Οι κρετίνοι, οι ανόητοι, οι βλάκες και οι τρελοί – Umberto Eco

[...] "Λοιπόν. Στον κόσμο υπάρχουν οι κρετίνοι, οι ανόητοι, οι βλάκες και οι τρελοί".
"Εξαιρείται κανείς;"
"Ναι, εμείς οι δυο. Ή τουλάχιστον, δίχως να θέλω να σας προσβάλω, εγώ. Τέλος πάντων, όμως, αν το καλοσκεφτούμε, όλοι ανήκουν σε κάποια απ αυτές τις κατηγορίες. Ολοι μας κάθε τόσο είμαστε κρετίνοι, ανόητοι, βλάκες και τρελοί.
Ας πούμε ότι φυσιολογικός άνθρωπος ειν' εκείνος που συνδυάζει σε λογικό ποσοστό όλα αυτά τα συστατικά, τους ιδανικούς τύπους"…
…Λοιπόν. Ο κρετίνος δεν μιλάει καν, σαλιαρίζει, είναι σπαστικός. Κοπανάει το παγωτό στο κούτελο του από έλλειψη συντονισμού. Μπαίνει στην περιστροφική πόρτα από την αντίθετη πλευρά". "Πώς γίνεται;".
"Αυτός τα καταφέρνει. Γι αυτό είναι κρετίνος. Δεν μας ενδιαφέρει, τον αναγνωρίζουμε αμέσως, και δεν εμφανίζεται σε εκδοτικούς οίκους. Ας τον αφήσουμε εκεί που είναι".
"Ας τον αφήσουμε".
"Το να είσαι ανόητος είναι πιο περίπλοκο. Είναι κοινωνική συμπεριφορά. Ανόητος είναι αυτός που δεν πετυχαίνει ποτέ το ποτήρι".
"Τι εννοείτε;".
"Αυτό". Σημάδεψε με το δείκτη το τον πάγκο δίπλα στο ποτήρι. "Σκοπεύει να μιλήσει γι αυτό που υπάρχει μες στο ποτήρι αλλά, όπως και να 'χει, πέφτει έξω. Αν θέλετε, για να το πούμε απλά, είναι αυτός που κάνει γκάφες, που ρωτάει τι κάνει η ωραία σας κυρία στον τύπο που μόλις τον εγκατέλειψε η γυναίκα του. Καταλαβαίνετε;".
"Καταλαβαίνω. Τους ξέρω".
"Ο ανόητος είναι περιζήτητος, ιδίως στις κοσμικές συγκεντρώσεις. Φέρνει τους πάντες σε αμηχανία, μα προσφέρει ευκαιρίες για σχόλια. Στη θετική μορφή του είναι διπλωματικός. Μιλάει εκτός θέματος ακόμη και για τις γκάφες των άλλων, στρέφοντας αλλού τη συζήτηση. Ωστόσο δεν μας ενδιαφέρει, δεν είναι ποτέ δημιουργικός, μηρυκάζει, επομένως ποτέ δεν έρχεται να φέρει χειρόγραφα σ έναν εκδοτικό οίκο. Ο ανόητος δεν λέει ότι η γάτα γαβγίζει, μιλάει για τη γάτα όταν οι άλλοι μιλούν για το σκύλο. Λαθεύει στους κανόνες της συζήτησης, κι όταν λαθεύει ωραία είναι υπέροχος. Νομίζω ότι πρόκειται για απειλούμενο είδος, είναι φορέας κυρίως αστικών αρετών. Του χρειάζεται ένα σαλόνι Βερντυρέν, ή μάλλον μια οικία Γκερμάντ. Τα διαβάζετε ακόμη αυτά εσείς οι φοιτητές;".
"Και ο βλάκας;"
«Α! Ο βλάκας δεν κάνει λάθη συμπεριφοράς. Κάνει λάθος συλλογισμούς. Είναι αυτός που λέει ότι όλοι οι σκύλοι είναι κατοικίδια ζώα και όλοι οι σκύλοι γαβγίζουν, όμως και οι γάτοι είναι κατοικίδια ζώα, επομένως γαβγίζουν. Ή ότι όλοι οι Αθηναίοι είναι θνητοί, όλοι οι κάτοικοι του Πειραιά είναι θνητοί, επομένως όλοι οι κάτοικοι του Πειραιά είναι Αθηναίοι».
«Πράγμα που ισχύει».
«Ναι, αλλά συμπτωματικά. Ο βλάκας μπορεί να πει και κάτι σωστό, όμως για λανθασμένους λόγους».
«Μπορούμε να πούμε λανθασμένα πράγματα, αρκεί οι λόγοι να είναι σωστοί».
«Κατ’ ανάγκην. Αλλιώς γιατί να πασχίζουμε τόσο να είμαστε έλλογα όντα;»
«Όλοι οι μεγάλοι ανθρωπόμορφοι πίθηκοι κατάγονται από κατώτερες μορφές ζωής, οι άνθρωποι κατάγονται από κατώτερες μορφές ζωής, άρα όλοι οι άνθρωποι είναι μεγάλοι ανθρωπόμορφοι πίθηκοι».
«Αρκετά καλά. Φτάσαμε ήδη στο κατώφλι όπου υποπτεύεστε ότι κάτι δεν πάει καλά, όμως χρειάζεται λίγη δουλειά για ν’ αποδείξετε τι και γιατί. Ο βλάκας είναι παμπόνηρος. Τον ανόητο τον αναγνωρίζουμε αμέσως (κι ας μη μιλήσουμε για τον κρετίνο), ενώ ο βλάκας κάνει συλλογισμούς περίπου σαν τους δικούς μας, εκτός από κάτι απειροελάχιστο.
Είναι δεξιοτέχνης των παραλογισμών. Ένας επιμελητής εκδόσεων δεν έχει σωτηρία, πρέπει ν’ ασχολείται μαζί του ως τον αιώνα τον άπαντα. Εκδίδονται πολλά βιβλία από βλάκες γιατί εκ πρώτης όψεως μας πείθουν. Ο επιμελητής εκδόσεων δεν έχει εκπαιδευτεί ν’ αναγνωρίζει τους βλάκες. Αφού δεν το κάνει η Ακαδημία των Επιστημών, γιατί να το κάνουν οι εκδόσεις;»
«Δεν το κάνει ούτε η φιλοσοφία. Ο οντολογικός συλλογισμός του Αγίου Ανσέλμου είναι βλακώδης. Ο Θεός οφείλει να υπάρχει επειδή μπορώ να τον συλλάβω ως ον που διαθέτει παν το τέλειο, συμπεριλαμβανομένης και της ύπαρξης. Συγχέει το υπάρχον στη σκέψη με το υπαρκτό στην πραγματικότητα».
«Ναι, αλλά είναι βλακώδης και η ανασκευή του Γκονιλόν. Μπορώ να σκεφτώ ένα νησί στη θάλασσα ακόμα κι αν αυτό το νησί δεν υπάρχει. Συγχέει τη σκέψη του ικανού με τη σκέψη του αναγκαίου».
«Διαμάχη μεταξύ βλακών».
«Βεβαίως, κι ο Θεός διασκεδάζει με την ψυχή του. Θέλησε να παραμείνει ασύλληπτος απλώς για να δείξει ότι ο Ανσέλμος και ο Γκονιλόν ήταν βλάκες. Τι υπέρτατος σκοπός της δημιουργίας, τι λέω, της ίδιας της πράξης χάριν της οποίας απαιτείται ο Θεός. Τα πάντα να στοχεύουν στην καταγγελία της βλακείας του κόσμου». «Περιστοιχιζόμαστε από βλάκες».
«Δεν υπάρχει διαφυγή. Όλοι είναι βλάκες, εκτός από εμάς τους δυο. Ή μάλλον, μην προσβληθείτε, εκτός από σας».
«Νομίζω ότι εδώ υπεισέρχεται η απόδειξη του Γκέντελ».
«Δεν ξέρω, είμαι κρετίνος. Πυλάδη!»
«Μα είναι η σειρά μου».
«Θα τα μοιράσουμε στο τέλος. Ο Επιμενίδης ο Κρης λέει ότι όλοι οι Κρήτες είναι ψεύτες. Αν το λέει αυτός που είναι Κρης, και γνωρίζει καλά τους Κρήτες, τότε είναι αλήθεια».
«Αυτό είναι βλακώδες».
«Απόστολος Παύλος. Επιστολή προς Τίτον. Ακούστε και αυτό: όλοι όσοι πιστεύουν ότι ο Επιμενίδης είναι ψεύτης δεν μπορεί παρά να πιστέψουν τους Κρήτες, οι Κρήτες όμως δεν πιστεύουν τους Κρήτες διότι ουδείς Κρης πιστεύει ότι ο Επιμενίδης είναι ψεύτης». «Αυτό είναι βλακώδες ή όχι;»
«Σκεφτείτε το μόνο σας. Σας είπα ότι ο βλαξ δύσκολα εντοπίζεται. Ένας βλάκας μπορεί να πάρει ακόμα και το βραβείο Νόμπελ».
«Αφήστε με να σκεφτώ. Μερικοί απ’ αυτούς που δεν πιστεύουν ότι ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο σε εφτά ημέρες δεν είναι φονταμενταλιστές (Θρησκευτικό κίνημα του Προτεσταντισμού στις αρχες του αιώνα μας που αντιτάχθηκε στις εξελίξεις και κήρυττε το αλάνθαστο της Αγίας Γραφής).
Όμως ορισμένοι φονταμενταλιστές πιστεύουν ότι ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο σε εφτά ημέρες, επομένως όλοι όσοι δεν πιστεύουν ότι ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο σε εφτά ημέρες δεν είναι φονταμενταλιστές. Είναι βλακώδες ή όχι;»
«Θεέ μου - είναι η ώρα να το πω... Δεν ξέρω. Εσείς τι λέτε;» «Οπωσδήποτε είναι, έστω κι αν είναι αληθές. Καταπατά έναν από τους νόμους των συλλογισμών. Δεν συνάγονται καθολικές προτάσεις από δύο επιμέρους».
«Κι αν είστε εσείς ο βλάκας;»
«Τότε θα είχα καλή και αιώνια συντροφιά».
«Ε, ναι, η βλακεία μάς περιβάλλει. Κι ίσως χάρη σ’ ένα λογικό σύστημα, διαφορετικό από το δικό μας, η βλακεία μας να είναι δική τους σοφία. Ολόκληρη η ιστορία της λογικής αποτελεί εξ ορισμού μια έννοια ευάλωτη στη βλακεία. Παραείναι αχανής. Κάθε μεγάλος στοχαστής είναι ο βλάκας κάποιου άλλου».
«Η σκέψη ως συνεκτική μορφή βλακείας».
«Όχι. Η βλακεία μιας σκέψης είναι η ασυναρτησία μιας άλλης σκέψης».
«Εμβριθέστατο. Είναι δύο η ώρα, σε λίγο ο Πυλάδης κλείνει και δε φτάσαμε ακόμα στους τρελούς».
Τον τρελό τον αναγνωρίζεις αμέσως. Είναι ένας βλάκας που δεν ξέρει τα κόλπα. Ο βλάκας προσπαθεί να αποδείξει τη θέση του, έχει λογική αλλήθωρη, ωστόσο έχει λογική. Ο τρελός, αντίθετα, δεν νοιάζεται για τη λογική, προχωρεί με βραχυκυκλώματα. Γι αυτόν, το καθετί αποδεικνύει τα πάντα. Ο τρελός έχει μια έμμονη ιδέα και οτιδήποτε βρει του κάνει για να την υποστηρίξει. Τον τρελό τον αναγνωρίζεις από τις ελευθερίες που παίρνει μπροστά στο καθήκον της απόδειξης, από την ευκολία με την οποία δέχεται επιφοιτήσεις. Και θα σας φανεί παράξενο, αλλά ο τρελός, αργά ή γρήγορα, ξεφουρνίζει τους Ναίτες".
"Πάντα;".
"Υπάρχουν και τρελοί χωρίς Ναίτες αλλά οι τρελοί με τους Ναίτες είναι οι πιο πονηροί. Στην αρχή δεν τους αναγνωρίζεις, νομίζεις ότι μιλούν φυσιολογικά, έπειτα, ξαφνικά…" Εγνεψε για να ζητήσει εν ακόμα ουίσκι, το ξανασκέφτηκε και ζήτησε το λογαριασμό. "Μια που λέμε για τους Ναίτες. Τις προάλλες ένας τύπος μου άφησε ένα δακτυλογραφημένο κείμενο γι αυτό το θέμα. Είμαι σίγουρος ότι είναι τρελός, μα έχει ανθρώπινη όψη. Το κείμενο του αρχίζει με ήσυχο τρόπο. Θέλετε να του ρίξετε μια ματιά;".
"Ευχαρίστως. Μπορεί να βρω κάτι που θα μου χρειαστεί". "Δεν νομίζω. Αν όμως έχετε μισή ώρα καιρό, κάντε μια βόλτα. Οδός Σιντσέρο Ρενάτο, αριθμός ένα. Περισσότερο θα ωφελήσει εμένα παρά εσάς. Θα μου πείτε αμέσως αν η εργασία σας φανεί αξιόπιστη".
"Γιατί μ εμπιστεύεστε;".
"Ποιός είπε ότι εμπιστεύομαι; Αν όμως τύχει, εμπιστεύομαι. Εμπιστεύομαι την περιέργεια".

