θάνατο. Πράγματι, πριν να γεννηθούμε αποτελούμε τμήμα των αμέτρητων δυνατοτήτων που θα τύχει ή δε θα τύχει να πραγματωθούν ενώ όταν πεθάνουμε δεν μπορούμε πια να αυτοπραγματωθούμε ούτε στο παρελθόν (στο οποίο ανήκουμε πλέον αποκλειστικά αλλά πάνω στο οποίο δεν μπορούμε πια να επιδράσουμε) ούτε στο μέλλον (το οποίο, παρ' ότι έχει επηρεαστεί από μας, μας είναι απαγορευμένο). Η περίπτωση του κυρίου Πάλομαρ είναι στην πραγματικότητα πιο απλή, αφού η ικανότητά του να επιδρά σε κάτι ή σε κάποιον, ήταν πάντα αμφίβολη. Ο κόσμος μπορεί θαυμάσια να ζήσει και χωρίς την παρουσία του, και ο ίδιος μπορεί να θεωρήσει τον εαυτό του νεκρό με όλη του την άνεση και μάλιστα χωρίς ν' αλλάξει καμιά από τις συνήθειές του. Το πρόβλημα είναι η αλλαγή όχι αυτών που κάνει αλλά αυτού που είναι, και ακριβέστερα αυτού που εκείνος είναι σε σχέση με τον κόσμο. Πριν, όταν έλεγε «κόσμος» εννοούσε τον κόσμο συν τον εαυτό του. Τώρα πρόκειται για τον εαυτό του συν τον κόσμο μείον τον εαυτό του.

Μήπως όμως ο κόσμος μείον ο εαυτός του πάει να πει το τέλος της αγωνίας; Είναι, δηλαδή, ένας κόσμος στον οποίον τα πράγματα συμβαίνουν ανεξάρτητα από την παρουσία και τις αντιδράσεις του, ακολουθώντας ένα δικό τους νόμο ή ανάγκη ή λογική που δεν αφορά τον ίδιο; Ένα κύμα χτυπά πάνω στο βράχο, τον σιγοτρώει, κι ύστερα έρχεται ένα άλλο κύμα και μετά ένα άλλο ακόμα. Είτε εκείνος υπάρχει είτε όχι, όλα συνεχίζουν κανονικά την πορεία τους. Η ανακούφιση του να είσαι νεκρός θα πρέπει να σημαίνει και αυτό: αφού εκείνη η κηλίδα ανησυχίας που είναι η παρουσία μας έχει εξαλειφθεί, το μόνο πράγμα που μετράει είναι η εξέλιξη και η διαδοχή των πραγμάτων κάτω από τον ήλιο, στην απαθή τους γαλήνη. Τα πάντα είναι ηρεμία ή τείνουν προς την ηρεμία, ακόμα και οι τυφώνες, οι σεισμοί, οι εκρήξεις των ηφαιστείων. Αυτός όμως δεν ήταν ο κόσμος όταν κι εκείνος ήταν εκεί; Τότε που η κάθε καταιγίδα έφερνε μαζί της την ειρήνη του μετέπειτα και προετοίμαζε τη στιγμή που όλα τα κύματα θα χτυπούσαν στην ακτή και ο άνεμος θα εξαντλούσε την δύναμή του; Ίσως το να είσαι νεκρός σημαίνει πως περνάς τον ωκεανό των κυμάτων που μένουν για πάντα κύματα, άρα δεν έχει νόμημα να περιμένεις να καλμάρει η θάλασσα.

Το βλέμμα των νεκρών έχει πάντα την τάση να εξορκίζει. Τόποι, καταστάσεις, ευκαιρίες είναι συνήθως ίδια με αυτά που κάποιος ήδη γνώριζε, και πάντα νιώθεις ικανοποίηση όταν μπορείς και τα αναγνωρίζεις. Ταυτόχρονα όμως παρατηρούνται διάφορες μικρές ή μεγάλες παραλλαγές, οι οποίες αυτές καθεαυτές θα μπορούσαν και να γίνουν αποδεκτές αν είχαν μια συνεπή λογική εξέλιξη. Όμως αποδεικνύονται αυθαίρετες και ανώμαλες κι αυτό είναι ήδη κάτι που ενοχλεί, ιδιαίτερα γιατί ο καθένας μας θέλει πάντα να παρέμβει και να κάνει τις διορθώσεις που του φαίνονται αναγκαίες, και δεν μπορεί να τις κάνει γιατί είναι νεκρός. Το αποτέλεσμα; Μια στάση απώθησης, σχεδόν ενόχλησης, αλλά ταυτόχρονα επάρκειας, σαν του ανθρώπου που ξέρει πως αυτό που μετράει είναι οι εμπειρίες του παρελθόντος του, και πως για όλα τα υπόλοιπα δεν αξίζει τον κόπο να δίνει μεγάλη σημασία. Άλλωστε δεν αργεί να κάνει την εμφάνισή του και να επιβληθεί σε κάθε άλλη σκέψη ένα κυρίαρχο συναίσθημα: είναι η ανακούφιση να ξέρεις πως όλα τα προβλήματα είναι προβλήματα των άλλων, δική τους υπόθεση. Τους νεκρούς δε θα έπρεπε να τους ενδιαφέρει πια τίποτα άλλο, γιατί δεν έχουν την υποχρέωση να σκέφτονται. Κι αν αυτό μοιάζει με κάτι ανεύθυνο, είναι σ' αυτή τους την ανευθυνότητα που οι νεκροί βρίσκουν τη διάθεση να ευθυμήσουν.

