[Όταν μπαίνει το καλοκαίρι μελαγχολώ] - 465 – Fernando Pessoa

Όταν μπαίνει το καλοκαίρι μελαγχολώ. Λένε πως η φωτεινότητα των καλοκαιρινών ωρών, αν και δριμεία, θα έπρεπε να χαϊδεύει όποιον δεν ξέρει ποιος είναι. Όμως όχι, εμένα δεν με χαϊδεύει. Υπάρχει μια υπερβολική αντίθεση ανάμεσα στην εξωτερική ζωή που ξεχειλίζει και σ’ αυτό που αισθάνομαι και σκέφτομαι, χωρίς να ξέρω να σκέφτομαι μήτε να αισθάνομαι – το άταφο στην αιωνιότητα πτώμα των αισθήσεων μου. Έχω την εντύπωση ότι ζω σ’ αυτή την άμορφη πατρίδα που λέγεται σύμπαν, κάτω από μια πολιτική τυραννία που, αν και δεν με καταπιέζει άμεσα, προσβάλλει ωστόσο κάποιο κρυφό αξίωμα της ψυχής μου. Και τότε κατεβαίνει μέσα μου, υπόγεια, αργά, η προκαταβολική νοσταλγία της ανέφικτης εξορίας.
Βασικά νυστάζω. Δεν είναι μια νύστα όπου υποβόσκει, όπως σε όλες τις νύστες, ακόμα και τις νοσηρές, το σωματικό προνόμιο της ησυχίας. Δεν είναι μια νύστα που, επειδή θα ξεχάσει τη ζωή, και ενδεχομένως θα φέρει όνειρα, έχει πάνω στον δίσκο που κουβαλάει για να προσφέρει στην ψυχή μας τα γαλήνια δώρα μιας μεγάλης παραίτησης. Όχι: είναι μια νύστα που δεν καταφέρνει να κοιμηθεί, που βαραίνει στα βλέφαρα χωρίς να τα κλείνει, που κάνει να σμίγουν σε μια κίνηση καμωμένη από βλακεία και απέχθεια οι γωνιές των άπιστων χειλιών. Είναι μια νύστα σαν αυτή που βαραίνει ανώφελα πάνω στο κορμί στις μεγάλες αϋπνίες της ψυχής.
Μόνο όταν έρχεται η νύχτα αισθάνομαι κατά κάποιον τρόπο, όχι χαρά, αλλά ανάπαυση, και, επειδή και άλλες φορές οι στιγμές ανάπαυσης ήταν ευχάριστες, κατ’ αναλογία των αισθήσεων είναι κι αυτή ευχάριστη. Τότε η νύστα περνάει, η σύγχυση του νοητικού λυκόφωτος που είχε προκαλέσει αυτή η νύστα διαλύεται, φωτίζεται, σχεδόν αστραποβολεί. Για μια στιγμή  έρχεται η ελπίδα άλλων πραγμάτων. Αλλά η ελπίδα αυτή είναι σύντομη. Αυτό που έρχεται μετά είναι μια πλήξη χωρίς ύπνο μήτε ελπίδα, το κακό ξύπνημα αυτού που δεν κατάφερε να κοιμηθεί. Και από το παράθυρο του δωματίου μου κοιτάζω, καημένη ψυχή με το κουρασμένο κορμί σου, πολλά άστρα, πολλά άστρα, τίποτα, το τίποτα, αλλά πολλά άστρα…


Fernando Pessoa
Βιβλίο της Ανησυχίας Β' Τόμος
Σύνθεση τού Μπερνάρντο Σοάρες, βοηθού λογιστή στην πόλη τής Λισαβόνας
Μετάφραση Μαρία Παπαδήμα
Αναθεωρημένη Έκδοση
Εκδόσεις Gutenberg 2018

Το ανώφελο της κριτικής – Fernando Pessoa

Η διαπίστωση ότι το σπουδαίο έργο πάντα έρχεται στο προσκήνιο είναι περιττή αν μιλάμε για πραγματικά σπουδαία έργα και αν με τη φράση «έρχεται στο προσκήνιο» εννοούμε ότι το έργο γίνεται αποδεκτό στην εποχή του. Είναι αλήθεια ότι το σπουδαίο έργο πάντοτε έρχεται στο προσκήνιο κατά τη διάρκεια της μελλοντικής του ζωής. Είναι επίσης αλήθεια ότι έργα δευτέρας διαλογής πάντοτε έρχονται στο προσκήνιο στην εποχή τους.
Γιατί πως  θα κρίνει ο κριτικός; Ποιες είναι οι ιδιότητες εκείνες που χαρακτηρίζουν όχι τον τυχαίο αλλά τον ικανό κριτικό; Γνώση του παρελθόντος της τέχνης και της λογοτεχνίας, ένα γούστο εκλεπτυσμένο από αυτή τη γνώση, και ένα αμερόληπτο και αδέκαστο πνεύμα. Λιγότερες δεν του επιτρέπουν να ασκήσει κατά εντελή τρόπο την κριτική. Περισσότερες συνεπάγονται ένα ήδη ολοκληρωμένο δημιουργικό πνεύμα και ως εκ τούτου ατομικότητα. Και ατομικότητα σημαίνει εγωκεντρισμός και μια κάποια υποτίμηση του έργου των άλλων.
Πόσο επαρκής ωστόσο είναι ο επαρκής κριτικός; Ας υποθέσουμε πως έρχεται αντιμέτωπος με ένα βαθιά πρωτότυπο έργο τέχνης. Πως θα το κρίνει; Συγκρίνοντάς το με τα έργα του παρελθόντος. Αν όμως είναι πράγματι πρωτότυπο, θα αποκλίνει σε ένα βαθμό – κι όσο πιο πρωτότυπο τόσο μεγαλύτερη η απόκλιση - από τα έργα τέχνης του παρελθόντος. Αν συμβαίνει κάτι τέτοιο, το έργο δεν θα συμμορφώνεται με τον αισθητικό κανόνα που ο κριτικός επικαλείται. Κι αν η πρωτοτυπία του δεν εντοπίζεται στην απόκλισή του από αυτά τα καθιερωμένα πρότυπα, αλλά στη χρήση που τους επιφυλάσσει ο συγγραφέας, εντάσσοντάς τα σε μια πιο στέρεη κατασκευή – όπως ο Μίλτον χρησιμοποίησε τους αρχαίους – θα εκλάβει άραγε ο κριτικός αυτή τη βελτίωση ως βελτίωση, ή θα θεωρήσει τη χρήση αυτών των προτύπων ως μίμηση; Θα διακρίνει  τον χτίστη ή απλώς τον χρήστη των οικοδομικών υλικών; Και γιατί να επιλέξει να διακρίνει τον πρώτο και όχι τον δεύτερο, που είναι καλύτερος; Απ’ όλα τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν ένα έργο, ο τρόπος της κατασκευής του ανιχνεύεται με τη μεγαλύτερη δυσκολία… Ένα κράμα από στοιχεία του παρελθόντος. Ο κριτικός θα δει το κράμα ή τα επιμέρους στοιχεία;
Αν σήμερα εκδίδονταν ο Απολεσθείς Παράδεισος ή ο Άμλετ, τα σονέτα του Σαίξπηρ ή του Μίλτον, πιστεύει κανείς πως θα θεωρούνταν ανώτερα από την ποίηση του κ. Κίπλινγκ ή του κ Νόις ή των ομοίων τους; Αν το πιστεύει, είναι ανόητος. Η διαπίστωση, αν και αναμφίβολα πικρή, ισχύει απολύτως.
Ακούμε διαρκώς ότι η εποχή μας χρειάζεται έναν μεγάλο ποιητή. Τη θεμελιώδη κενότητα των  σύγχρονων επιτευγμάτων μάλλον τη νιώθει κανείς παρά μπορεί να την εκφράσει λεκτικά. Αν ξαφνικά εμφανιζόταν ο μεγάλος ποιητής, ποιος θα ήταν σε θέση να τον αναγνωρίσει; Ποιος μπορεί να ισχυριστεί με βεβαιότητα ότι δεν έχει ήδη εμφανιστεί; Το αναγνωστικό κοινό βλέπει στις εφημερίδες σχόλια για τα έργα εκείνων που έχουν γίνει γνωστοί λόγω της κοινωνικής επιρροής ή των γνωριμιών τους, ή για άλλους των οποίων η μετριότητα αποτελεί εγγύηση αποδοχής του πλήθους. Ο μεγάλος ποιητής μπορεί να έχει ήδη εμφανιστεί, αλλά το έργο του να μνημονεύεται σε λίγες «vient-de-paraître» αράδες στη βιβλιογραφική στήλη κάποιας εφημερίδας.