Umberto Eco
ΤΟ ΕΚΚΡΕΜΕΣ ΤΟΥ ΦΟΥΚΩ
Μετάφραση από τα ιταλικά ΕΦΗ ΚΑΛΛΙΦΑΤΙΔΗ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΝΩΣΗ 1989

ΠΩΣ ΝΑ ΔΙΑΨΕΥΔΕΤΕ ΜΙΑ ΔΙΑΨΕΥΣΗ - Umberto Eco

 

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΔΙΑΨΕΥΣΗΣ. Αξιότιμε κύριε διευθυντά, σε σχέση με το άρθρο «Στας ειδούς του Μαρτίου», το οποίο εμφανίστηκε στο προηγούμενο τεύχος του περιοδικού σας με υπογραφή  Αλήθειος Φιλαλήθης, επιτρέψτε μου να διευκρινίσω τα κάτωθι. Δεν είναι αλήθεια ότι παρευρισκόμουν στη δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα. Όπως μπορείτε να διαπιστώσετε και από τη συνημμένη ληξιαρχική πράξη, γεννήθηκα στη Μολφέτα στις 15 Μαρτίου 1944, συνεπώς πολλούς αιώνες μετά από το αποτρόπαιο γεγονός, το οποίο εξάλλου ανέκαθεν καταδίκαζα. Ο κύριο Φιλαλήθης θα πρέπει να παρεξήγησε αυτό που εννοούσα, όταν του είπα ότι πάντα γιορτάζω με μερικούς φίλους την 15η Μαρτίου ‘44.
Εξίσου ανακριβές είναι ότι στη συνέχεια είπα σε κάποιον Βρούτο: «Θα ιδωθούμε στους Φιλίππους». Διευκρινίζω ότι ουδέποτε είχα επαφές με τον κύριο Βρούτο, του οποίου μέχρι χθες αγνοούσα ακόμα και τ’ όνομα. Στη διάρκεια της σύντομης τηλεφωνικής συνομιλίας που είχα με τον κύριο Φιλαλήθη, του είπα πράγματι ότι θα συναντηθώ με τον κύριο Φιλίππου, συγκοινωνιακό σύμβουλο, αλλά η φράση αυτή ειπώθηκε στο πλαίσιο μιας συζήτησης για το κυκλοφοριακό πρόβλημα. Επί πλέον ουδέποτε είπα ότι πλήρωσα μπράβους, για να βγάλουν από την κυκλοφορία τον τρελό προδότη Ιούλιο Καίσαρα, αλλά ότι «θα έλεγα μπράβο σε όποιον έβρισκε διέξοδο στο κυκλοφοριακό τρελοκομείο της πλατείας Ιουλίου Καίσαρα».

Σας ευχαριστώ και υποβάλλω τα σέβη μου.

Δικός σας, Σαφήνιος Ψευτίδης

Απάντηση του Αλήθειου Φιλαλήθη: Είναι ηλίου φαεινότερον πως ο κύριος Ψευτίδης ουδόλως διαψεύδει το ότι ο Ιούλιος Καίσαρας δολοφονήθηκε στις Ειδούς του Μαρτίου του ‘44. Είναι ακόμη γεγονός αδιάψευστο  ότι ο κύριος Ψευτίδης γιορτάζει πάντα με φίλους του την 15η Μαρτίου ‘44. Αυτή ακριβώς την παράξενη συνήθεια ήθελα να καταγγείλω με το άρθρο μου. Ο κύριος Ψευτίδης θα έχει ίσως προσωπικούς λόγους, για να γιορτάζει  με ασυγκράτητες κρασοκατανύξεις αυτή την ημερομηνία, αλλά δεν μπορεί να μην παραδεχτεί ότι η σύμπτωση είναι τουλάχιστον παράξενη. Θα θυμάται επιπλέον ότι, στη διάρκεια της μακράς και περιεκτικής τηλεφωνικής συνέντευξης που μου παραχώρησε, πρόφερε τη φράση: «Είμαι της γνώμης ν’ αποδίδονται τα του  Καίσαρος τω Καίσαρι». Μια πηγή πολύ κοντινή στον κύριο Ψευτίδη – για την οποία δεν έχω κανένα λόγο  ν’ αμφιβάλλω – με διαβεβαίωσε ότι αυτό που αποδόθηκε στον Καίσαρα ήταν είκοσι τρεις μαχαιριές.
Τονίζω ότι σε ολόκληρη την επιστολή του ο κύριο Ψευτίδης αποφεύγει να μας πει ποιος κατάφερε αυτές τις μαχαιριές. Όσο για την επίπονη διάψευση στο θέμα των Φιλίππων, έχω κάτω από τα μάτια μου το σημειωματάριό μου, που, χωρίς σκιά αμφιβολίας, γράφει ότι ο κύριος Ψευτίδης δεν είπε «θα ιδωθούμε με τον Φιλίππου», αλλά «θα ιδωθούμε στους Φιλίππους».
Το ίδιο ισχύει και για τις απειλητικές φράσεις που αφορούν στον Ιούλιο Καίσαρα. Οι σημειώσεις μου, που τη στιγμή αυτή βρίσκονται κάτω από τα μάτια μου, γράφουν ολοκάθαρα: «Μπράβ. έξω κυκλοφ. τρελο π. Ιουλ. Καίσαρα». Δεν μπορούμε με μαγικούς καθρέφτες και λογοπαίγνια ν’ αποφεύγουμε τις βαριές ευθύνες ή να φιμώνουμε τον Τύπο.
(1988)

Umberto Eco
ΠΩΣ ΝΑ ΔΙΑΨΕΥΔΕΤΕ  ΜΙΑ ΔΙΑΨΕΥΣΗ
ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΕΩΣ
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΕΦΗ ΚΑΛΛΙΦΑΤΙΔΗ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΝΩΣΗ 2003

Κι αν υπάρχει; - Umberto Eco

Επινοείς ένα Σχέδιο: το Σχέδιο σε δικαιώνει σε τέτοιο βαθμό που δεν είσαι πια υπεύθυνος γι' αυτό. Αρκεί να ρίξεις την πέτρα και να κρύψεις το χέρι σου. Αν πραγματικά υπήρχε Σχέδιο, δεν θα υπήρχε αποτυχία.