Όσο περισσότερο η ψυχική διάθεση του κυρίου Πάλομαρ πλησιάζει αυτή που περιγράψαμε παραπάνω, τόσο περισσότερο η ιδέα να είναι νεκρός του φαίνεται πιο φυσική. Βέβαια, δεν κατάφερε ακόμα ν' αποκτήσει εκείνη τη θεσπέσια αποστασιοποίηση που πίστευε πως χαρακτηρίζει τους νεκρούς, ούτε ένα λόγο που να βρίσκεται πέρα από κάθε εξήγηση, ούτε τη διέξοδο από τα όριά του όπως από ένα τούνελ που οδηγεί σε άλλες διαστάσεις. Κατά καιρούς έχει την ψευδαίσθηση πως ελευθερώθηκε τουλάχιστον από την ενόχληση που τον συνόδευε σ' όλη του τη ζωή, να βλέπει τους άλλους να λαθεύουν σε οτιδήποτε κάνουν και να σκέφτεται πως κι εκείνος στη θέση τους δε θα έκανε λιγότερα λάθη αλλά τουλάχιστον θα τα συνειδητοποιούσε. Κι όμως, δεν ελευθερώθηκε καθόλου. Τώρα καταλαβαίνει πως η έλλειψη ανοχής για τα λάθη τα δικά του και των άλλων θα συνεχίσει να υπάρχει μαζί με τα ίδια τα λάθη, λάθη που κανένας θάνατος δε διαγράφει. Το μόνο, λοιπόν που του απομένει, είναι να συνηθίσει στην ιδέα τους: για τον Πάλομαρ, το να είσαι νεκρός σημαίνει ότι συνηθίζεις στην απογοήτευση να ξαναβρίσκεις τον εαυτό σου σε μια οριστική κατάσταση που δεν έχει πια ελπίδες να αλλάξει.

Ο Πάλομαρ δεν υποτιμά τα πλεονεκτήματα που έχουν οι ζωντανοί σε σχέση με τους νεκρούς, όχι όσον αφορά το μέλλον, όπου οι κίνδυνοι είναι πάντα πολύ μεγάλοι και οι ωφέλειες βραχυπρόθεσμες, αλλά όσον αφορά τη δυνατότητα βελτίωσης της μορφής του παρελθόντος. (Εκτός πια κι αν κάποιος είναι εξαιρετικά ικανοποιημένος από το παρελθόν του, περίπτωση που δεν παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον γιατί δεν αξίζει πολύ τον κόπο ν' ασχοληθεί κανείς με αυτή). Η ζωή ενός ατόμου συγκροτείται από ένα σύνολο γεγονότων, από τα οποία το τελευταίο θα μπορούσε και ν' αλλάξει την όλη εικόνα του συνόλου, κι αυτό όχι γιατί μετρά περισσότερο από τα προηγούμενα αλλά γιατί μετρά περισσότερο από τα προηγούμενα αλλά γιατί τα γεγονότα εισβάλλουν σε μια ζωή σύμφωνα με μια σειρά που δεν είναι χρονολογική αλλά ικανοποιεί τις απαιτήσεις μιας εσωτερικής αρχιτεκτονικής. Κάποιος για παράδειγμα, διαβάζει σε ώριμη ηλικία ένα σημαντικό γι' αυτόν βιβλίο που τον κάνει να αναφωνήσει: «Πως μπορούσα και ζούσα χωρίς να το έχω διαβάσει!» όπως επίσης: «Τι κρίμα που δεν το διάβασα όταν ήμουν νέος!». Αυτές οι δηλώσεις, όμως, δεν έχουν νόημα, ιδιαίτερα η δεύτερη, αφού από τη στιγμή που το ίδιο αυτό άτομο διάβασε εκείνο το βιβλίο, η ζωή του γίνεται η ζωή κάποιου που διάβασε εκείνο το βιβλίο, και δεν έχει καμιά σημασία αν το διάβασε νωρίς ή αργά, γιατί και η ζωή που προηγείται της ανάγνωσης τώρα αποκτά μια μορφή που σφραγίζεται από αυτή την ανάγνωση.

Αυτό είναι το πιο δύσκολο βήμα για όποιον θέλει να μάθει να είναι νεκρός: να πειστεί ότι η ζωή του είναι ένα κλειστό σύνολο, στραμμένο ολόκληρο προς το παρελθόν, στο οποίο κανείς δεν μπορεί να προσθέσει τίποτα, ούτε να εισαγάγει αλλαγές προοπτικής στη σχέση των διαφόρων στοιχείων. Βέβαια, όσοι συνεχίζουν να ζουν, μπορούν – στη βάση αλλαγών που έζησαν οι ίδιοι – να εισαγάγουν αλλαγές και στη ζωή των νεκρών, δίνοντας μορφή σε ό,τι έμοιαζε άμορφο ή είχε μια διαφορετική μορφή: αναγνωρίζοντας για παράδειγμα ως αληθινό επαναστάτη αυτόν που είχε στιγματιστεί για τις πράξεις του ενάντια στο νόμο, εξυμνώντας ως ποιητή ή προφήτη αυτόν που είχε νιώσει τον εαυτό του καταδικασμένο στη νεύρωση ή στο παραλήρημα. Αυτές όμως είναι αλλαγές που μετράνει ιδιαίτερα για τους ζωντανούς. Οι νεκροί, είναι δύσκολο να επωφεληθούν από αυτές. Ο καθένας μας είναι φτιαγμένος από όσα έζησε και από τον τρόπο με τον οποίο τα έζησε, κι αυτό κανένας δεν μπορεί να μας το αφαιρέσει. Όποιος έζησε υποφέροντας, παραμένει φτιαγμένος από τη δυστυχία του. Αν κάποιος θελήσει να του την αφαιρέσει, δε θα είναι πια ο εαυτός του.

Γι' αυτό ο Πάλομαρ ετοιμάζεται να γίνει ένας τζαναμπέτης νεκρός, που δεν ανέχεται την καταδίκη να μείνει έτσι όπως είναι αλλά και που δεν είναι διατεθεμένος να απαρνηθεί τίποτα από τον εαυτό του, ακόμα και ό,τι του είναι βάρος.