Fernando Pessoa
ΗΡΟΣΤΡΑΤΟΣ 
Η Αναζήτηση της Αθανασίας
Μετάφραση Χάρης Βλαβιανός
Εκδόσεις Εξάντας 2001

Έχω μέσα μου κάτι σαν καταχνιά – Fernando Pessoa

Έχω μέσα μου κάτι σαν καταχνιά
που με πνίγει, αλλά δεν είναι τίποτα.
Νοσταλγία του τίποτα
ακαθόριστη επιθυμία.

Τυλιγμένος σαν σε ομίχλη
είμαι απ’ το ίδιο υλικό και βλέπω
το μακρινό, λαμπρό αστέρι
από την καύτρα του τσιγάρου πάνω.

Κάπνισα τη ζωή μου. Αβέβαιο
ό,τι είδα ή διάβασα. Όλος
ο κόσμος ένα μεγάλο ανοιχτό βιβλίο είναι
που με χλευάζει σε μιαν άγνωστη γλώσσα.
16-7-1934

Fernando Pessoa
Ποιήματα
Μετάφραση Γιάννης Σουλιωτης
Εκδόσεις Printa 2007

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΨΕΥΤΟΛΟΧΙΑ- FERNANDO PESSOA

Η μάχη, σκληρή και μεγάλη, έλαβε τέλος με τη νίκη … των επιδρομέων. Ηρεμία, ως και κάποια πλήξη έπεσε πάνω στους εισβολείς. Ο επιζών  λοχίας του πέμπτου λόχου τεντώθηκε στη σκιά του δέντρου. 
Είπαν στον λοχία, που ήξερε από φιλοτελισμό, ότι στο σπίτι στην πλαγιά, που είχε μισογκρεμιστεί από τους βομβαρδισμούς, αλλά δεν είχε καεί, έπρεπε να υπήρχε μια συλλογή γραμματοσήμων. Η ευκολία του πράγματος ήταν τέτοια ώστε ξύπνησε στην καρδιά του λοχία το κατάλοιπο του κλέφτη που υπάρχει σε όλους μας και που απλώς κοιμάται γιατί η αστυνομία δεν κοιμάται. Ήταν κουρασμένος, αλλά, κουβαλώντας στον ώμο το  τουφέκι του, πήγε μόνος του μέχρι το σπίτι που του έδειξαν. Ήταν όλα έρημα. Οι άνθρωποι είχαν φύγει εκτός απ’ αυτούς που είχαν πεθάνει.
Ένιωσε να τον κυριεύει η τρομακτική τρέλα του να βλέπεις καθαρά.
Η ανθρώπινη πραγματικότητα των οικιακών αντικειμένων τον έπιασε από τον λαιμό. Η ραπτομηχανή που, στη γωνιά της, είχε γλυτώσει απ’ όλα, σαν να τον κοίταζε πότε προσεχτικά και πότε απρόσεχτα.
Είδε με κάθε λεπτομέρεια, στις σπασμένες καρέκλες, τα αδιόρατα, πολύ επιμελημένα, διαφορετικά μπαλωματάκια, στην ψάθα του καθίσματος και της πλάτης και πίσω από αυτά είδε την αγάπη στα οικιακά αντικείμενα που με δυό-τρία χτυπήματα είχαν γίνει  άχρηστα για ένα απροσδιόριστο μέλλον. 
Ένα παιδικό ζακετάκι, πολύ μικρό, ήταν πεσμένο στο πάτωμα. Θα πρέπει να ήταν κρεμασμένο στην πλάτη της καρέκλας που κειτόταν δίπλα. Το παιδί ήταν αυτό το παιδάκι των δυό-τριών χρόνων που κειτόταν, σαν την καρέκλα κι αυτό, πάνω στο ξεραμένο αίμα, ανάμεσα στις ακαταστασίες του κήπου. Σήκωσε το ζακετάκι και το εξέτασε με το βλέμμα και την αφή. Είδε την κεντημένη με προσοχή γατούλα στην αριστερή μεριά, το περίγραμμα με κόκκινο μεταξωτό σιρίτι, με μαύρο τα μάτια. Πέρασε το χέρι πάνω στη φόδρα, έμοιαζε σαν από μετάξι, μισοδιάφανη, και οι επιμελημένες βελονιές, με τις οποίες η φόδρα ήταν ραμμένη στο ζακετάκι, τράβηξαν το προσεχτικό και υποταγμένο βλέμμα του.
Ξαφνικά του  ήρθε η ιδέα ενός είδους εξαγοράς – μιας εξαγοράς έστω …
Σαν ένα είδος ανθρώπινης θυσίας στην ίδια του τη συγκίνηση.
Έπαψε να χαμογελά, γιατί δεν ήταν δυνατόν με την κάννη του όπλου στο στόμα να αγγίζει τα δόντια του και το στόμιό της να πιέζει τον ουρανίσκο του.
Χαμογέλασε μόνο με τα μάτια, από την ανάγκη του αποχαιρετισμού. Το  χέρι του πίεζε τη σκανδάλη, πιάστηκε στην ασφάλεια. Πέρασε μια άπειρη στιγμή.
Κοίταξε προσεχτικά το όπλο. Έκλεισε τα μάτια σαν κάποιος που βλέπει ένα ωραίο όνειρο. Ύστερα, με παγερό αντίχειρα, πίεσε αδιάφορος τη  σκανδάλη.
Πότε άραγε ήταν τρελός – στην αποστασιοποιημένη διαύγεια της μάχης ή στην ταραγμένη διαύγεια αυτών των σκέψεων.