Δεν απέκτησα ποτέ την Τσετσίλια διότι οι Άρχοντες έκαναν τον Αννίβα Κανταλαμέσσα και τον Πίο Μπο ανίκανους για το φιλικότερο των πνευστών. Δραπέτευσες μπροστά στο Καναλάκι διότι οι Δεκανοί σε προόριζαν για ένα άλλο ολοκαύτωμα. Και ο άνθρωπος με την ουλή έχει ένα φυλαχτό πιο ισχυρό από το δικό σου.

Ένα Σχέδιο, ένας ένοχος. Το όνειρο του ανθρώπινου είδους. An Deus sit(1). Αν υπάρχει φταίει αυτός.

Αυτό του οποίου τη διεύθυνση έχασα δεν είναι ο Σκοπός αλλά η Αιτία. Δεν είναι το αντικείμενο που πρέπει να κατακτήσω αλλά το υποκείμενο που με κατέχει. Μοιρασμένη η λύπη γίνεται μισή, έχει ο Μύθος κάτι άλλο να μας πει; Διπλός ενδεκασύλλαβος.

Ποιος έχει γράψει αυτή τη σκέψη, την πιο καθησυχαστική που σκέφτηκε ποτέ άνθρωπος; Τίποτα δεν μπορεί να μου βγάλει από το νου ότι ο κόσμος αυτός είναι καρπός ενός σκοτεινού θεού κι ότι εγώ αποτελώ προέκταση της σκιάς του. Η πίστη οδηγεί στην Απόλυτη Αισιοδοξία.

Πράγματι, πορνεύτηκα (ή δεν πορνεύτηκα): αλλά φταίει ο Θεός που δεν κατόρθωσε να λύσει το πρόβλημα του Κακού. Εμπρός, ας κοπανήσουμε το έμβρυο στο γουδί με μέλι και πιπέρι. Είναι θέλημα Θεού.

Αν πρέπει στ' αλήθεια να πιστέψουμε, μακάρι να υπήρχε μια θρησκεία που δεν θα μας έκανε να νιώθουμε ένοχοι. Μια ακαθόριστη, ομιχλώδης, υπόγεια θρησκεία, που δεν θα τέλειωνε ποτέ. Θα 'μοιαζε με μυθιστόρημα και όχι με θεολογία.

Πέντε οδοί για ένα μόνο τέρμα. Τι σπατάλη. Καλύτερα ένας λαβύρινθος που σε μεταφέρει παντού και πουθενά. Για να πεθάνεις με στιλ, ζήσε μες στο μπαρόκ.

Μόνον ένας κακός Δημιουργός μας κάνει να νιώθουμε αγαθοί.

Αν όμως δεν υπάρχει το κοσμικό Σχέδιο;

Τι κοροϊδία, ζεις εξόριστος χωρίς κανείς να σ' έχει εξορίσει. Μια εξορία από έναν τόπο που δεν υπάρχει.

Και αν το Σχέδιο υπάρχει, αλλά σου διαφεύγει ως την αιωνιότητα;

Όταν παραιτείται η θρησκεία, προνοεί η τέχνη. Τότε επινοείς ένα Σχέδιο, μεταφορά του άγνωστου Σχεδίου. Ακόμα και μια ανθρώπινη συνωμοσία μπορεί να γεμίσει το κενό. Δεν μου δημοσιεύουν το Καρδιά και πάθος επειδή δεν ανήκω στην κλίκα των Ναϊτών.

Ζήσε σαν να υπήρχε Σχέδιο: η φιλοσοφική λίθος.

If you cannot beat them, join them(2). Αν το Σχέδιο υπάρχει, πρέπει να προσαρμοστείς.

Η Λορέντζα με δοκιμάζει. Ταπεινοφροσύνη. Αν ήμουν τόσο ταπεινόφρων ώστε να καλέσω τους Αγγέλους, ακόμα και χωρίς να πιστεύω, και να χαράξω τον σωστό κύκλο, θα έβρισκα την γαλήνη. Ίσως.

Πιστεύεις ότι υπάρχει ένα μυστικό και νιώθεις μυημένος. Δεν σου κοστίζει τίποτα.

Δημιουργείς μια τεράστια ελπίδα που δεν μπορεί να ξεριζωθεί επειδή δεν έχει ρίζες. Δεν υπάρχουν, δεν θα βρεθούν ποτέ πρόγονοι που θα πουν ότι πρόδωσες. Μια θρησκεία που μπορείς να την παρατηρείς προδίδοντας αιωνίως.

Όπως ο Αντρέε: δημιουργείς χάριν παιδιάς τη μεγαλύτερη αποκάλυψη της ιστορίας, και ενώ οι άλλοι χάνονται, ώσπου να πεθάνεις ορκίζεσαι ότι δεν το 'κανες εσύ.

Δημιουργείς μια αλήθεια με θολό περίγραμμα: μόλις κάποιος πάει να το προσδιορίσει, τον αφορίζεις. Δικαιώνεις μόνον αυτούς που είναι πιο θολοί από σένα. Jamais d' ennemis a droite(3).

Γιατί να γράψεις μυθιστορήματα; Γράψε εκ νέου την Ιστορία. Την Ιστορία που στη συνέχεια θα γίνει ο εαυτός σου.

Γιατί δεν τον βάζετε στη Δανία, κύριε Ουίλλιαμ Σ.; Ο Τζιμ της Κάνναβης Γιόχαν Βαλεντίν Αντρέε Λουκαματθαίος τριγυρίζει στο αρχιπέλαγος της Σόντα ανάμεσα στην Πάτμο και την Άβαλον, από το Λευκό Όρος στο Μιντανάο, από την Ατλαντίδα στη Θεσσαλονίκη... Μπροστά στο συμβούλιο της Νίκαιας, ο Ωριγένης κόβει τους όρχεις του και τους δείχνει ματωμένους στους πατέρες της Πόλης του Ήλιου, στον Χιράμ που γρυλλίζει filioque, filioque, ενώ ο Κωνσταντίνος βυθίζει τ' αρπαχτικά του νύχια στις άδειες κόγχες του Ρόμπερτ Φλουντ, θάνατος, θάνατος στους Ιουδαίους του γκέτο της Αντιοχείας, Dieu et mon droit(4), ανεμίστε το Μπωσεάν, ορμήστε στους Οφίτες και τους Βορβορίτες που βορβορίζουν δηλητηριωδώς. Στριγγλιές σάλπιγγας, και καταφθάνουν οι Αγαθοεργοί ιππότες της Αγίας Πόλης με το κεφάλι του Μαυριτανού καρφωμένο στη Λόγχη, το Ρέμπις, το Ρέμπις! Μαγνητικός κυκλώνας, ο Πύργος πέφτει. Ο Ρασκόφσκι κλαψουρίζει μπροστά στο καμένο πτώμα του Ζακ ντε Μολαί.

Δεν σε απέκτησα, αλλά μπορώ ν' ανατινάξω την ιστορία.

Αν το πρόβλημα είναι η απουσία ύπαρξης, αν ύπαρξη είναι αυτό που λέγεται με πολλούς τρόπους, όσο περισσότερο μιλάμε τόσο περισσότερη ύπαρξη υπάρχει.

Το όνειρο της επιστήμης είναι να υπάρχει ελάχιστη ύπαρξη, συγκεντρωμένη και διατυπώσιμη, E=mc^2. Λάθος. Για να σωθούμε από την αρχή της αιωνιότητας θα πρέπει να θελήσουμε την ύπαρξη μιας τυχαίας ύπαρξης. Σαν ερπετό που τυλίχτηκε στο σπίτι αλκοολικού ναυτικού. Κόμπος που δεν λύνεται.

Επινοείς, επινοείς ξέφρενα, χωρίς να δίνεις προσοχή στις σχέσεις, τόσο που δεν κατορθώνεις πια να συνοψίσεις. Ένα απλό κρυφτούλι ανάμεσα σε εμβλήματα, το ένα λέει τ' άλλο χωρίς σταματημό. Αποσυνθέτεις τον κόσμο σ' ένα χορό αλυσιδωτών αναγραμματισμών. Κι έπειτα πιστεύεις το Άφατο. Αυτη δεν είναι η πραγματική ερμηνεία της Τοράχ; Η αλήθεια είναι αναγραμματισμός ενός αναγραμματισμού. Anagrams = ars magna.

______________________

1.Αν υπάρχει Θεός.

2.Αν δεν μπορείς να τους νικήσεις συμμάχησε μαζί τους.

3.Ποτέ εχθρούς στα δεξιά.

4.Ο Θεός και το δίκαιον μου.