Βέβαια μπορεί κανείς να ρίξει το βάρος του σε διαδικασίες που εξασφαλίζουν την επιβίωση τουλάχιστον ενός μέρους του εαυτού του στους επιγόνους, διαδικασίες που διαχωρίζονται κυρίως σε δύο κατηγορίες: τη βιολογική διαδικασία που επιτρέπει σε κάποιον να μεταβιβάσει στους απογόνους εκείνο το μέρος του εαυτού του που ονομάζεται γενετική κληρονομιά, και την ιστορική διαδικασία, που επιτρέπει να μεταβιβάσει κανείς στη μνήμη και στη γλώσσα όπιου συνεχίζει να ζει, τη μικρή ή μεγάλη εμπειρία που ακόμα και ο πιο ανίδεος άνθρωπος συλλέγει και συσσωρεύει. Αυτές οι διαδικασίες μπορούν και να αντιμετωπιστούν σαν μια μονάχα διαδικασία, αν δεχτούμε την ακολουθία των γενεών σαν φάσεις της ζωής ενός ατόμου, ζωής που συνεχίζεται για αιώνες και χιλιετηρίδες. Μ' αυτόν τον τρόπο όμως δεν κάνουμε τίποτα άλλο από το να μεταθέτουμε το πρόβλημα από το δικό μας ατομικό θάνατο στην εξαφάνιση του ανθρώπινου γένους, όσο αργά κι αν αυτή πρόκειται να συμβεί.

Αναλογιζόμενος το θάνατό του, ο Πάλομαρ σκέφτεται ήδη το θάνατο των τελευταίων επιζώντων του ανθρώπινου γένους ή των απογόνων ή κληρονόμων του: στην κατεστραμμένη και έρημη γήινη σφαίρα καταφθάνουν οι εξερευνητές ενός άλλου πλανήτη, αποκωδικοποιούν τα ίχνη που καταγράφηκαν στα ιερογλυφικά των πυραμίδων και των διάτρητων καταλόγων των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Η μνήμη του ανθρώπινου γένους ξαναγεννιέται από τις στάχτες της και διαδίδεται σε όλες τις κατοικήσιμες περιοχές του σύμπαντος. Έτσι, από μετάθεση σε μετάθεση, φτάνουμε στη στιγμή εκείνη όπου ο χρόνος αρχίζει να φθείρεται και να διαλύεται σ' έναν άδειο ουρανό, τη στιγμή δηλαδή που και το τελευταίο υλικό έρεισμα της μνήμης της ζωής θα υποβαθμιστεί σε ρεύμα θερμότητας ή θα αποκρυσταλλώσει τα άτομά του στην παγωνιά μιας ακίνητης τάξης.

«Αν ο χρόνος πρέπει να τελειώσει, μπορούμε να τον περιγράψουμε στιγμή προς στιγμή – σκέφτεται ο Πάλομαρ - . την κάθε στιγμή όμως της περιγραφής του, ο χρόνος διαστέλλεται τόσο πολύ, ώστε δε βλέπουμε πια το τέλος του». Αποφασίζει ότι θ' αρχίσει να περιγράφει κάθε στιγμή της ζωής του, και ότι όσο δε θα έχει τελειώσει την περγραφή όλων των στιγμών του δε θα σκεφτεί ότι είναι νεκρός. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή πεθαίνει.

ITALO CALVINO

ΠΑΛΟΜΑΡ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΝΤΑΙΟΣ ΧΡΙΣΟΣΤΟΜΙΔΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΣΤΑΡΤΗ 1985

ΦΕΓΓΑΡΙ ΚΑΙ GNAC - Ίταλο Καλβίνο

Η ΝΥΧΤΑ ΚΡΑΤΟΥΣΕ ΕΙΚΟΣΙ ΔΕΥΤΕΡΟΛΕΠΤΑ, κι είκοσι δευτερόλεπτα το GNAC. Για είκοσι δευτερόλεπτα φαινόταν ο μπλε ουρανός διανθισμένος με μαύρα σύννεφα, το επίχρυσο δρεπάνι του φεγγαριού, κυκλωμένο από έναν ανεπαίσθητο φωτοστέφανο, κι έπειτα τ' άστρα που, όσο περισσότερο τα κοίταζες, τόσο πύκνωναν σαν καρφίτσες, ως τη σκόνη του Γαλαξία. Όλα αυτά τα έβλεπε κανείς βιαστικά, κάθε λεπτομέρεια όπου σταματούσε το μάτι ήταν το σημείο ενός συνόλου που έσβηνε απότομα, γιατί τα είκοσι δευτερόλεπτα τέλειωναν αμέσως κι άρχιζε το GNAC.

To GNAC ήταν μέρος της φωτεινής επιγραφής SPAAK-COGNAC στην απέναντι στέγη, που έμενε αναμμένη είκοσι δευτερόλεπτα κι είκοσι δευτερόλεπτα σβησμένη, κι όταν άναβε τίποτα πια δεν φαινόταν. Το φεγγάρι ξεθώριαζε ξαφνικά, ο ουρανός γινόταν ολόκληρος μαύρος και λείος, τα άστρα έχαναν τη λάμψη τους, κι οι γάτοι και οι γάτες που επί δέκα δευτερόλεπτα αντάλλασσαν ερωτικά νιαουρίσματα πλησιάζοντας νωχελικά ο ένας τον άλλο δίπλα στα λούκια και στ' ακροκέραμα, τώρα, με το GNAC, κολλούσαν στα κεραμίδια με σηκωμένο τρίχωμα στο εκτυφλωτικό φως του νέον.

Ακουμπισμένη στα παράθυρα της σοφίτας όπου κατοικούσε, η οικογένεια Μαρκοβάλντο αισθανόταν να τη διαπερνούν αντιφατικά ρεύματα σκέψεων. Ήταν νύχτα και η Ιζολίνα, που τώρα πια ήταν μεγάλο κορίτσι, ένιωθε ζαλισμένη από το φεγγαρόφωτο, η καρδιά της έλιωνε, κι ακόμα και το πιο ασθενικό στρίγκλισμα του ραδιοφώνου από τα κάτω πατώματα της έφτανε σαν μελωδία μιας καντάδας˙ άναβε το GNAC και το ράδιο φαινόταν να παίρνει έναν άλλο ρυθμό, ένα ρυθμό τζαζ, και η Ιζολίνα σκεφτόταν τις ντισκοτέκ τις γεμάτες φώτα, κι αυτή η καημενούλα εκεί πάνω μόνη. Ο Πετρούτσιο κι ο Μικελίνο γούρλωναν τα μάτια μέσα στη νύχτα κι άφηναν να τους κατακλύζει ένας ζεστός και τρυφερός φόβος πως ήταν περικυκλωμένοι από δάση γεμάτα ληστές˙ έπειτα το GNAC! και πυροβολούσαν με τεντωμένα δάχτυλα ο ένας τον άλλον: - Ψηλά τα χέρια! Είμαι ο Νέμπο Κιντ! Η Δομιτίλα, η μητέρα, σε κάθε σβήσιμο σκεφτόταν: «Πρέπει να πάρω μέσα τα παιδιά. Κάνει ψύχρα, μπορεί να πάθουν τίποτα. Και η Ιζολίνα στο παράθυρο τέτοια ώρα, δεν είναι σωστό!» Όμως έπειτα τα πλημμύριζε όλα πάλι το ηλεκτρικό, και μέσα όπως κι έξω, και η Δομιτίλα ένιωθε σαν να βρισκόταν σε επίσκεψη σ' ένα πολύ καθωσπρέπει σπίτι.