Fernando Pessoa
Περί Θανάτου και Άλλων Μυστηρίων
Μετάφραση Μαρία Παπαδήμα
Εκδόσεις Gutenberg 2020

Εγώ ο γιατρός – Fernando Pessoa

Μπήκα ένα απόγευμα σε ένα πολύ γνωστό κατάστημα υποκαμίσων με τον σκοπό ν’ αγοράσω μια γραβάτα. Ο υπάλληλος, που δεν περίμενε κανένα, και που με γνώριζε εδώ και πολύ καιρό, με χαιρέτησε χαρούμενα:

«Χαίρετε, γιατρέ».

«Δεν είμαι γιατρός», του είπα, και ήταν αλήθεια. «Γιατί με νομίζεις για γιατρό;»

«Άαα... πραγματικά πίστευα...», απάντησε εκείνος ήρεμα.

Ζήτησα γραβάτες, διάλεξα αυτή που μου άρεσε, πλήρωσα. Αυτή τη στιγμή, ο άλλος υπάλληλος, ο οποίος επίσης με γνώριζε από παλιά, πλησίασε τον συνάδελφό του.

«Χαίρετε», είπα και στους δύο.

Οι δύο υπάλληλοι υποκλίθηκαν ευγενικά και συγχρονισμένα και, με μια φωνή, απάντησαν:

«Χαίρετε, γιατρέ, κι ευχαριστούμε πολύ».

Ηθικό συμπέρασμα:

Όταν η κοινή γνώμη μας κάνει γιατρούς, γιατροί πρέπει να είμαστε. Στην κοινωνική ζωή, είμαστε αυτό που οι άλλοι κρίνουν ότι είμαστε και όχι αυτό που θεωρούμε βέβαιο και προσποιούμεθα πως είμαστε. Η κοινωνική μας προσωπικότητα, για όλους, ή η ιστορική για τις διασημότητες, είναι μια δική μας ιδέα που δεν έχει τίποτα δικό μας. Ο πολιτικός που ξέρει να το καταλαβαίνει αυτό, κρατάει το κλειδί της κυριαρχίας του κόσμου. Μπορεί, είναι βέβαιο, να του λείπει η πόρτα, αλλά αυτό, αναμφίβολα, είναι ήδη υπόθεση του πεπρωμένου.

Fernando Pessoa

Ο Δρόμος του Φιδιού

Μετάφραση Γιάννης Σουλιώτης

Εκδόσεις Αρμός 2012

Ο ΦΥΛΑΚΑΣ ΤΩΝ ΚΟΠΑΔΙΩΝ VIII – ALBERTO CAEIRO [FERNANDO PESSOA]

Ένα μεσημέρι στο τέλος της άνοιξης

είδα ένα όνειρο σαν φωτογραφία:

τον Ιησού Χριστό να κατεβαίνει στη Γη.

Ήρθε απ' την πλαγιά ενός βουνού

κι είχε γίνει πάλι παιδί,

έτρεχε, κυλιόταν στο χορτάρι

ξερίζωνε λουλούδια και τα πετούσε,

γελούσε δυνατά για να τον ακούν μακριά.

Το 'χε σκάσει απ' τον ουρανό.

Ήταν πολύ δικός μας για να παριστάνει

το Δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας.

Στον ουρανό ήταν όλα ψεύτικα, όλα αταίριαστα

με τα λουλούδια, τα δέντρα, τις πέτρες.

Στον ουρανό έπρεπε να είναι πάντα σοβαρός

και κάποιες φορές να ξαναγίνεται άνθρωπος

να ανεβαίνει στο σταυρό και να πεθαίνει πάντα

με ένα στεφάνι όλο αγκάθια γύρω γύρω

τα πόδια καρφωμένα μ' ένα τεράστιο καρφί

κι ένα κουρέλι στη μέση του

σαν αυτό που φοράν οι νέγροι στις εικονογραφήσεις.

Μήτε τον άφηναν να έχει πατέρα και μητέρα

σαν τα άλλα παιδιά.

Ο πατέρας του ήταν δύο πρόσωπα:

ένας γέρος που τον έλεγαν Ιωσήφ, ξυλουργός το επάγγελμα

που δεν ήταν πατέρας του.

Ο άλλος ήταν ένα ηλίθιο περιστέρι

το μοναδικό άσχημο περιστέρι αυτού του κόσμου

γιατί δεν ήταν αυτού του κόσμου μήτε και περιστέρι.

Η μάνα του δεν είχε αγαπήσει πριν τον αποκτήσει.

Δεν ήταν γυναίκα. Ήταν μια σκευοθήκη

που μέσα της ήρθε από τον ουρανό.