Uberto Eco

ΤΟ ΕΚΚΡΕΜΕΣ ΤΟΥ ΦΟΥΚΩ

Μετάφραση από τα ιταλικά ΕΦΗ ΚΑΛΛΙΦΑΤΙΔΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΝΩΣΗ 1989

Η Ομορφιά της Καθολικής Μορφής της Συνωμοσίας – ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ

Ίσως για να ξαναθυμηθώ τον πατέρα μου, περνάω ατέλειωτες ώρες στη σοφίτα, πάνω από τα μυθιστορήματα που είχε αφήσει και καταφέρνω να υπεξαιρέσω, μιας και είχε έρθει με το ταχυδρομείο όταν πια αυτός δεν μπορούσε να το διαβάσει, το Ιωσήφ Μπάλσαμο του Δουμά.

Αυτό το θαυμαστό βιβλίο εξιστορεί, όπως ξέρει ο καθένας, τις περιπέτειες του Καλιόστρο και πως έστησε την υπόθεση του περιδέραιου της βασίλισσας, ταυτόχρονα καταστρέφοντας ηθικά και οικονομικά τον καρδινάλιο ντε Ροάν, εκθέτοντας τη βασίλισσα, γελοιοποιώντας ολόκληρη την Αυλή, τόσο ώστε πολλοί να πιστεύουν ότι η απάτη του Καλιόστρο είχε συντελέσει βαθύτατα στην υπονόμευση του κύρους του θεσμού της μοναρχίας, με αποτέλεσμα να προετοιμαστεί εκείνο το κλίμα της απαξίωσης που θα οδηγούσε στην Επανάσταση του '89.

αλλά ο Δουμάς κάνει κάτι περισσότερο και βλέπει τον Καλιόστρο, ή μάλλον τον Ιωσήφ Μπάλσαμο, σαν εκείνον που οργάνωσε συνειδητά, όχι απλώς μιαν απάτη, αλλά μια πολιτική συνωμοσία υπο τη σκιά της παγκόσμιας Μασονίας.

Με είχε μαγέψει η ouverture*. Σκηνή: το Μον Τονέρ, το Βουνό της Βροντής. Στην αριστερή όχθη του Ρήνου, λίγες λεύγες από τη Βορμς, ξεκινάει μια σειρά από ζοφερά βουνά, ο Θρόνος του Βασιλιά, ο Βράχος των Γερακιών, το Λοφίο του Φιδιού και ψηλότερο απ' όλα, το Βουνό της Βροντής. Στις 6 Μαΐου του 1770 (είκοσι σχεδόν χρόνια πριν από το ξέσπασμα της μοιραίας Επανάστασης), ενώ ο ήλιος έπεφτε πίσω από το καμπαναριό του καθεδρικού του Στρασβούργου, που θαρρείς τον χώριζε σε δύο πυρακτωμένα ημισφαίρια, ένας Άγνωστος έρχεται από τη Μαγεντία και ανεβαίνει τις πλαγιές αυτού του βουνού, παρατώνταςσε κάποιο σημείο ακόμα και το άλογό του. Ξαφνικά, αιχμαλωτίζεται από κάποιους μασκοφόρους που, αφού του δένουν τα μάτια, τον οδηγούν πέρα από το δάσος, σε ένα ξέφωτο, όπου τον περιμένουν τριακόσια φαντάσματα, τυλιγμένα σε σάβανα και αρματωμένα με σπαθιά, που αρχίζουν να τον υποβάλλουν σε έναν καταιγισμό ερωτήσεων.

Τι θέλεις; Να δω το φως. Είσαι έτοιμος να ορκιστείς; Και δώστου ξεκινάει μια σειρά δοκιμασιών, όπως το να πιεί το αίμα ενός προδότη που μόλις τον σκότωσαν, να αυτοπυροβοληθεί στο κεφάλι για ν' αποδείξει την υπακοή του και άλλες τέτοιες μπούρδες, που θυμίζουν μασονικές τελετές κατώτατης υποστάθμης, γνωστές ακόμα και στους λαϊκούς αναγνώστες του Δουμά, μέχρι που ο ταξιδιώτης αποφασίζει να τους κόψει το βήχα και απευθύνεται αγέρωχα στη συγκέντρωση, ξεκαθαρίζοντάς τους ότι γνωρίζει όλες τις τελετές και τα κόλπα τους και, επομένως, να πάψουν τους θεατρινισμούς μαζί του, γιατί είναι κάτι παραπάνω απ' όλους τους και είναι θείω δικαιώματι ο αρχηγός εκείνης της μασονικής συνάθροισης.

Και καλούσε, για να τους θέσει υπό τις διαταγές του, τα μέλη των μασονικών στοών της Στοκχόλμης, του Λονδίνου, της Νέας Υόρκης, της Ζυρίχης, της Μαδρίτης, της Βαρσοβίας και διάφορων ασιατικών χωρών, που όλοι τους είχαν προφανώς συγκεντρωθεί στο Βουνό της Βροντής.

Γιατί είχαν μαζευτεί εκεί οι Μασόνοι όλου του κόσμου; Ο Άγνωστος τώρα μας το εξηγεί: ζητούσε σιδερένιο χέρι, πύρινο σπαθί και αδαμάντινη ζυγαριά για να διώξει τον Ρυπαρό από τον κόσμο, δηλαδή να εξευτελίσει και να καταστρέψει τους δύο μεγάλους εχθρούς της ανθρωπότητας, το θρόνο και τον άμβωνα ( ο παππούς μου είχε πει ότι το σύνθημα του ελεεινού Βολτέρου ήταν ecrasez l' infame**). Ο Άγνωστος υπενθύμιζε, στη συνέχεια, ότι, σαν κάθε καλός νεκρομάντης της εποχής, ζούσε εδώ και αμέτρητες γενιές, πριν από το Μωυσή και ίσως και τον Σαρδανάπαλο, και είχε έρθει από την Ανατολή να ανακονώσει ότι είχε φτάσει πια η στιγμή. Οι λαοί συντάσσονται σε μια τεράστια φάλαγγα που προχωρεί ασταμάτητα προς το φως και η Γαλλία βρίσκεται στην πρωτοπορία αυτής της φάλαγγας. Έπρεπε να πάρει στα χέρια του τον αληθινό δαυλό αυτής της πορείας και μ' αυτόν να πυρπολήσει τον κόσμο με νέο φως. Στη Γαλλία ήταν στο θρόνο ένας γέρος και διεφθαρμένος βασιλιάς, που δεν του έμεναν ακόμα πολλά χρόνια ζωής. Παρόλο που ένας από τους συγκεντρωθέντες – που εντέλει ήταν ο Λαβετέ, ο εξαιρετικός φυσιογνωμιστής – παρατηρεί ότι τα πρόσωπα των δύο νεαρών διαδόχων του (του μελλοντικού Λουδοβίκου ΙΣΤ' και της γυναίκας του, της Μαρίας Αντουανέτας) δείχνουν φύσεις καλές και σπλαχνικές, ο Άγνωστος (στον οποίο οι αναγνώστε πιθανότατα θα έχουν αναγνωρίσει τον Ιωσήφ Μπάλσαμο που στο βιβλίο του Δουμά δεν έχει ακόμα κατονομαστεί) υπενθυμίζει ότι δεν υπάρχει θέση για την ανθρώπινη ευσπλαχνία, όταν πρέπει να προωθηθεί ο δαυλός της προόδου. Μέσα σε είκοσι χρόνια, η γαλλική μοναρχία θα πρέπει να σβηστεί από προσώπου γης.

Και σε αυτό το σημείο κάθε εκπρόσωπος κάθε στοάς κάθε χώρας κάνει μπροστά, προσφέροντας ανθρώπους ή πλούτη για το θρίαμβο της δημοκρατικής και μασονικής υπόθεσης με το σύνθημα lilia pedibus destrue, ποδοπάτησε και κατέστρεψε τον κρίνο της Γαλλίας.

Δεν αναρωτήθηκα μήπως μια συνωμοσία των πέντε ηπείρων ήταν υπερβολική μόνο και μόνο για ν' αλλάξουν οι συνταγματικές διατάξεις της Γαλλίας. Κατά βάθος, ο Πιεμοντέζος εκείνης της εποχής θεωρούσε ότι στον κόσμο υπήρχαν μόνο η Γαλλία, ασφαλώς η Αυστρία, ίσως η Κοχιγκίνα*** κάπου πολύ μακριά, αλλά δεν υπήρχε καμία άλλη χώρα άξια προσοχής, εκτός βέβαια από το Παπικό Κράτος. Μπροστά στη σκηνοθεσία του Δουμά (και με σεβασμό απέναντι στο μεγάλο εκείνο συγγραφέα), αναρωτήθηκα μήπως ο Βάρδος, εξιστορώντας μια μόνο συνωμοσία, αποκάλυπτε την Καθολική Μορφή κάθε πιθανής συνωμοσίας.

Ας ξεχάσουμε το Βουνό της Βροντής, την αριστερή όχθη του Ρήνου, την εποχή – έλεγα μέσα μου. Ας σκεφτούμε συνωμότες που προέρχονται από κάθε γωνιά του κόσμου και εκπροσωπούν τα πλοκάμια της σέχτας τους που είναι απλωμένα σε κάθε χώρα, ας τους συγκεντρώσουμε σ' ένα ξέφωτο, σε μια σπηλιά, σ' ένα κάστρο, σ' ένα κοιμητήριο, σε μια κρύπτη, αρκεί να υπάρχει το απαιτούμενο σκοτάδι. Ας βάλουμε κάποιον απ' αυτούς να μιλάει αποκαλύπτοντας δολοπλοκίες και την επιθυμία να κατακτήσουν τον κόσμο... Πάντα γνώριζα ανθρώπους που φοβούνταν τις συνωμοσίες κάποιου κρυφού εχθρού, των Εβραίων ο παππούς, των Μασόνων οι Ιησουίτες, των Ιησουιτών ο Γαριβαλδίνος πατέρας μου, των Καρμπονάρων οι βασιλείς της μισής Ευρώπης, των βασιλέων που υποκινούνταν από τους ιερείς οι Ματσινιανοί συμφοιτητές μου, των Πεφωτισμένων της Βαυαρίας οι αστυνομίες του μισού κόσμου και ούτω καθ' εξής. Ποιος ξέρει πόσοι ακόμα άνθρωποι υπάρχουν στον κόσμο που νομίζουν ότι απειλούνται από κάποια συνωμοσία. Εδώ έχουμε μια φόρμα που μπορεί να συμπληρωθεί κατά βούληση, στον καθένα και η συνωμοσία του.