Ο Φιορνταλίτζι, απεναντίας, που ήταν παιδί μελαγχολικό, κάθε φορά που έσβηνε το GNAC έβλεπε να εμφανίζεται μέσα από τον δακτύλιο του G το αδύνατα φωτισμένο παραθυράκι μιας μικρής σοφίτας, και πίσω από το τζάμι το πρόσωπο μιας κοπέλας με το χρώμα του φεγγαριού, με το χρώμα του ηλεκτρικού μέσα στη νύχτα, ένα στόμα σχεδόν παιδικό ακόμα, που μόλις αυτός της χαμογελούσε σάλευε ανεπαίσθητα και φαινόταν ν' ανοίγει σ' ένα χαμόγελο, όταν ξαφνικά από το σκοτάδι πεταγόταν εκείνο το αμείλικτο G και το πρόσωπο έχανε τις γραμμές του, μεταμορφωνόταν σε μιαν αχνή ανοιχτόχρωμη σκιά, κι ο Φιορνταλίτζι δεν ήξερε αν το στόμα του κοριτσιού είχε απαντήσει στο χαμόγελό του.

Μέσα σ' αυτή τη θύελλα των παθών ο Μαρκοβάλντο προσπαθούσε να διδάξει στα παιδιά τη θέση των ουράνιων σωμάτων.

- Εκείνη είναι η Μεγάλη Άρκτος, ένα δύο τρία τέσσερα κι η ουρά, κι εκείνη η Μικρή Άρκτος, και ο Πολικός Αστέρας που δείχνει τον Βορρά.

- Και τ' άλλο εκείνο, τι δείχνει;

- Εκείνο είναι το C. Δεν έχει σχέση με τ' άστρα. Είναι το τελευταίο γράμμα της λέξης COGNAC. Τα άστρα δείχνουν τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Βορράς, Νότος, Ανατολή, Δύση. Το φεγγάρι έχει την καμπούρα προς τη δύση. Καμπούρα προς τη δύση, φεγγάρι πάει ν' αρχίσει. Καμπούρα στην ανατολή, φεγγάρι πάει προς την αρχή.

- Μπαμπά, τότε το cognacπάει προς την αρχή. ToC έχει την καμπούρα στην ανατολή!

- Σας είπα, δεν έχει σχέση με το φεγγάρι. Είναι διαφήμιση. Την έβαλε εκεί η εταιρεία SPAAK.

- Και το φεγγάρι ποια εταιρεία το έβαλε;

- Το φεγγάρι δεν το έβαλε καμιά εταιρεία. Είναι δορυφόρος, κι είναι εκεί πάντα.

- Αν είναι εκεί πάντα, γιατί αλλάζει καμπούρα;

- Είναι οι φάσεις της σελήνης. Φαίνεται μόνο ένα κομμάτι.

- Κι απ' το COGNAC φαίνεται μόνο ένα κομμάτι.

- Αυτό συμβαίνει γιατί το κτίριο που μπαίνει ανάμεσα είναι πιο ψηλό.

- Πιο ψηλό απ' το φεγγάρι;

Έτσι κάθε φορά που άναβε το GNAC, τα άστρα του Μαρκοβάλντο συγχωνεύονταν με τα επίγεια εμπορεύματα, και η Ιζολίνα διοχέτευε τους αναστεναγμούς της στο λαχάνιασμα ενός ψιθυριστού μάμπο, και το κορίτσι της σοφίτας εξαφανιζόταν σ' εκείνον τον εκτυφλωτικό και ψυχρό κύκλο, αναβάλλοντας την απάντησή της στο φιλί που ο Φιορνταλίτζι είχε επιτέλους τολμήσει να της στείλει με την άκρη των δακτύλων του και ο Φιλιπέτο και ο Μικελίνο με τις γροθιές τους μπροστά στα μάτια έπαιζαν τις αεροπορικές επιδρομές. - Τα-τα-τα-τα… - σημαδεύοντας με το πολυβόλο τους τη φωτεινή επιγραφή που έπειτα από είκοσι δευτερόλεπτα έσβηνε.

- Τα-τα-τα… είδες μπαμπά, που την έσβησα με την πρώτη; είπε ο Φιλιπέτο, όμως το πολεμικό του πάθος έξω από το φως του νέον ατονούσε, και τα μάτια του γέμιζαν ύπνο.

- Μακάρι να γινόταν κομμάτια ! - του ξέφυγε του Μαρκοβάλντο - θα σας έδειχνα τον Λέοντα, τους Διδύμους…

- Τον Λέοντα! ο Μικελίνο ενθουσιάστηκε. - Ένα λεπτό! - του είχε έρθει μια ιδέα. Πήρε τη σφεντόνα, έβαλε μερικά χαλίκια από τα αποθέματα που είχε πάντα στην τσέπη, κι έριξε μια ριπή μ' όλη του τη δύναμη πάνω στo GNAC.