Κι ήθελαν αυτός, που γεννήθηκε μόνο από μητέρα,

και δεν είχε ποτέ πατέρα για να τον αγαπήσει και

να τον σέβεται,

να κηρύσσει την καλοσύνη και τη δικαιοσύνη!

Μια μέρα που ο Θεός κοιμόταν

και το Άγιο Πνεύμα πετούσε τριγύρω,

πήγε στο κουτί με τα θαύματα κι έκλεψε τρία.

Με το πρώτο έκανε να μην καταλάβει κανείς πως

το 'χε σκάσει.

Με το δεύτερο έγινε για πάντα άνθρωπος και παιδί.

Με το τρίτο έκανε έναν Χριστό αιώνια εσταυρωμένο

και τον άφησε καρφωμένο στο σταυρό που υπάρχει

στον ουρανό

και χρησιμεύει για πρότυπο όλων των σταυρών.

Έπειτα ανέβηκε ως τον ήλιο

και κατέβηκε με την πρώτη αχτίδα που βρήκε.

Σήμερα ζει μαζί μου στο χωριό.

Είναι ένα παιδί φυσιολογικό μ' ωραίο γέλιο,

σκουπίζει τη μύτη με το δεξί του χέρι,

τσαλαβουτάει στους νερόλακκους,

κόβει λουλούδια, τ' αγαπάει και τα ξεχνάει.

Πετάει πέτρες στα γαϊδούρια,

κλέβει τα φρούτα απ' τα περβόλια

και τρέχει κλαίγοντας και ουρλιάζοντας απ' τα σκυλιά.

Κι επειδή ξέρει πως δεν τους αρέσει,

και πως όλοι το βρίσκουν αστείο,

παίρνει στο κατόπι τα κορίτσια

που περπατάνε παρέα

με το σταμνί στο κεφάλι

και τους σηκώνει τα φουστάνια.

Εμένα μου τα 'μαθε όλα.

Μου 'μαθε να κοιτάζω τα πράγματα.

Μου δείχνει όλα τα πράγματα που υπάρχουν στα λουλούδια.

Μου λέει πόσο οι πέτρες είναι χαριτωμένες

όταν τις κρατάμε στο χέρι

και τις κοιτάζουμε προσεκτικά.

Μου λέει πράγματα πολύ κακά για το Θεό.

Λέει πως είναι ένας γέρος ανόητος και άρρωστος

που όλο φτύνει στο πάτωμα

και λέει χυδαιότητες.

Η παρθένος Μαρία περνάει τα απογεύματα της

αιωνιότητας πλέκοντας κάλτσες.

Και το Άγιο Πνεύμα ξύνεται με το ράμφος του

κι ανεβαίνει στις καρέκλες και τις βρομίζει.

Όλα στον ουρανό είναι ανόητα σαν την Καθολική

Εκκλησία.

Μου λέει πως ο Θεός δεν καταλαβαίνει τίποτα

από τα πράγματα που δημιούργησε -

«Αν είναι αυτός που τα δημιούργησε, για το οποίο

αμφιβάλλω» -.

«Λέει, παραδείγματος χάρη, ότι τα πλάσματα

τραγουδούν τη δόξα του.

Αλλά τα πλάσματα δεν τραγουδούν τίποτα.

Αν τραγουδούσαν θα ήταν τραγουδιστές.

Τα πλάσματα υπάρχουν κι αυτό είν' όλο,

γι' αυτό λέγονται πλάσματα».

Κι ύστερα, αποκαμωμένος να κακολογεί το Θεό,

ο Χριστούλης κοιμάται στο στήθος μου

και τον πηγαίνω αγκαλιά στο σπίτι.

...............................................................................

Μένει μαζί μου, στο σπίτι μου στα μισά του λόφου.

Είναι το αιώνιο Παιδί, ο Θεός που έλειπε.

Είναι ένα φυσιολογικό ανθρώπινο ον,

είναι ένα θεϊκό ον που χαμογελάει και παίζει.

Γι' αυτό ακριβώς γνωρίζω με κάθε σιγουριά

πως είναι ο αληθινός Χριστούλης.

Κι αυτό το τόσο ανθρώπινο παιδί που είναι θεϊκό

είναι η καθημερινή μου ζωή του ποιητή,

κι ακριβώς επειδή πηγαίνει πάντα μαζί μου εγώ

είμαι πάντα ποιητής,

και το ελάχιστο βλέμμα μου

με γεμίζει αισθήσεις,

και ο μικρότερος ήχος, απ' ό,τι και να 'ναι,

μοιάζει να μιλάει μαζί μου.

Το Νέο Παιδί που κατοικεί μαζί μου

δίνει το ένα χέρι σ' εμένα

και το άλλο σε ό,τι υπάρχει

κι έτσι περπατάμε κι οι τρεις μας στον κάθε δρόμο,

πηδώντας και τραγουδώντας και γελώντας

απολαμβάνοντας το κοινό μας μυστικό

που είναι να ξέρουμε όπου και να 'μαστε

πως δεν υπάρχει μυστήριο στον κόσμο

και πως όλα αξίζουν τον κόπο.

Το Αιώνιο Παιδί με συνοδεύει πάντα.

Η κατεύθυνση του βλέμματός μου είναι το

δάχτυλό του που δείχνει.

Η ακοή μου προσεκτικά εύθυμη σε όλους τους ήχους

είναι τα γαργαλητά που κάνει, παίζοντας, στ' αυτιά μου.

Τα πάμε τόσο καλά ο ένας με τον άλλον

συντροφιά με τα πάντα

που ποτέ δεν σκεφτόμαστε ο ένας τον άλλον.,

αλλά ζούμε μαζί όντας δυό

σε μια μυστική συμφωνία

όπως το αριστερό χέρι με το δεξί.

Το σούρουπο παίζουμε πεντόβολα

στο κατώφλι του σπιτιού,

σοβαροί όπως αρμόζει σ' ένα θεό κι έναν ποιητή,

σαν ο κάθε βόλος

να ήταν το σύμπαν ολόκληρο

και είναι γι' αυτόν μεγάλος κίνδυνος

να τον αφήσεις να πέσει χάμω.

Ύστερα εγώ του διηγούμαι ιστορίες μόνο για τα

πράγματα των ανθρώπων

κι αυτός χαμογελάει γιατί όλα είναι απίστευτα.