Ο Δουμάς ήταν στ' αλήθεια βαθύς γνώστης της ανθρώπινης ψυχής. Σε τι αποσκοπεί ο καθένας, πολύ δε περισσότερο όταν είναι δύστυχος και απόκληρος της τύχης; Στο χρήμα και μάλιστα στο εύκολο χρήμα, στην εξουσία (αυτό τον πόθο να κουμαντάρεις και να ταπεινώνεις έναν όμοιό σου) και στην εκδίκηση για κάθε άδικο που έχει υποστεί (και ο καθένας στη ζωή του έχει υποστεί τουλάχιστον ένα άδικο, όσο μικρό κι αν ήταν). Και να που ο Δουμάς τον Μοντεχρίστο δείχνει πως μπορείς ν' αποκτήσεις αμύθητα πλούτη που θα σου χαρίσουν υπεράνθρωπη δύναμη και θα κάνουν τους εχθρούς σου να πληρώσουν κάθε τους χρέος. Αλλά, αναρωτιέται ο καθένας, γιατί εγώ να μην έχω ευνοηθεί από την τύχη (τουλάχιστον όσο θα ήθελα), γιατί να στερούμαι χάρες που αντίθετα παραχωρήθηκαν σε άλλους λιγότερο άξιους από μένα; Μιας και κανείς δεν σκέφτεται ότι οι ατυχίες του μπορεί να οφείλονται σε κάποια έλλειψη του, αναγκάζεται να εντοπίσει έναν ένοχο. Ο Δουμάς προσφέρει στην απογοήτευση (τόσο των μεμονομένων ατόμων όσο και των λαών) την εξήγηση της αποτυχίας τους. Έφταιγε κάποιος άλλος που πήγε σε μια συγκέντρωση στο Βουνό της Βροντής για να σχεδιάσει την καταστροφή σου...

Αν το καλοσκεφτούμε, ο Δουμάς δεν επινόησε τίποτα: απλώς έδωσε αφηγηματική μορφή σε όσα, σύμφωνα με τον παππού, είχε αποκαλύψει ο αβάς Μπαρουέλ. Αυτό μου έβαλε την ιδέα ότι, για να πουλήσω με οποιοδήποτε τρόπο την αποκάλυψη μιας συνωμοσίας, δεν έπρεπε να προσφέρω στον αγοραστή τίποτα πρωτότυπο, αλλά μόνο και αποκλειστικά αυτό που ήδη ήξερε ή θα μπορούσε εύκολα να μάθει από άλλες πηγές. Ο κόσμος πιστεύει μόνο σε όσα ήδη ξέρει και αυτή είναι η ομορφιά της Καθολικής Μορφής της Συνωμοσίας.

_________________

*Εισαγωγή

**Συντρίψτε τον άτιμο

***Το νότιο τμήμα του Βιετνάμ, κατά τη διάρκεια της γαλλικής αποικιακής περιόδου

ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ

ΤΟ ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΠΡΑΓΑΣ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΕΦΗ ΚΑΛΛΙΦΑΤΙΔΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ

Μια Ερμηνεία του Περιστεριού (Columba Patefacta) – ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ

Τι πιο ξένο από ένα Περιστέρι με το Χρώμα του Πορτοκαλιού; Ή μάλλον, τι πιο ξένο από ένα περιστέρι; Α, το περιστέρι ήταν μια εικόνα γεμάτη συμβολισμούς, και μάλιστα ακόμα πιο έντονους, διότι ο καθένας τους ερχόταν σε σύγκρουση με τους άλλους.

Οι πρώτοι που μίλησαν για το περιστέρι ήταν, όπως είναι φυσικό, οι Αιγύπτιοι με τα πανάρχαια Ιερογλυφικά του Ωραπόλλωνος, και μεταξύ των άλλων το πλάσμα αυτό θεωρούνταν το αγνότερο όλων, τόσο ώστε όταν ξεσπούσε ένας λοιμός που δηλητηρίαζε ανθρώπους και πράγματα, έμεναν σώοι και αβλαβείς εκείνοι οι οποίοι έτρωγαν μόνο περιστέρια. Πράγμα που δείχνει προφανες, αφού το πλάσμα αυτό είναι το μόνο που δεν έχει χολή (δηλαδή το δηλητήριο που τα άλλα ζώα έχουν κοντά στο συκώτι), και ο Πλίνιος έλεγε ότι, αν ένα περιστέρι αρρωστήσει, τρώει ένα φύλλο βάγιας και γιατρεύεται. Κι αφού η βάγια είναι η Δάφνη, συνεννοηθήκαμε.

Παρ' όλη όμως την αγνότητά τους, τα περιστέρια είναι κι ένα μάλλον πονηρό σύμβολο, αφού φημίζονται για τη μεγάλη τους λαγνεία: περνούν όλη τους την ημέρα με φιλιά (διπλασιάζοντας τα φιλιά για να κάνουν το ένα το άλλο να σωπάσει) και σταυρώνουν τις γλώσσες τους, πράγμα που έγινε πηγή πολλών λάγνων εκφράσεων, όπως γουργουρίζουν σαν πιτσούνια ή περιστερίσια φιλιά, για να το πούμε όπως οι καζουιστές. Κι οι ποιητές τις χρησιμοποιούσαν γι' αυτούς που έκαναν έρωτα σαν τα περιστέρια και το ίδιο συχνά. Κι ας μην ξεχνάμε ότι ο Ρομπέρτο θα έπρεπε να ξέρει εκείνους τους στίχους οι οποίοι έλεγαν: “Και στι κρεβάτι οι πρώτες φωτιές / όπου ξεδίψασε η λαχτάρα η καυτή / σαν περιστέρια οι δύο λάγνες καρδιές / δεθήκανε φιλί το φιλί”. Κι ας σημειώσουμε ότι – ενώ όλα τ' άλλα ζώα έχουν μια εποχή για τους έρωτές τους – δεν υπάρχει εποχή του χρόνου όπου το αρσενικό περιστέρι να μην καβαλάει το θηλυκό.

Για ν' αρχίσουμε, τα περιστέρια κατάγονται από την Κύπρο, το ιερό νησί της Αφροδίτης. Ο Απουλήιος, μα κι άλλοι πριν από αυτόν, είπε ότι στο άρμα της Αφροδίτης ήταν ζεμένα ολόλευκα περισερια, που τα ονόμαζαν πουλιά της Αφροδίτης ακριβώς εξαιτίας της ασυγκράτητης λαγνείας τους. Αλλοι μας θυμίζουν ότι οι Ελληνες έδωσαν στο πουλί το όνομα Περιστερά γιατί έτσι είχε μεταμορφώσει ο ζηλιάρης Ερως τη νύμφη Περιστερά – αγαπημένη της Αφροδίτης – η οποία είχε βοηθήσει τη θεά σε έναν αγώνα για το ποιός θα μάζευε περισσότερα λουλούδια. Ωστόσο, τι πάει να πει η Αφροδίτη “αγαπούσε” την Περιστερά;

Ο Αιλιανός λέει ότι τα περιστέρια αφιερώθηκαν στην Αφροδίτη επειδή στο όρος Ερυξ της Σικελίας γινόταν μια γιορτή όταν η θεά περνούσε στη Λιβύη. Τη μέρα εκείνη σ' ολόκληρη τη Σικελία δεν εμφανίζονταν καθόλου τα περιστέρια, καθώς διέσχιζαν τη θάλασσα για να συνοδέψουν τη θεά. Μα εννέα μέρες αργότερα έφτανε από τις ακτές της Λιβύης στην Τρινακρία ένα περιστέρι κόκκινο σαν τη φωτιά, όπως λέει ο Ανακρέων (και σας παρακαλώ να λάβετε υπόψη σας το χρώμα). Κι ήταν η ίδια η Αφροδίτη, η οποία ονομαζόταν Πορφυρά, ένω πίσω της έρχονταν κοπάδι τα υπόλοιπα περιστέρια. Και ο Αιλιανός πάλι μας μιλά για μια κοπέλα που την έλεγαν Φυτία και που ο Δίας την ερωτευτηκε και τη μεταμόρφωσε σε περιστέρι.

Οι Ασσύριοι αναπαριστούσαν την Σεμίραμι με μορφή περιστεριού. Περιστέρια τη σήκωσαν στον ουρανό κι εκεί μεραμορφώθηκε σε περιστέρι. Ολοι ξέρουμε ότι ήταν γυναίκα με ήθη κάθε άλλο παρά άμεμπτα, αλλά τόσο ωραία, ώστε ο Σκαυροβάτης, βασιλιάς της Ινδίας, ερωτεύτηκε παράφορα αυτή την παλλακίδα του βασιλιά των Ασσυρίων, η οποία δεν άφηνε να περάσει μέρα χωρίς να μοιχευτεί και, όπως λέει ο ιστορικός Ιουβας, ερωτεύτηκε ακόμα κι ένα άλογο.