Ακούστηκαν οι πέτρες να πέφτουν σαν χαλάζι στ' απέναντι κεραμίδια, στις λαμαρίνες του γείσου, τα τζάμια ενός παράθυρου να σπάνε, ένα ντινγκ από το κάλυπτρο μιας λάμπας, μια φωνή απ' τον δρόμο: - Βρέχει πέτρες! Έι, εκεί πάνω! Παλιάνθρωπε! - Όμως η φωτεινή επιγραφή ακριβώς τη στιγμή της βολής έσβησε γιατί τέλειωσαν τα είκοσι δευτερόλεπτα. Όλοι άρχισαν να μετρούν σιωπηλά: ένα, δύο, τρία, δέκα, έντεκα, ως το είκοσι. Μέτρησαν δεκαεννιά, παίρνοντας ανάσα, μέτρησαν είκοσι, μέτρησαν είκοσι ένα, είκοσι δύο, μήπως είχαν μετρήσει γρήγορα, όμως τίποτα, το GNAC δεν ξανάναβε, στεκόταν σαν ένα μαύρο δυσδιάκριτο σχέδιο μπλεγμένο με το στήριγμά του, όπως η κληματαριά με την πέργκολα. - Άααα! …φωνάξανε όλοι, και ο θόλος τ' ουρανού υψώθηκε πάνω απ' τα κεφάλια τους με μυριάδες άστρα.

Ο Μαρκοβάλντο με το χέρι σηκωμένο για τη σφαλιάρα που ήθελε να ρίξει στον Μικελίνο, ένιωσε σα να είχε εκτοξευτεί στο διάστημα. Το σκοτάδι που βασίλευε τώρα πάνω στις στέγες λειτουργούσε σαν ένα μαύρο φράγμα που έκλεινε τον κόσμο τον εκεί κάτω, όπου συνέχιζαν να στροβιλίζουν κίτρινα και πράσινα και κόκκινα ιερογλυφικά, μάτια φαναριών που ανοιγοκλείναν, η λαμπερή κίνηση των άδειων τρόλεϊ και τ' αόρατα αυτοκίνητα που έσπρωχναν μπροστά τους φωτεινούς τους κώνους. Από τον κόσμο αυτό δεν ανέβαινε εκεί πάνω παρά μόνο ένας ξεθυμασμένος φωσφορισμός σαν λεπτή ομίχλη. Και σηκώνοντας κανείς τα μάτια, που δεν τα τύφλωνε πια το φως, έβλεπε ν' ανοίγεται η προοπτική των αχανών εκτάσεων, οι αστερισμοί απλώνονταν σε βάθος, το στερέωμα γύριζε αργά, σφαίρα που δεν την περιέχει κανένα όριο και που περιέχει τα πάντα, και μόνο σ' ένα σημείο τα άστρα αραίωναν κυκλικά γύρω απ' την Αφροδίτη, για να την αφήσουν να προβάλει μόνη της πάνω από την κορνίζα της γης, με τη σταθερή της ακτίνα που άπλωνε και πύκνωνε ταυτόχρονα σ' ένα σημείο.

Μέσα σ' αυτόν τον ουρανό η νέα σελήνη, αντί να υποβάλλει το σχήμα ενός μισοφέγγαρου, αποκάλυπτε τη μορφή μιας σκοτεινής σφαίρας φωτισμένης κυκλικά από τις λοξές αχτίνες ενός ήλιου βασιλεμένου, που διατηρούσε ωστόσο - όπως συμβαίνει μόνο κάποιες νύχτες στην αρχή της άνοιξης - το ζεστό του χρώμα. Κι ο Μαρκοβάλντο κοιτώντας εκείνη τη στενή όχθη του φεγγαριού ανάμεσα στη σκιά και το φως, δοκίμαζε μια νοσταλγία σα να έφτανε σε μιαν ακρογιαλιά που, σαν από θαύμα, παρέμενε ηλιόλουστη μέσα στη νύχτα.

Έτσι στέκονταν ακουμπισμένοι στα παράθυρα, τα παιδιά τρομαγμένα από τις υπέρμετρες συνέπειες της πράξης τους, η Ιζολίνα βυθισμένη στην έκστασή της, ο Φιορνταλίτζι που, μόνος αυτός, διέκρινε το αδύνατο φως στο απέναντι δωματιάκι και επιτέλους το σεληνιακό χαμόγελο της κοπέλας. Η μητέρα ξαναβρήκε τον εαυτό της: - Εμπρός, είναι αργά, ελάτε μέσα. Θ' αρπάξετε καμιά αρρώστια με τέτοιο φεγγάρι.

Ο Μικελίνο σημάδεψε με τη σφεντόνα στον ουρανό. - Κι εγώ θα σβήσω το φεγγάρι! Η Δομιτίλα τον τράβηξε στο κρεβάτι.

Έτσι την υπόλοιπη νύχτα κι ολόκληρη την επόμενη η φωτεινή επιγραφή απέναντι έλεγε μόνο SPAAK-CO και μπορούσες να δεις τον έναστρο ουρανό από τη σοφίτα του Μαρκοβάλντο. Ο Φιορνταλίτζι και η σεληνιακή κοπέλα έστελναν με τα δάκτυλα φιλιά ο ένας στον άλλο, κι ίσως με τα νοήματα να τα κατάφερναν να κλείσουν ένα ραντεβού.

Όμως το πρωί της δεύτερης μέρας, πάνω στη στέγη, ανάμεσα στα στηρίγματα της φωτεινής επιγραφής, διακρίνονταν καθαρά οι φιγούρες δύο ανθρώπων με φόρμα. Ήταν οι ηλεκτρολόγοι που διόρθωναν τα καλώδια και τις λυχνίες. Με το ύφος των γερόντων που αποφαίνονται για τον καιρό, ο Μαρκοβάλντο έβγαλε έξω τη μύτη του και είπε: - Απόψε θα έχουμε πάλι μια νύχτα GNAC.

Κάποιος χτυπούσε την πόρτα. Άνοιξαν. Ήταν ένας κύριος με γυαλιά.

- Με συγχωρείτε, θα μπορούσα να ρίξω μια ματιά από το παράθυρό σας; Ευχαριστώ˙ και συστήθηκε: - Γκοντιφρέντο, υπάλληλος διαφημιστικής εταιρείας.