Γελάει με τους βασιλιάδες και μ' αυτούς που δεν

είναι βασιλιάδες,

και λυπάται σαν ακούει να μιλάν για πολέμους,

και για εμπόρια, και καράβια

που μένουν καπνός στον αέρα της ανοιχτής θάλασσας.

Γιατί αυτός ξέρει πως απ' όλα αυτά λείπει εκείνη

η αλήθεια

που έχει το άνθος όταν ανθίζει

και το φως του ήλιου

σαν αλλάζει τα βουνά και τις πλαγιές

και κάνει τους ασβεστωμένους τοίχους να πονάν τα

βλέφαρα.

Έπειτα αποκοιμιέται κι εγώ τον βάζω για ύπνο.

Τον παίρνω αγκαλιά και τον πηγαίνω σπίτι,

τον βάζω για ύπνο, γδύνοντάς τον αργά

σαν να ακολουθώ ένα τελετουργικό πολύ καθαρό

και μητρικό ώσπου να μείνει ολόγυμνος.

Κοιμάται μέσα στην ψυχή μου

και κάποιες φορές ξυπνάει τη νύχτα

και παίζει με τα όνειρά μου.

Μερικά τα γυρίζει ανάποδα,

κι άλλα τα βάζει το ένα πάνω στ' άλλο

και χειροκροτεί μονάχος

χαμογελώντας στον ύπνο μου.

................................................................................

Όταν θα πεθάνω, γιόκα μου,

ας γίνω εγώ το παιδί, το πιο μικρό.

Πάρε με τότε στην αγκαλιά σου

και πήγαινέ με σπίτι σου.

Γδύσε το ανθρώπινο και κουρασμένο είναι μου

και ξάπλωσέ με στο κρεβάτι σου.

Αν ξυπνήσω, διηγήσου μου ιστορίες

για να ξανακοιμηθώ.

Και δώσε μου από τα όνειρά σου για να παίζω

ώσπου να γεννηθεί μια μέρα

που εσύ ξέρεις ποια θα είναι.

..............................................................................

Αυτή είναι η Ιστορία του Χριστούλη μου.

Για ποιο λόγο που να τον καταλαβαίνουμε

να μην είναι αυτή πιο αληθινή

από όλα όσα σκέφτονται οι φιλόσοφοι

κι όλα όσα οι θρησκείες μας διδάσκουν;

FERNANDO PESSOA

ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΛΜΠΕΡΤΟ ΚΑΕΪΡΟ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΜΑΡΙΑ ΠΑΠΑΔΗΜΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ GUTENBERG 2014

ΠΟΙΗΜΑ ΣΕ ΕΥΘΕΙΑ ΓΡΑΜΜΗ – ALVARO DE CAMPOS [FERNANDO PESSOA]

Δεν γνώρισα ποτέ κανέναν που να τον τσάκισαν στο ξύλο.

Όλοι μου οι γνωστοί υπήρξαν πρωταθλητές σε ολα.

Εγώ, τόσες φορές χυδαίος, φαύλος κι ελεεινός,

τόσες φορές αδιαφιλονίκητα παράσιτο,

ασυγχώρητα βρόμικος,

εγώ που τόσες φορές δεν είχα την υπομονή να κάνω μπάνιο,

εγώ που τόσες φορές υπήρξα γελοίος, παράλογος,

που πεδικλώθηκα δημοσίως στα χαλιά των καλώ τρόπων,

που υπήρξα φαιδρός, τσιγκούνης, υποταγμένος κι υπερόπτης,

που υπέφερα ταπεινώσεις σιωπηλά,

που όταν δεν σιώπησα ήμουν ακόμη πιο γελοίος,

εγώ που υπήρξα κωμικός για τις καμαριέρες,

εγώ που αισθάνθηκα το κλείσιμο του ματιού των κλητήρων,

εγώ που διέπραξα αίσχη οικονομικά, ζητώντας δανεικά χωρίς να τα ξεπληρώσω

εγώ που σαν ήρθε η ώρα της τιμωρίας κρύφτηκα πέρα από τη δυνατότητα της τιμωρίας,

εγώ που υπέφερα την αγωνία των μικρών ασήμαντων πραγμάτων,

διαπιστώνω πως δεν υπάρχει όμοιός μου στον κόσμο.

Όλος ο κόσμος που γνωρίζω και μιλάει μαζί μου

ποτέ δεν διέπραξε μια γελοία πράξη, ποτέ δεν ταπεινώθηκε,

δεν υπήρξαν παρά πρίγκιπες – όλοι τους πρίγκιπες – στη ζωή...

Και τι δεν θα 'δινα για ν' ακούσω την ανθρώπινη φωνή κάποιου

να εξομολογείται όχι μια αμαρτία αλλά μια παλιανθρωπιά,

να διηγείται όχι μια βιαιότητα αλλά μια δειλία!

Όχι, όλοι τους είναι το Ιδανικό αν ακούσω τι μου λένε.

Ποιος σ' αυτό τον απέραντο κόσμο θα μου εξομολογηθεί ότι μια φορά υπήρξε ελεεινός;

Ω πρίγκιπες, αδέλφια μου.

Άι στο καλό, βαρέθηκα τους ημίθεους!

Που υπάρχουν άνθρωποι σ' αυτό τον κόσμο;

Λοιπόν μονάχα εγώ είμαι ο ελεεινός κι ο λάθος σ' αυτή τη γή;

Μπορεί οι γυναίκες να μην τους αγάπησαν,

μπορεί να τους πρόδωσαν – αλλά ποτέ τους δεν υπήρξαν γελοίοι!

Κι εγώ που υπήρξα γελοίος χωρίς να με προδώσουν,

πως μπορώ να μιλώ με τους ανώτερούς μου χωρίς να τρέμω;

Εγώ, που υπήρξα ελεεινός, στην κυριολεξία ελεεινός,

ελεεινός με την ταπεινή και ποταπή έννοια της ελεεινότητας.