Μα σ' ένα ερωτικό σύμβολο συγχωρούνται πολλά, δίχως αυτό να πάψει να γοητεύει τους ποιητές: κι έτσι (αλίμονο αν δεν το ήξερε ο Ρομπέρτο) ο Πετράρχης αναρωτιέται: “Ποιά χάρη, ποια αγάπη ή ποια μοίρα / θα μου χαρίσει φτέρωμα σαν του περιστεριού;” ή ο Μπαντέλο: “Πουλί που φλέγεται όπως κι εγώ / από Ερωτα που του ανάβει άσπλαχνη φωτιά / παντού το ταίρι του αναζητά / κι από λαχτάρα βρίσκει θάνατο σκληρό”.

Ομως τα περιστέρια είναι κάτι περισσότερο και καλύτερο από την Σεμίραμι, και τα ερωτευόμαστε επειδή έχουν ένα άλλο, τρυφερότατο χαρακτηριστικό: κλαψουρίζουν ή γουργουρίζουν, αντί να κελαηδούν, λες κι είναι δυνατόν να κορέσουν ποτέ το πάθος τους. Idem cantus gemitusque (που το τραγούδι του είναι σαν λυγμός), έλεγε ένα έμβλημα του Καμεράριους. Gemitibus Gaudet (λυγμοί ηδονής), έλεγε ένα άλλο, ακόμα πιο προκλητικά ερωτικό. Είναι να χάνεις το μυαλό σου.

Κι όμως το γεγονός ότι αυτά τα πουλιά φιλιούνται κι είναι τόσο ερωτύλα – κι αυτή είναι μια ωραία αντίθεση που χαρακτηρίζει το περιστέρι – είναι απόδειξη ότι παραμένουν πιστά, κι έτσι ταυτόχρονα γίνονται σύμβολο αγνότητας, τουλάχιστον με την έννοια της συζυγικής πίστης. Το είχε ήδη πει ο Πλίνιος: αν και πολύ ερωτύλα, έχουν την αίσθηση της αιδούς και δε γνωρίζουν τη μοιχεία. Τη συζυγική τους πίστη καταμαρτυρούν και ο παγανιστής Προπέρτιος και ο Τερτυλλιανός. Λέγεται ότι, στις σπάνιες περιπτώσεις όπου υπάρχει υπόνοια μοιχείας, τα αρσενικά γίνονται αυταρχικά, η φωνή τους παραπονιάρικη κι αρχίζουν να χτυπούν δυνατά με το ράμφος τους. Αλλά αμέσως μετά, για να αναπληρώσει το άδικο, το αρσενικό κορτάρει το θηλυκό και το καλοπιάνει τριγυρίζοντας συχνά – πυκνά γύρω του. Κι έτσι γεννιέται η ιδέα ότι η τρελή ζήλια αναζωπυρώνει τον έρωτα κι αυτός με τη σειρά του μια νέα πίστη – και δώστου πάλι ατέλειωτα φιλιά κάθε μέρα του χρόνου – πράγμα το οποίο φαίνεται πολύ ωραίο και, όπως θα δούμε, φαινόταν ακόμα ωραιότερο στον Ρομπέρτο.

Πως να μην αγαπήσεις μια εικόνα που σου υπόσχεται πίστη; Πίστη ακόμα και μετά θάνατον, γιατί όταν χάσουν το ταίρι τους, δε σμίγουν πια με άλλο. Ετσι η περιστερά έγινε σύμβολο της αγνής χηρείας, παρόλο που ο Φέρο μας θυμίζει την ιστορία μιας χήρας η οποία συντετριμμένη από το χαμό του συζύγου, είχε κοντά της ένα άσπρο περιστέρι, και όταν την κατηγόρησαν γι' αυτό, απάντησε, Dolor non color, η θλίψη μετράει, όχο το χρώμα.

Εν πάσει περιπτώσει, λάγνα ή όχι, αυτή η αφοσίωσή τους στον έρωτα κάνει τον Ωριγένη να πει ότι τα περιστέρια είναι σύμβολο της ευσπλαχνίας. Και γι' αυτό λέει ο Αγιος Κυπριανός, το Αγιο Πνεύμα μας έρχεται εν είδει περιστεράς, όχι μόνο επειδή το πλάσμα αυτό δεν έχει χολή, αλλά κι επειδή δε γρατζουνάει με τα νύχια του, δεν τσιμπάει, είναι στη φύση του ν' αγαπάει τις κατοικίες των ανθρώπων, δε γνωρίζει παρά ένα μόνο σπίτι, φροντίζει τα μικρά του και περνάει τη ζωή του σε μια κοινή συναυλία, διασκεδάζοντας με το ταίρι του μες στην αρμονία – σ' αυτή την περίπτωση απόλυτα χρηστή- του φιλιού. Εξ ου αποδεικνύεται ότι το φιλί είναι και ένδειξη μεγάλης αγάπης για τον πλησίον, και η Εκκλησία έχει το τελετουργικό του φιλιού της αγάπης. Οι Ρωμαίοι είχαν την συνήθεια να υποδέχονται ο ένας τον άλλον και να χαιρετιούνται με φιλιά, ακόμα και μεταξύ αντρών και γυναικών. Οι κακόβουλοι σχολιαστές λένε ότι το έκαναν επειδή απαγορευόταν στις γυναίκες να πιούν κρασί και, φιλώντας τες, μπορούσαν να ελέγξουν την αναπνοή τους, μα εν τέλει θεωρούσαν άξεστους τους Νουμίδες, οι οποίοι φιλούσαν μόνο τα παιδιά τους.

Καθώς όλοι οι λαοί θεωρούσαν τον αέρα το ευγενέστερο των στοιχείων, τίμησαν το περιστέρι, που πετά πιο ψηλά από τα άλλα πουλιά κι όμως επιστρέφει πάντα πιστό στη φωλιά του. Βεβαίως, το ίδιο κάνει και το χελιδόνι, αλλά κανένας ποτέ δεν κατάφερε να το φιλιώσει με το είδος μας και να το εξημερώσει, αντίθετα με το περιστέρι. Ο Αγιος Βασίλειος, λόγου χάρη, ανφέρει ότι οι ιδιοκτήτες περιστεριών αντιζαν μια περιστερά με ένα αρωματικό βάλσαμο που προσείλκυε τ' άλλα περιστέρια κι έτσι την ακολουθούσαν κοπαδιαστά. Odore trahit. Πράγμα το οποίο δεν έχει μεγάλη σχέση μ' αυτά που έλεγα προηγουμένως, με συγκινεί όμως η αρωματική καλοσύνη, αυτή η μυρωμένη αγνότητα, αυτή η πλάνα εγκράτεια.

Ωστόσο το περιστέρι δεν είναι μόνο αγνό και πιστό, αλλά και απλό (columbina simplicitas: να είστε συνετοί όπως το φίδι και απλοί όπως το περιστέρι, λέει η Βίβλος), και γι' αυτό είναι μερικές φορές σύμβολο της μοναστικής και ερημικής ζωής – και τι σχέση έχει αυτό μ' όλα εκείνα τα φιλιά, μη με πιέζετε να σας πω, για το Θεό!

Ενας επιπλέον λόγος γοητείας είναι η trepiditas του περιστεριού: το ελληνικό όνομά του τρήρων προέρχεται από το τρέω, “φεύγω τρέμοντας από φόβο”. Το λένε ο Ομηρος, ο Οβίδιος κι ο Βιργίλιος (“Τρομαγμένοι σαν πιτσούνια μες στη μαύρη καταιγίδα”), κι ας μην ξεχνάμε ότι τα περιστέρια ζουν με τον διαρκή φόβο του αετού ή, ακόμα χειρότερα, του γύπα. Διαβάζουμε στον Βαλεριανό ότι ακριβώς γι' αυτό φτιάχνουν φωλιές σ' απρόσιτα μέρη, ώστε να προστατευθούν (εξ ου και το έμβλημα Secura nidificat). Και ήδη το γράφει και ο Ιερεμίας, ενώ ο Ψαλμός νε' λέει: “Τις δώσει μοι πτερύγας ωσεί περιστεράς και πετασθήσομαι και καταπαύσω!”

Οι Εβραίοι έλεγαν ότι τα περιστέρια και τα τρυγόνια είναι τα πιο κυνηγημένα πουλιά, και συνεπώς άξια για το βωμό, διότι είναι προτιμότερο να είσαι κυνηγημένος παρά διώκτης. Αντιθέτως, για τον Αρετίνο, που δεν ήταν πράος σαν τους Εβραίους, όποιος κάνει το περιστέρι τον τρώει το γεράκι. Αλλά ο Επιφάνιος λέει ότι το περιστέρι δεν φυλάγεται ποτέ από τις παγίδες, και ο Αυγουστίνος επαναλαμβάνει πως αυτό δεν το κάνει μόνο με τα πολύ μεγαλύτερα ζώα, τα οποία δεν μπορεί ν' αντιπαλέψει, αλλά ακόμα και με τα σπουργίτια.

Ενας θρύλος λέει ότι στην Ινδία υπάρχει ένα δέντρο πυκνόφυλλο και καταπράσινο, που στα ελληνικά ονομάζεται Παραδείσιον. Στη μια μεριά του ζουν τα περιστέρια, χωρίς να βγαίνουν ποτέ από τη σκιά του. Αν απομακρυνθούν απ' το δέντρο, θα γίνουν βορά ενός δράκου που είναι εχθρός τους. Μα δική του εχθρά είναι η σκιά του δέντρου, κι όταν η σκιά είναι στα δεξιά, αυτός ενεδρεύει στ' αριστερά, και αντίστροφα.