«Τώρα την πατήσαμε! Θα μας ζητήσουν να πληρώσουμε τη ζημιά!» σκέφτηκε ο Μαρκοβάλντο κι αγριοκοίταξε τα παιδιά ξεχνώντας τις αστρονομικές του ανατάσεις. «Τώρα θα κοιτάξει απ' το παράθυρο και θα καταλάβει πως οι πέτρες μόνο από δω θα μπορούσαν να είχαν έρθει». Προσπάθησε να βρει δικαιολογίες:

- Βλέπετε είναι παιδιά, ρίχνουν χαλίκια στα σπουργίτια, δεν ξέρω πώς έγινε και χάλασε η επιγραφή της Spaak. Όμως τα τιμώρησα, τα τιμώρησα όπως έπρεπε. Να είστε βέβαιος, δεν πρόκειται να ξαναγίνει.

Ο κύριος Γκοντιφρέντο άκουγε με προσοχή: - Ξέρετε, εγώ, δεν έχω καμιά σχέση με τη «Spaak». Εργάζομαι για την «Tomawak». Ήρθα για να δω αν υπάρχει δυνατότητα να τοποθετήσουμε μιαν επιγραφή σ' αυτή τη στέγη. Όμως πέστε μου, πέστε μου, μ' ενδιαφέρει.

Έτσι ο Μαρκοβάλντο, μισή ώρα αργότερα, έκλεινε μια συμφωνία με την «CognacTomawak», τη σπουδαιότερη αντίπαλο της «Spaak».Ta παιδιά έπρεπε να σημαδεύουν με τη σφεντόνα το GNAC, κάθε φορά που η επιγραφή θα επισκευαζόταν.

- Θα 'ναι η σταγόνα που θα κάνει το ποτήρι να ξεχειλίσει, είπε ο κύριος Γκοντιφρέντο. Ήξερε τι έλεγε. Η «Spaak», που τα τεράστια έξοδα διαφημίσεως την έκαναν να βρίσκεται στο χείλος της καταστροφής, είδε τις αλλεπάλληλες βλάβες της πιο ωραίας της ρεκλάμας σαν ένα κακό οιωνό. Η επιγραφή, που άλλοτε έλεγε COGAC κι άλλοτε CONAC ή CONC, διέσπειρε στους πιστωτές της την ιδέα ότι βρισκόταν στα πρόθυρα της χρεοκοπίας. Ώσπου μια μέρα το διαφημιστικό γραφείο αρνήθηκε να κάνει άλλες επισκευές αν δεν εισέπραττε τις καθυστερημένες οφειλές. Η σβησμένη επιγραφή λειτουργούσε για τους πιστωτές σαν ένας κώδων κινδύνου. Η «Spaak» φαλίρισε.

Στον ουρανό του Μαρκοβάλντο τ' ολόγιομο φεγγάρι ανέβαινε μ' όλη του τη λάμψη.

Η καμπύλη του ήταν στραμμένη προς την ανατολή, όταν οι ηλεκτρολόγοι γύρισαν για να σκαρφαλώσουν στην απέναντι στέγη. Κι εκείνη τη νύχτα με γράμματα από φωτιά, γράμματα δυο φορές πιο μεγάλα από τα προηγούμενα, άστραφτε η επιγραφή COGNACTOMAWAK, και δεν υπήρχε πια φεγγάρι, ούτε στερέωμα, ούτε ουρανός, ούτε νύχτα, μονάχα COGNACTOMAWAK, COGNACTOMAWAK, COGNACTOMAWAK, που αναβόσβηνε κάθε δύο δευτερόλεπτα.

Αυτός που υπέφερε περισσότερο απ' όλους ήταν ο Φιορνταλίτζι. Η σοφίτα της σεληνιακής κοπέλας είχε εξαφανιστεί πίσω από ένα τεράστιο, αδιαπέραστο W.

μτφρ. Νάσος Βαγενάς

Η περιπέτεια δύο παντρεμένων – ΙΤΑΛΟ ΚΑΛΒΙΝΟ

Ο εργάτης Αρτούρο Μασολάρι δούλευε τη νύχτα, στη βάρδια που τελειώνει στις έξι. Για να γυρίσει σπίτι του έπρεπε να διασχίσει μια μεγάλη απόσταση, που την έκανε με το ποδήλατο όταν είχε καλό καιρό και με το τραμ στους χειμωνιάτικους και βροχερούς μήνες. Εφτανε στο σπίτι του στις εφτά παρά τέταρτο με εφτά, δηλαδή μερικές φορές πριν χτυπήσει το ξυπνητήρι της γυναίκας του Ελιντε, και μερικές φορές όταν πια είχε χτυπήσει.

Συχνά, αυτοί οι δύο θόρυβοι, ο θόρυβος από το ξυπνητήρι και τα βήματά του όταν έμπαινε στο σπίτι, ταυτίζονταν στο μυαλό της Ελιντε, έτσι όπως αυτή κοιμόταν βαθιά, αυτόν τον βαθύ γλυκό ύπνο του πρωινού, που η ίδια προσπαθούσε να παρατείνει λίγο ακόμα βυθίζοντας το πρόσωπό της στο μαξιλάρι. Ύστερα σηκωνόταν, όλο νεύρο, από το κρεβάτι και αμέσως φορούσε, σαν τυφλή, τη ρόμπα της, με τα μαλλιά της να πέφτουν μπροστά στα μάτια της. Εμφανιζόταν έτσι στην κουζίνα, μπροστά στον Αρτούρο, που έβγαζε τα άδεια κατσαρολικά και το θερμός από την τσάντα που έπαιρνε μαζί του κάθε φορά στην δουλειά. Είχε ήδη αναμμένο το γκάζι και ετοίμαζε τον καφέ. Μόλις εκείνος την κοίταζε, η ελιντε περνούσε το χέρι της μέσα από τα μαλλιά της, άνοιγε με το ζόρι τα μισόκλειστα μάτια της, σαν να ντρεπόταν κάθε φορά γι' αυτή την εικόνα που έβλεπε ο άντρας της μπαίνοντας στο σπίτι, πάντα έτσι ακατάστατη και με το πρόσωπο ακόμα μισοκοιμισμένο. Οταν δύο άνθρωποι κοιμούνται μαζί, τα πράγματα είναι διαφορετικά, το πρωί σηκώνονται και οι δύο από το ίδιο κρεβάτι και ό,τι ισχύει για τον ένα ισχύει και για τον άλλο.