FERNANDO PESSOA

ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΛΒΑΡΟ ΝΤΕ ΚΑΜΠΟΣ

ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΜΑΡΙΑ ΠΑΠΑΔΗΜΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ GUTENBERG 2014

Πως έγινα αναρχικός – Fernando Pessoa

«Το πραγματικό κακό, το καθαυτό κακό, είναι οι κοινωνικές συνθήκες και οι θεσμοί που καλύπτουν τα φυσικά δεδομένα, ξεκινώντας απ’ την οικογένεια και καταλήγοντας στο χρήμα, απ΄τη θρησκεία στο κράτος. Γεννιόμαστε άντρες ή γυναίκες, θέλω να πω πως γεννιόμαστε για να γίνουμε κάποτε ενήλικοι άντρες ή γυναίκες, δεν ερχόμαστε όμως στον κόσμο για να γίνουμε σύμφωνα με τους νόμους της φύσης ούτε σύζυγοι, ούτε καθολικοί, ούτε προτεστάντες, ούτε Πορτογάλοι, ούτε Άγγλοι. Γινόμαστε ό,τι γίνουμε μόνο με την επίδραση των κοινωνικών θεσμών. Γιατί όμως είναι κακοί οι κοινωνικοί θεσμοί; Επειδή πρόκειται για θεσμούς, επειδή δεν είναι φυσικοί. Το κράτος είναι τόσο μηδαμινό όσο και το χρήμα, οι θρησκείες τόσο ασήμαντες όσο και η οικογένεια. Κι αν υπήρχαν κι άλλοι θεσμοί αυτού του είδους, θα ήταν το ίδιο κακοί, ακριβώς επειδή θα ήταν θεσμοί, επειδή απλώς θα κάλυπταν και θα εμπόδιζαν τα φυσικά δεδομένα. Και κάθε σύστημα, εκτός από το καθαρά αναρχικό που θέλει να καταργήσει όλους αυτούς τους θεσμούς, δεν είναι παρά ένας θεσμός. Θα ήταν παράλογο, για να μην πω έγκλημα, να επενδύσουμε όλες μας τις επιθυμίες και να αναλώσουμε όλους μας τους κόπους, για να αντικαταστήσουμε έναν κοινωνικό θεσμό από κάποιον άλλο, γιατί αυτό θα είχε αποτέλεσμα να δημιουργηθεί αναταραχή στην κοινωνία, με αποκλειστικό και μόνο στόχο να μην αλλάξει τίποτα. Κι αφού θεωρούμε τους κοινωνικούς θεσμούς άδικους επειδή καταδυναστεύουν και καταπιέζουν τη φύση του ανθρώπου, τότε γιατί να σπαταλάμε τις δυνάμεις μας να τους αντικαταστήσουμε με άλλους, όταν μπορούμε να τους καταστρέψουμε όλους;

»Μου φαίνεται ότι όλ’ αυτά είναι λογικά. Ας υποθέσουμε όμως ότι δεν είναι έτσι, ας υποθέσουμε ότι κάποιος θ’ απαντούσε πως όλ’ αυτά είναι καλά κι ωραία, αλλά πως το αναρχικό σύστημα δεν είναι πραγματοποιήσιμο, κι ας εξετάσουμε με την ησυχία μας κι αυτή την πλευρά του προβλήματος.

»Γιατί να μην είναι πραγματοποιήσιμο το αναρχικό σύστημα; Εμείς οι προοδευτικοί ξεκινάμε όλοι από τη βασική αρχή ότι το υφιστάμενο σύστημα είναι άδικο, όμως πέρα απ’ αυτό υποστηρίζουμε ότι θα πρέπει να αντικατασταθεί από ένα δικαιότερο για να επικρατήσει δικαιοσύνη. Αν σκεφτόμασταν διαφορετικά, δε θα ήμαστε προοδευτικοί, αλλά αστοί. Από πού προκύπτουν όμως τα κριτήρια για το δίκαιο; Απ’ αυτό που είναι φυσικό κι αληθινό, σ’ αντίθεση με τους κοινωνικούς θεσμούς και τα κατά συνθήκην ψεύδη. Αλλά αν κάτι είναι φυσικό, δε θα είναι μόνο κατά το ήμισυ, το εν τέταρτο ή το εν όγδοο. Ωραία λοιπόν! Τότε θα πρέπει όμως να ισχύει ένα απ’ τα δύο ενδεχόμενα: είτε αυτό που είναι φυσικό είναι πραγματοποιήσιμο, είτε δεν είναι πραγματοποιήσιμο. Για να το πούμε διαφορετικά: είτε μια κοινωνία μπορεί να είναι φυσική, είτε είναι κατ’ ουσίαν θεσμός, οπότε είναι αδύνατο να γίνει ποτέ φυσική. Αν η κοινωνία μπορεί να είναι φυσική, τότε μπορεί να είναι δυνατή και μια αναρχική ή ελεύθερη κοινωνία, επειδή μόνο αυτή θα ήταν μια κοινωνία ολωσδιόλου φυσική. Αν όμως η κοινωνία δε γίνεται να είναι φυσική, αν πρέπει (όποια και να ‘ναι η αιτία) να είναι θεσμός, τότε είμαστε αναγκασμένοι να τη θεωρήσουμε το μικρότερο κακό και να την κάνουμε, μέσα στα θεσμικά πλαίσια, όσο μπορούμε πιο φυσική, για να είναι κι όσο το δυνατό δικαιότερη. Και ποιος είναι αυτός ο πιο φυσικός θεσμός; Κανείς δεν είναι καθεαυτού φυσικός αφού είναι θεσμός, μόνο που στην προκειμένη περίπτωση φυσικότερος θα ήταν εκείνος που φαίνεται φυσικότερος, που τον αντιλαμβανόμαστε ως φυσικότερο. Και ποιος είναι βέβαια ο φυσικότερος ή ποιον αντιλαμβανόμαστε ως φυσικότερο; Εκείνους που έχουμε συνηθίσει. (Πρέπει να καταλάβετε ότι κάτι είναι φυσικό όταν είναι ενστικτώδες, κι ότι εκείνο που δεν είναι ενστικτώδες, αλλά που σε γενικές γραμμές μοιάζει να είναι, αυτό είναι η συνήθεια. Το κάπνισμα δεν είναι ούτε φυσικό ούτε ενστικτώδης ανάγκη, όμως απ’ τη στιγμή που το συνηθίζει κανείς, του φαίνεται φυσικό, το αντιλαμβάνεται ως ενστικτώδη ανάγκη). Και ποιος είναι ο κοινωνικός θεσμός που μας έγινε συνήθεια; Το παρόν σύστημα βέβαια, το αστικό σύστημα. Απ’ αυτά, αν τα δούμε λογικά, προκύπτει είτε ότι θεωρούμε τη φυσική κοινωνία δυνατή, οπότε πρέπει να πάρουμε αναρχική θέση, είτε ότι υποστηρίζουμε πως είναι αδύνατη, οπότε πρέπει να υπερασπιστούμε το αστικό σύστημα. Εναλλακτική περίπτωση δεν υπάρχει. Μέχρι εδώ μπορέσατε να με παρακολουθήσετε;…»

«Ναι, όλ’ αυτά είναι απολύτως λογικά».