Παρ' όλ' αυτά, όσο κι αν είναι φοβητσιάρικο, το περιστέρι έχει κάτι από τη σύνεση του φιδιού, κι αν στο Νησί υπήρχε ένας δράκος, το Περιστέρι με το Χρώμα του Πορτοκαλιού θα ήξερε τι να κάνει: πράγματι, λένε ότι το περιστέρι πετάει πάντα πάνω από τα νερά, γιατί, αν του ορμήσει γεράκι, θα δει έτσι την αντανάκλασή του. Εν τέλει, φυλάγεται ή δε φυλάγεται από τις παγίδες;

Με όλες αυτές τις ποικίλες και αντιφατικές ιδιότητες, το περιστέρι έγινε και μυστικό σύμβολο, και δε χρειάζεται να κάνω τον αναγνώστη να πλήξει με την ιστορία του Κατακλυσμού και το ρόλο που έπαιξε αυτό το πουλί ως αγγελιαφόρος της γαλήνης και της καλοκαιρίας και των νέων στεριών που αναδύθηκαν. Μα για πολλούς συγγραφείς ιερών κειμένων είναι και έμβλημα της Πονεμένης Μητέρας μας και των απελπισμένων στεναγμών της. Τότε λέγεται Intus et extra, επειδή είναι αγνό μέσα και έξω. Μερικές φορές αναπαριστάται τη στιγμή όπου σπάζει το σκοινί που το κρατούσε δέσμιο, Effracto libera vinculo, και γίνεται σύμβολο του Ιησού που ανασταίνεται εκ νεκρών. Επιπλέον, είναι βέβαιο, εμφανίζεται το δείλι, για να μην το προλάβει η νύχτα και συνεπώς να μην το σταματήσει ο θάνατος προτού εξαλείψει τους σπίλους της αμαρτίας. Για να μην πούμε, αφού ήδη το είπαμε, αυτό που πληροφορούμαστε από τον Ιωάννη: “Τεθέαμαι το Πνεύμα καταβαίνον ως περιστεράν εξ ουρανού”.

Οσο για τα άλλα Σύσσημα του Περιστεριού, ποιός ξέρει πόσα γνώριζε ο Ρομπέρτο: όπως το Mollius ut cubant, επειδή η περιστερά βγάζει τα πούπουλά της ώστε να κάνει πιο μαλακή τη φωλιά για τα μικρά της. Luce lucidior, γιατί λάμπει όταν υψώνεται προς τον ήλιο. Quiescit in motu, γιατί πάντα πετά με το ένα φτερό διπλωμένο, ώστε να μην κουράζεται. Υπήρξε μάλιστα ένας στρατιώτης ο οποίος, για να δικαιολογήσει τις ερωτικές απερισκεψίες του, είχε διαλέξει ως έμβλημά του ένα κράνος, όπου είχαν φτιάξει τη φωλιά τους δύο περιστέρια, με τη φράση Amica Venus.

Εν τέλει, αυτός που διααζει θα βγάλει το συμπέρασμα ότι το περιστέρι παραέχει ποικίλες σημασίες. Μα αν πρέπει να διαλέξουμε ένα σύμβολο ή ένα ιερογλυφικό και να επιμείνουμε μέχρι θανάτου, είναι προτιμότερο να είναι πολλά τα νοήματά του, αλλιώς λέμε ψωμί το ψωμί και κρασί το κρασί, ή άτομο το άτομο και κενό το κενό. Πράγμα που ίσως άρεσε στους φυσικούς φιλόσοφους τους οποίους ο Ρομπέρτο συναντούσε στο σπίτι των Ντιπουί, όχι όμως στον πατέρα Εμμανουήλ – και ξέρουμε ότι ο ναυαγός μας έκλινε πότε προς τη μία και πότε προς την άλλη άποψη. Με λίγα λόγια, το ωραίο του Περιστεριού, τουλάχιστον (πιστεύω) για τον Ρομπέρτο, ήτυαν ότι δεν αποτελούσε απλώς ένα Μήνυμα, όπως κάθε Σύσσημο ή Εμβλημα, αλλά ένα μήνυμα που το μήνυμά του ήταν το ανεξιχνίαστο των ευφυών μηνυμάτων.

Οταν ο Αινείας πρέπει να κατέβει στον Αδη – για να ξαναβρεί τη σκιά του πατέρα του και συνεπώς, κατά κάποιον τρόπο, το χθες ή τα περασμένα – τι κάνει η Σιβυλλα; του λέει, ναι, να πάει να θάψει τον Μισηνό και να θυσιάσει ταύρους και άλλα ζώα, μα, αν πραγματικά θέλει να επιτελέσει έναν άθλο που κανένας δεν είχε το θάρρος ή την τύχη να φέρει εις πέρας, θα πρέπει να βρει ένα δέντρο σκιερό και πυκνόφυλλο που ένα του κλαδί να είναι χρυσό. Το δάσος το κρύβει και σκοτεινές κοιλάδες το κλείνουν, αλλά χωρίς εκείνο το “χρυσόκομο” κλαδί δεν μπορέι κανείς να διεισδύσει στα μυστικά της γης. Και ποιός βοηθάει τον Αινεία να ανακαλύψει το κλαδί; Δύο περιστέρια, συν τοις άλλοις – θα πρέπει πια να το ξέρουμε – μητρικά πουλιά. Τα υπόλοιπα τα ξέρουν όλοι. Εν πάση περιπτώσει, ο Βιργίλιος δεν γνώριζε τίποτα για τον Νώε, ωστόσο το περιστέρι φέρνει μια ειδοποίηση, δείχνει κάτι.

Αλλού λέγεται ότι τα περιστέρια έδιναν χρησμούς στο ναό του Δία, όπου ο θεός απαντούσε δια στόματός τους. Αργότερα, ένα από αυτά τα περιστέρια πέταξε ως το ναό του Αμμωνα και το άλλο στους Δελφούς, κι έτσι καταλαβαίνουμε πως γινόταν και οι Ελληνες κι οι Αιγύπτιοι έλεγαν τις ίδιες αλήθειες, αν και κρυμμένες κάτω από σκοτεινά πέπλα. Χωρίς περιστέρι, δεν έχει αποκάλυψη.

Εμείς όμως ακόμα και σήμερα αναρωτιόμαστε τι σήμαινε το Χρυσό Κλαδί. Απόδειξη ότι τα περιστέρια φέρνουν μηνύματα, μα είναι κρυπτογραφικά.

Δεν ξέρω πόσα πράγματα γνώριζε ο Ρομπέρτο για τις Καβάλες των Εβραίων, που ήταν πολύ της μόδας εκείνη την εποχή, αλλά, ανα συναναστεφόταν τον κύριο Γκαφαρέλ, κάτι θα πρέπει να είχε ακούσει: γεγονός είναι ότι οι Εβραίοι είχαν στήσει ολόκληρα κάστρα γύρω απ' το περιστέρι. Το θυμηθήκαμε, ή μάλλον μας το θύμισε ο πατήρ Κασπάρ: στον Ψαλμό ξη' μιλάει για τα φτερά του περιστεριού που σκεπάζονται με ασήμι και για τα πούπουλά του τα οποία έχουν χρυσές αντανακλάσεις. Γιατί; Και γιατί στις Παροιμίες επιστρέφει μια παρόμοια εικόνα μήλων χρυσών “εν ορμίσκω σαρδίου”, με το σχόλιο “ούτως ειπείν λόγον”; Και γιατί το Ασμα του Σολομώντος, μιλώντας στην κόρη με τα μάτια περιστέρια, λέει, “ομοιώματα χρυσίου ποιήσομέν σοι μετά στιγμάτων του αργυρίου”;

Οι Εβραίοι έλεγαν ότι το χρυσάφι είναι η γραφή, και το ασήμι τα κενά διαστήματα ανάμεσα στα γράμματα ή στις λέξεις. Κι ένας απ' αυτούς, που ίσως ο Ρομπέρτο δε γνώριζε, αλλά είχε εμπνεύσει πλήθος ραβίνους, έλεγε ότι τα χρυσά μήλα τα οποία βρίσκονται μέσα σ' ένα λεπτοϋφασμένο αργυρό δίχτυ σημαίνουν ότι σε κάθε φράση των Γραφών (μα και σε κάθε αντικείμενο ή γεγονός του κόσμου) υπάρχουν δύο όψεις, η έκδηλη και η κρυφή, και η έκδηλη είναι από ασήμι, μα η κρυφή είναι πιο πολύτιμη, γιατί είναι από χρυσάφι. Κι όποιος κοιτάζει το δίχτυ από μακριά, με τα μήλα τυλιγμένα μες στ' αργυρά του νήματα, νομίζει ότι τα μήλα είναι ασημένια, όταν όμως κοιτάξει καλύτερα, ανακαλύπτει τη λάμψη του χρυσού.

Ολα όσα εμπεριέχονται στα Ιερά Κείμενα, εκ prima facie λάμπουν σαν ασήμι, αλλά το απόκρυφο νόημά τους αστράφτει σαν χρυσός. Η ακατάλυτη αγνότητα του θείου λόγου, κρυμμένη από τα μάτια των ασεβών, καλύπτεται από ένα πέπλο σεμνότητας και βρίσκεται στη σκιά του μυστηρίου. Λέει ότι τα μαργαριτάρια δεν πρέπει να πετιούνται στα γουρούνια. Το να 'χεις μάτια περιστέρια σημαίνει να μη μένεις στην κυριολεξία των φράσεων, αλλά να μπορείς να διεισδύεις στο μυστικό νόημά τους.