Άλλες φορές, πάλι, ήταν εκείνος που έμπαινε στην κρεβατοκάμαρα να την ξυπνήσει, με ένα φλιτζάνι καφέ, ένα λεπτό πριν χτυπήσει το ξυπνητήρι. Τότε όλα έμοιαζαν πιο φυσικά, ο ίδιος ο μορφασμός που έκανε για να ξυπνήσει έπαιρνε τη μορφή μιας τεμπέλικης γλύκας, τα τεντωμένα γυμνά της χέρια κατέληγαν να τυλιχτούν γύρω από το λαιμό του. Αγκαλιάζονταν. Ο Αρτούρο συνήθως φορούσε ακόμα το αδιάβροχό σακάκι του και από αυτό εκείνη καταλάβαινε τι καιρό έκανε έξω: αν έβρεχε, αν είχε ομίχλη ή αν χιόνιζε, ανάλογα πόσο ήταν κρύο, ή υγρό το σακάκι. Αυτό, όμως, δεν την εμπόδιαζε να τον ρωτάει: -Τι καιρό κάνει; Κι εκείνος άρχιζε τη συνηθισμένη, λίγο ειρωνική, γκρίνια του απαριθμώντας με κάθε λεπτομέρεια ό,τι δυσάρεστο του είχε συμβεί, αρχίζοντας πάντα από το τέλος: τη διαδρομή με το ποδήλατο, τον καιρό που βρήκε βγαίνοντας από τη φάμπρικα και που ήταν πάντα διαφορετικός από τον καιρό που είχε αφήσει μπαίνοντας μέσα το προηγούμενο βράδυ, τις φασαρίες της δουλειάς, τις φήμες που κυκλοφορούσαν, και πάει λέγοντας.

Τέτοια ώρα το σπίτι ήταν πάντα κρύο και η Ελιντε είχε γδυθεί ανατριχιάζοντας και πλενόταν στο καμαράκι του μπάνιου. Πίσω της ακολουθούσε εκείνος, πολύ πιο ήρεμος, γδυνόταν και πλενόταν με αργές κινήσεις, βγάζοντας από πάνω του τη σκόνη και τις λαδιές της φάμπρικας. Εκείνες τις στιγμές, έτσι όπως στέκονταν και οι δύο γύρω από τον ίδιο νιπτήρα, μισόγυμνοι και ξυλιασμένοι από το κρύο, παίρνοντας και δίνοντας ο ένας στον άλλο το σαπούνι ή την οδοντόπαστα, και συνεχίζοντας να λένε όσα είχαν να πουν, έφτανε η στιγμή της μεγαλύτερης οικειότητας, και μερικές φορές, τη στιγμή που ο ένας έτριβε την πλάτη του άλλου, καταλήγανε σε κάποιο χάδι και αγκαλιάζονταν.

Ξαφνικά όμως η Ελιντε έβαζε μια φωνή: - θεέ μου! Πέρασε η ώρα! Και έτρεχε να φορέσει τις ζαρτιέρες και τη φούστα της, πάντα με την ίδια βιασύνη, όρθια και με τη βούρτσα να πηγαίνει πάνω κάτω στα μαλλιά της, και έσκυβε το πρόσωπό της μπροστά στον καθρέφτη του κομό, με τα τσιμπιδάκια στα σφιγμένα της χείλια. Ο Αρτούρο ερχόταν πίσω της, με ένα τσιγάρο στο στόμα, την κοίταζε καπνίζοντας όρθιος, και κάθε φορά έμοιαζε λίγο σαν χαμένος, έτσι όπως στεκόταν χωρίς να μπορεί να κάνει τίποτα. Η Ελιντε, έτοιμη τώρα πια, φορούσε το παλτό της στο διάδρομο, τον φιλούσε, άνοιγε την πόρτα και αμέσως μετά την άκουγες να τρέχει στις σκάλες.

Ο Αρτούρο έμενε μόνος. Παρακολουθούσε το θόρυβο των τακουνιών της στις σκάλες, κι όταν πια έπαυε να την ακούει, συνέχιζε να την παρακολουθεί με τη φαντασία του, τα μικρά γοργά βήματά της κάτω στην αυλή, στην εξώπορτα, στο πεζοδρόμιο, μέχρι τη στάση του τραμ. Αντίθετα, άκουγε καθαρά το τραμ: τους τριγμούς της κίνησής του, το φρένο του, το θόρυβο που έκανε ο κόσμος ανεβαίνοντας το σιδερένιο του σκαλί. “Εντάξει, το πρόφτασε”, σκεφτόταν κι έβλεπε τη γυναίκα του στριμωγμένη ανάμεσα στους εργάτες και τις εργάτριες μέσα στο τραμ, το “έντεκα”, που την πήγαινε, όπως κάθε μέρα, στη φάμπρικα. Εσβηνε 'ο,τι είχε απομείνει από το τσιγάρο του, έκλεινε τα παντζούρια και εκεί, μέσα στο σκοτάδι, έμπαινε στο κρεβάτι.

Το κρεβάτι ήταν πάντα στην ίδια κατάσταση, όπως το είχε αφήσει η Ελιντε, μόνο που στη δική του πλευρά είχε μείνει σχεδόν άγγιχτο, λες και είχε στρωθεί μόλις εκείνη τη στιγμή. Ο Αρτούρο ξάπλωνε καλά καλά στη θέση του αλλά μετά από λίγο άπλωνε το ένα του πόδι παραπέρα, εκεί όπου ένιωθε ακόμα τη ζέστα της γυναίκας του. Υστερα έφερνε εκεί και το άλλο του πόδι, και έτσι σιγά σιγά μετατοπιζόταν ολόκληρος προς τη μεριά της ελιντε, σ' εκείνο το γεμάτο θαλπωρή βαθούλωμα που διατηρούσε ακόμα το σχήμα του σώματός της, και βύθιζε το πρόσωπό του στο μαξιλάρι της, στο άρωμά της. Ετσι αποκοιμιόταν.