«Όχι όμως εντελώς λογικά ακόμη… Οφείλουμε να εξαλείψουμε άλλη μιαν αντίρρηση τέτοιου είδους. Μπορεί κανείς να δεχτεί ότι το αναρχικό σύστημα είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί, θα μπορούσε όμως και ν’ αμφισβητήσει ότι είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί διαμιάς… ν’ αμφισβητήσει ότι υπάρχει μετάβαση απ’ την αστική κοινωνία στην ελεύθερη δίχως να μεσολαβήσουν κάποια στάδια ή, αν θέλετε, καθεστώτα. Όσοι φέρνουν τέτοιες αντιρρήσεις, θεωρούν μεν την αναρχική κοινωνία και καλή και δυνατή, διαισθάνονται όμως ότι πρέπει να υπάρξει κάποιο μεταβατικό στάδιο ανάμεσα στην αστική και στην αναρχική κοινωνία.

»Ωραία λοιπόν. Ας υποθέσουμε ότι είναι έτσι. Τι είδους μεταβατικό στάδιο θα ήταν αυτό; Στόχος μας είναι η αναρχική, η ελεύθερη κοινωνία. Άρα το μεταβατικό στάδιο θα πρέπει να είναι σαφώς τέτοιο, που να προετοιμάζει την ανθρωπότητα για την ελεύθερη κοινωνία. Και η προετοιμασία θα ‘πρεπε να είναι υλική ή πνευματική. Αυτό σημαίνει ότι θα πρόκειται για μια σειρά υλικές, δηλαδή κοινωνικές κατακτήσεις, που με τη βοήθειά τους η ανθρωπότητα θα μάθει να αποδέχεται την ελεύθερη κοινωνία, ή ότι θα πρόκειται για κάποια απλή προσπάθεια διαφωτισμού, που θα κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος και επιρροή και θα οδηγήσει πνευματικά την ανθρωπότητα στο σημείο να ευχηθεί και ν’ αποδεχθεί την ελεύθερη κοινωνία.

»Ας δεχτούμε για λίγο την πρώτη περίπτωση, την προοδευτική υλική προσαρμογή της ανθρωπότητας στην ελεύθερη κοινωνία. Αυτό είναι αδύνατο, κάτι περισσότερο από αδύνατο: παράλογο. Μόνο σε κάτι που υπάρχει μπορούμε να προσαρμοστούμε υλικά. Κανείς μας δε θα μπορούσε να προσαρμοστεί στον κοινωνικό περίγυρο του 23^ου αιώνα, ακόμη κι αν γνώριζε τη σύνθεσή του, κι ο λόγος που δεν μπορεί να προσαρμοστεί σ’ αυτόν υλικά, είναι ότι ο 23^ος αιώνας με τον περίγυρό του δεν έχει υπάρξει ακόμα υλικά. Έτσι φτάνουμε στο συμπέρασμα ότι κατά τη μετάβαση από την αστική στην ελεύθερη κοινωνία, μόνο για πνευματική προσαρμογή, μεταμόρφωση ή αλλαγή μπορεί να γίνεται λόγος, και μάλιστα έτσι που οι άνθρωποι ν’ αποδεχτούν πνευματικά συν το χρόνω την ιδέα της ελεύθερης κοινωνίας… Σχετικά με την υλική προσαρμογή υπάρχει βέβαια και η περίπτωση…»

«Στο διάβολο πια με τις περιπτώσεις σας!»

«Μα αγαπητέ! Όσοι έχουν εναργές το πνεύμα, οφείλουν να εξετάσουν πρώτα όλες τις πιθανές αντιρρήσεις, πριν ισχυριστούν πως είναι πεισμένοι απ’ τη διδασκαλία τους. Κι έπειτα, μην ξεχνάτε πως όλ’ αυτά δεν είναι παρά η απάντηση στην ερώτηση που μου θέσατε».

«Έχει καλώς».

«Πάντως, σχετικά με την υλική προσαρμογή υπάρχει, όπως σας έχω ήδη αναφέρει, ακόμη μια περίπτωση, και συγκεκριμένα η περίπτωση μιας επαναστατικής δικτατορίας».

«Τι; Μιας επαναστατικής δικτατορίας;»

«Όπως σας ανέπτυξα και πριν, δεν μπορεί να υπάρξει ποτέ υλική προσαρμογή σε κάτι που δεν υφίσταται ακόμα υλικά. Αν λόγω κάποιας ξαφνικής αναταραχής γινόταν κοινωνική επανάσταση, δε θα εγκαθιδρυόταν μια ελεύθερη κοινωνία (αφού η ανθρωπότητα δε θα ήταν προετοιμασμένη για κάτι τέτοιο), αλλά μια δικτατορία εκείνων που θέλουν να εγκαθιδρύσουν την ελεύθερη κοινωνία. Έτσι θα υπήρχε υλικά ήδη κάτι από την ελεύθερη κοινωνία, έστω και μόνο ως σχέδιο, ως πρόθεση. Θα υπήρχε συνεπώς κάτι υλικό, στο οποίο θα μπορούσε να προσαρμοστεί η ανθρωπότητα. Κι αυτό ακριβώς είναι το επιχείρημα που θα πρόβαλλαν οι ανόητοι που μιλάνε για τη «δικτατορία του προλεταριάτου», αν ήταν βέβαια σε θέση να επιχειρηματολογούν ή και να σκέφτονται. Είναι αυτονόητο πως το επιχείρημα δεν είναι δικό τους: είναι δικό μου. Φέρνω αντεπιχείρημα στα δικά μου λόγια. Κι όπως θα σας δείξω αμέσως, είναι λαθεμένο.