Κι όμως, αυτό το μυστικό, σαν το περισερι, μας διαφεύγει και δεν ξέρουμε ποτέ που είναι . Το περιστέρι σημαίνει ότι ο κόσμος μιλάει με ιερογλυφικά, κι αυτό το ίδιο είναι το ιερογλυφικό που σημαίνει τα ιερογλυφικά. Και ένα ιερογλυφικό δε λέει και δεν κρύβει, μα μόνο δείχνει.

Αλλοι Εβραίοι είπαν ότι το περιστέρι είναι ένας χρησμός. Και δεν είναι τυχαίο ότι στα εβραϊκά το περιστέρι ονομάζεται τόρε, που θυμίζει την Τορά, τη Βίβλο τους, ιερό βιβλίο, πηγή κάθε αποκάλυψης.

Το περιστέρι, ενώ πετάει στον ήλιο, φαντάζει σαν ασημένιο, αλλά μόνον όποιος ξέρει να περιμένει πολύ για ν' ανακαλύψει την κρυφή του όψη θα δει το αληθινό χρυσάφι του ή μάλλον χρώμα του λαμπερού πορτοκαλιού.

Από τον σεβάσμιο Ισίδωρο και πέρα, οι χριστιανοί θυμήθηκαν ότι το περιστέρι, αντανακλώντας στο πέταγμά του τις ηλιαχτίδες που το φωτίζουν, μας εμφανίζεται με διαφορετικά χρώματα. Εξαρτάται από τον ήλιο, κι έχουμε εμβληματικές φράσεις, όπως Από το Φως Σου τα Στολίδια μου ή Για σένα στολίζομαι και λάμπω. Το στήθος του κάμπει με πλήθος χρώματα, κι όμως παραμένει το ίδιο. Και γι' αυτό οφείλουμε να μην εμπιστευόμαστε τα φαινόμενα, αλλά ν' αναζητάμε την αληθινή όψη κάτω από τις ψευδείς.

Πόσα χρώματα έχει το περισερι; Οπως λέει κι ένα παλιό ζωολόγιο,

Uncor m' estuel que vos devis

des columps, qui sunt blans et bis:

li un ont color aierine;

et li autre l' ont stephanine;

li un sont neir, li autre rous,

li un vermel, l' autre cendrous,

et des columps i a plusors

qui ont trestotes les colors.

Τι είναι λοιπόν ένα Περιστέρι με Χρώμα του Πορτοκαλιού;

Για να τελειώνουμε, αν δεχτούμε ότι ο Ρομπέρτο ήξερε κάτι, μαθαίνω από το Ταλμούδ ότι οι άρχοντες της Εδόμ είχαν αποφασίσει ότι όποιος Ισραηλίτης φορούσε το φυλακτήριο θα του έκοβαν το κεφάλι. Ο Ελισσάιος το φόρεσει και βγήκε στο δρόμο. Ενας νομοδιδάσκαλος τον είδε και τον κυνήγησε, κι εκείνος το έβαλε στα πόδια. Οταν ό άλλος τον πρόλαβε, ο Ελισσαίος έβγαλε το φυλακτήριο και το 'κρυψε ανάμεσα στα χέρια του. Ο εχθρός τον ρώτησε: “Τι έχεις στα χέρια σου;” Κι εκείνος απάντησε: “Τα φτερά ενός περιστεριού”. Ο άλλος του άνοιξε τα χέρια. Κι αντίκρισε φτερά περιστεριού.

Δεν ξέρω τι σημαίνει αυτή η ιστορία, μα τη βρίσκω πολύ όμορφη. Και το ίδιο θα πρέπει να συνέβαινε και στον Ρομπέρτο.

Anabilis columba,

unde, unde ades volando?

Quid est rei, quod altum

coelum cito secando

tam copia benigna

spires liquentem odorem?

Tam copia benigna

unguenta grata stilles?

Θέλω να πω ότι το περιστέρι είναι ένα σπουδαίο σημείο, και μπορούμε να κατανοήσουμε γιατί ένας άνθρωπος χαμένος στους αντίποδες αποφασίζει να 'χει τα μάτια του δεκατέσσερα για να καταλάβει τι νόημα έχει για τον ίδιο.

Απρόσιτο το Νησί, χαμένη η Λίλια, τσακισμένη κάθε του ελπίδα, γιατί άραγε δε θα 'πρεπε το άφαντο Περισερι με το Χρώμα του Πορτοκαλιού να μεταμορφωθεί στο χρυσό μυελό, τη φιλοσοφική λίθο, τον υπέρτατο σκοπό, άπιαστο όπως καθετί που θέλουμε με πάθος; το να ζητάς κάτι το οποίο δε θ' αποκτήσεις ποτέ δεν είναι μήπως το αποκορύφωμα των ευγενέστερων πόθων;

Το πράγμα μου φαίνεται τόσο σαφές (luce lucidior), ώστε δε χρειάζεται να επεκταθώ στην Ερμηνεία του Περιστεριού.

ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ

Το Νησί της προηγούμενης ημέρας

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΕΦΗ ΚΑΛΛΙΦΑΤΙΔΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ «Έχει διεθνοποιηθεί το γούστο των νέων»

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ 02/12/2009

Επιμέλεια: Έφη Φαλίδα

«Οι σημερινοί νέοι γνωρίζουν και αναγνωρίζουν τραγούδια μόνον αν είναι γραμμένα σε αγγλικούς στίχους» παρατηρεί ο Ουμπέρτο Έκο
Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει πρόσβαση σε όλα τα έργα τέχνης που υπάρχουν στον κόσμο. Και ο Ουμπέρτο Έκο μοιράζεται με τους αναγνώστες του τις σκέψεις του για το αν η διεθνοποίηση του βλέμματος είναι προνόμιο ή κίνδυνος.
«Στις μέρες μας οι άνθρωποι ταξιδεύουν πολύ. Με ρίσκο να βλέπουν παντού τους ίδιους τόπους, τα ίδια ξενοδοχεία, σούπερ μάρκετ, αεροδρόμια. Είπαμε πολλά για την κατάρα των "μη τόπων". Όμως ό,τι κι αν συμβαίνει είναι γεγονός ότι ένας Γάλλος σήμερα έχει πλέον δει τις Πυραμίδες της Αιγύπτου ή το κτίριο του Εμπάιρ Στέιτ στη Νέα Υόρκη και όχι την ταπισερί του Μπαγιέ. Ο χώρος του μουσείου που άλλοτε ήταν προορισμός μιας ελίτ, σήμερα είναι σκοπός για ένα κύμα επισκεπτών απ΄ όλα τα κοινωνικά στρώματα. Βέβαια, πολλοί κοιτάζουν, λίγοι βλέπουν και λαμβάνουν μια κάποια πληροφόρηση για την τέχνη των διαφορετικών πολιτισμών.
Από την άλλη οι συλλογές των μουσείων ταξιδεύουν. Το ίδιο συμβαίνει και με τα θεάματα και κανείς δεν αμφιβάλλει ότι ο κάτοικος μιας μικρής πόλης μπορεί να παρακολουθήσει τουλάχιστον μία παράσταση του Μπερλίνερ Ανσάμπλ ή του ιαπωνικού Νο, σε σύγκριση με κάποιον προγενέστερο συγγενή του. Ας προσθέσουμε σε όλα αυτά και την ηλεκτρονική πληροφόρηση. Με την οποία χωρίς να μετακινηθούμε σε κάποιο άλλο σημείο, παρά μόνο μπροστά στην οθόνη μας έχουμε στη διάθεσή μας όλα τα έργα του Λούβρου, του Ουφίτσι ή της Εθνικής Πινακοθήκης της Ουάσιγκτον.
Αυτό έχει ως συνέπεια τη διεθνοποίηση του γούστου που τη βλέπουμε ξεκάθαρα ανάμεσα στους νέους. Οι οποίοι γνωρίζουν από μουσική μόνο αν τα τραγούδια είναι γραμμένα σε αγγλικούς στίχους.
Οδεύουμε λοιπόν σε ένα γενικευμένο γούστο μέσα στο οποίο δεν θα μπορούμε να ξεχωρίσουμε την αμερικανική από την κινεζική ποπ; Ή μήπως διαφορετικοί πολιτισμοί θα παράγουν διαφορετικές μορφές του ίδιου πολιτισμικού ύφους;
Σε κάθε περίπτωση το γούστο μας θα χαρακτηρίζεται από την έλλειψη του εντυπωσιασμού απέναντι σε κάτι το άγνωστο.
Καθώς στον κόσμο του αύριο, το άγνωστοαν θα υπάρχει κάτι τέτοιο- θα βρίσκεται μόνο πέρα στα αστέρια. Αυτή η έλλειψη εντυπωσιασμού (έστω και απόρριψης) θα συνεισφέρει άραγε στην κατανόηση των πολιτισμών μεταξύ τους ή στην απώλεια της πολιτισμικής ταυτότητας; Απέναντι σε αυτήν την πρόκληση είναι άσκοπο να προσπαθήσουμε να ξεφύγουμε. Είναι καλύτερα να εντείνουμε τις καλλιτεχνικές ανταλλαγές ή τις προσμείξεις. Άλλωστε στη βοτανολογία, οι μεταμοσχεύσεις βοηθούν τις καλλιέργειες. Γιατί να μη συμβαίνει το ανάλογο και στον κόσμο της τέχνης;