Οταν η Ελιντε γυρνούσε το βράδυ, ο Αρτούρο ήδη έκοβε βόλτες μέσα στο σπίτι. Είχε ανάψει τη σόμπα και είχε βάλει κάτι στη φωτιά να βράζει. Μερικές δουλειές, όπως το στρώσιμ οτου κρεβατιού, το σκούπισμα, το συμμάζεμα των άπλυτων ρούχων στο μπάνιο, τις έκανε εκείνος, τούτες τις ώρες πριν το δείπνο. Η Ελιντε, βέβαια, κάθε φορά έβρισκε πως έπρεπε να τα ξανακάνει όλα από την αρχή, αυτός όμως για να λέμε την αλήθεια, δεν έκανε καμιά προσπάθεια να καλυτερέψει τη δουλειά του. Ο,τι έκανε, έμοιαζε να είναι μέρος μιας τελετής για να την περιμένει, σαν να έτρεχε κάθε φορά να την προϋπαντήσει, κι ας μην έβγαινε έξω από τους τοίχους του σπιτιού του. Στο μεταξύ, έξω άναβαν σιγά σιγά οι λάμπες του δρόμου, ενώ εκείνη έκανε τα ψώνια της ημέρας στα μαγαζιά της συνοικίας, ανάμεσα σε χιλιάδες άλλες γυναίκες που, σαν κι αυτήν, συνήθιζαν να ψωνίζουν τέτοια ώρα.

Άκουγε τα βήματά της στη σκάλα πάντα εντελώς διαφορετικά από ό,τι τα άκουγε το πρωί, τώρα ήταν βαριά, γιατί η Ελιντε ανέβαινε κουρασμένη από το μεροκάματο και φορτωμένη με όσα είχε αγοράσει. Ο Αρτούρο έβγαινε στο πλατύσκαλο, έπαιρνε από τα χέρια της την τσάντα με τα ψώνια κι έμπαιναν μαζί στο σπίτι κουβεντιάζοντας. Εκείνη σωριαζόταν αμέσως σε μια καρέκλα στην κουζίνα, χωρίς καν να βγάλει το παλτό της, ενώ εκείνος έβγαζε τα πράγματα από την τσάντα. Υστερα εκείνη αναστέναζε. - Αντε, ας ανασκουμπωθούμε, έλεγε και σηκωνόταν, έβγαζε το παλτό της, φορούσε τη ρόμπα της. Αρχιζαν να ετοιμάζουν το φαγητό: το δείπνο για τους δυό τους. Ύστερα το κολατσιό που έπαιρνε εκείνος μαζί του στο εργοστάσιο για το διάλειμμα στη μια μετά τα μεσάνυχτα, το πρόγευμα που θα έπαιρνε εκείνη μαζί της στη δουλειά το πρωί και το πρόγευμα που έπρεπε να είναι έτοιμο όταν εκείνος θα ξυπνούσε την επομένη μέρα αργά το απόγευμα.

Εκείνη λίγο βοηθούσε και λίγο καθόταν σε μια ψάθινη καρέκλα και του έλεγε τι έπρεπε να κάνει. Εκείνος τέτοια ώρα ήταν ξεκούραστος, του άρεσε να ασχολείται με όλα αυτά, ήθελε μάλιστα να τακάνει όλα μόνος του. Ήταν όμως, πάντα λίγο αφηρημένος, με τις σκέψεις του ήδη να ταξιδεύουν αλλού. Συχνά, τέτοιες στιγμές, άρχιζαν να καβγαδίζουν, να ανταλλάσσουν βαριές κουβέντες, γιατί εκείνη τον ήθελε πιο προσεκτικό, να κάνει κάπως καλύτερα τη δουλειά του, να της συμπαραστέκεται περισσότερο, να της δίνει μεγαλύτερη σημασία, να την παρηγορεί πιο πολύ. Εκείνος, όμως, μετά από τον πρώτο του ενθουσιασμό, που εκείνη είχε επιστρέψει από τη δουλειά της, είχε ήδη το μυαλό του έξω από το σπίτι, να σκέφτεται πως έπρεπε να βιαστεί για να μην αργήσει.

Οταν το τραπέζι ήταν πια έτοιμο, με το κάθε πράγμα στη θέση του, ώστε ναμη χρειαστεί να ξανασηκωθούν, τότε ένιωθαν και οι δύο κάτι σαν σφίξιμο στο στομάχι, γιατί είχαν τόσο λίγο χρόνο στη διάθεσή τους να μείνουν μαζί, και σχεδόν δεν κατάφερναν να βάλουν στο κουτάλι στο στόμα τους από τη μεγάλη διάθεση που είχαν να μείνουν καρφωμένοι εκεί, να κρατάει ο ένας το χέρι του άλλου.

Δεν πράφταιναν να πιουν καλά καλά τον καφέ τους και εκείνος ήταν κιόλας όρθιος και εξέταζε αν όλα ήταν εντάξει με το ποδήλατό του. Αγκαλιάζονταν. Ο Αρτούρο έμοιαζε σαν να καταλάβαινε μονάχα τότε πόσο τρυφερή και ζεστή ήταν η γυναίκα του. Σήκωνε το ποδήλατο στην πλάτη του και κατέβαινε προσεκτικά τις σκάλες.

Η ελιντε έπλενε τα πιάτα, έριχνε μια ματιά σε όλο το σπίτι – ακόμα και σε ό,τι είχε τακτοποιήσει ο σύζυγός της – και κουνούσε το κεφάλι της. Τώρα εκείνος έτρεχε στους σκοτεινούς δρόμους με τα λιγοστά φώτα, θα είχε ήδη φτάσει κάπου εκεί, κοντά στο γκάζι. Η Ελιντε πήγαινε στο κρεβάτι, έσβηνε το φως. Ξαπλωμένη, άπλωνε το πόδι της προς την πλευρά του άντρα της, να βρει τη ζέστα του κορμιού του, αλλά κάθε φορά καταλάβαινε πως η δική της η μεριά ήταν πιο ζεστή, σημάδι ότι και ο Αρτούρο είχε κοιμηθεί εκεί, κι ένιωθε να την κατακλύζει η τρυφερότητα.

ΙΤΑΛΟ ΚΑΛΒΙΝΟ

ΟΙ ΔΥΣΚΟΛΟΙ ΕΡΩΤΕΣ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΝΤΑΙΟΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΙΔΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΣΤΑΡΤΗ

Το Όνειρο - Δήμος Μούτσης