»Αν εξετάσει κανείς ένα επαναστατικό καθεστώς, όποιο στόχο κι αν θέτει, από όποιες ιδέες κι αν καθοδηγείται, από την υλική του σκοπιά, θα δει ότι όσο θα υφίσταται, δε θα είναι παρά ένα και μόνο πράγμα,,, ένα επαναστατικό καθεστώς. Επαναστατικό καθεστώς σημαίνει όμως δικτατορία των όπλων ή, για να το ορίσουμε καλύτερ, στρατιωτικό καθεστώς βίας, ακριβώς επειδή η κοινωνία κηρύσσεται από ένα μέρος της σε κατάσταση πολέμου… και μάλιστα από εκείνο το μέρος της που πήρε την εξουσία με την επανάσταση. Τι συμπεραίνουμε απ’ αυτό; Συμπεραίνουμε ότι εκείνος που στοχεύει σ’ ένα τέτοιο καθεστώς, που είναι από υλική σκοπιά ένα ανεξέλεγκτο καθεστώς βίας, στοχεύει σ’ ένα στρατιωτικό καθεστώς βίας. Η ιδέα που οδηγούσε τους επαναστάτες κι ο στόχος που είχαν θέσει, εξαφανίζονται τώρα εντελώς απ’ την κοινωνική πραγματικότητα, που τη διεκδικούν πια αποκλειστικά τα πολεμικά γεγονότα. Έτσι ξεπηδά από μια επαναστατική δικτατορία – κι αυτό τόσο περισσότερο, όσο πιο πολύ διαρκεί αυτή η δικτατορία – μια πολεμική κοινωνία δικτατορικού τύπου, με άλλα λόγια μια στρατιωτική κυριαρχία δια της βίας. Τι βγήκε απ’ τη Γαλλική Επανάσταση; Ο Ναπολέων και η στρατιωτική του κυριαρχία δια της βίας. Και θα δείτε και μόνος σας τι θα βγει απ’ τη Ρωσική Επανάσταση… Κάτι που θα καθυστερήσει την πραγματοποίηση της ελεύθερης κοινωνίας επί δεκαετίες. Αλλά τι να περιμένει κανείς από ένα λαό αναλφάβητων και μυστικιστών;

»Όμως αυτά δεν έχουν σχέση με το θέμα μας. Μπορέσατε να παρακολουθήσετε τα επιχειρήματά μου;»

«Βεβαίως»

«Τότε θα καταλάβετε και πως έφτασα στο ακόλουθο συμπέρασμα. Στόχος: η αναρχική κοινωνία, η ελεύθερη κοινωνία. Μέσο: η αδιαμεσολάβητη αλλαγή από την αστική στην ελεύθερη κοινωνία. Για να γίνει δυνατή αυτή η αλλαγή, θα έπρεπε να προετοιμαστεί με μια προσπάθεια εντατικού, απόλυτου και συνολικού διαφωτισμού, που θα έκανε τον κόσμο δεκτικό και που θα αποδυνάμωνε κάθε αντίσταση. Όταν λέω “προσπάθεια διαφωτισμού”, δεν εννοώ βέβαια μόνο τον γραπτό ή τον προφορικό λόγο, αλλά κάθε άμεση ή έμμεση ενέργεια που θα συμβάλλει για να γίνει ο κόσμος δεκτικός στην ελεύθερη κοινωνία, εμποδίζοντας όσους εναντιώνονταν στον άνοδό της. Όταν θα είχε πια εξαλειφθεί κάθε αντίσταση, τότε θα μπορεί να γίνει, αν χρειαστεί, η κοινωνική επανάσταση και να ολοκληρωθεί γρήγορα και ανεμπόδιστα, δίχως να απαιτηθεί καμιά επαναστατική δικτατορία. Εναντίον τίνος να στραφεί πια; Όμως, αν τα πράγματα δεν εξελιχθούν έτσι, αυτό θα σημαίνει τότε ότι ο αναρχισμός δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί, κι αν ο αναρχισμός δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί, τότε η μόνη αξία υπεράσπισης και δίκαιη κοινωνία θα ήταν, όπως έχω αποδείξει, η αστική.

»Βλέπετε λοιπόν γιατί και πως έγινα αναρχικός και με ποιον τρόπο απέρριψα άλλες, λιγότερο τολμηρές κοινωνικές διδασκαλίες ως λαθεμένες και αντίθετες στη φύση;

»Αυτό ήταν… Ας ξαναπιάσουμε τώρα τη δική μου ιστορία»

Πήρε φωτιά κι άναψε το πούρο του. Έπειτα κάθισε σκεφτικός, για να συνεχίσει σε λίγο.

Fernando Pessoa

Ο Αναρχικός Τραπεζίτης

Μετάφραση Μαρία Παπαδήμα

Εκδόσεις Εξάντας 2006

Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΕΙΝΑΙ... - FERNANDO PESSOA

Πολλοί επιχείρησαν να ορίσουν τον άνθρωπο, και γενικά τον προσδιόρισαν σε αντίθεση προς το ζώο. Γι' αυτό και στους ορισμούς που δίνονται για τον άνθρωπο συχνά απαντάται ο τύπος: «Ο άνθρωπος είναι ένα ζώο...» συνοδευόμενος από ένα επίθετο, ή «ο άνθρωπος είναι ένα ζώο που...» και λένε τι. «Ο άνθρωπος είναι ένα άρρωστο ζώο», είπε ο Ρουσώ, κι αυτό είναι εν μέρει αλήθεια. «Ο άνθρωπος είναι ένα έλλογο ζώο», λέει η Εκκλησία, και αυτό είναι εν μέρει αλήθεια. «Ο άνθρωπος είναι ένα ζώο που χρησιμοποιεί εργαλεία», λέει ο Καρλάιλ, κι αυτό είναι εν μέρει αλήθεια. Όμως αυτοί οι ορισμοί, όπως κι άλλοι παρόμοιοι, είναι πάντα ατελείς κι επιδερμικοί. Κι ο λόγος είναι πολύ απλός: Δεν είναι εύκολο να ξεχωρίσεις τον άνθρωπο απ' το ζώο, δεν υπάρχει αξιόπιστο κριτήριο για να ξεχωρίσεις τον άνθρωπο απ' το ζώο. Οι ανθρώπινες ζωές κυλούν το ίδιο ασυνείδητα με τη ζωή των ζώων. Οι ίδιοι βαθύτεροι νόμοι, που κυβερνούν εκ των έξω το ένστικτο των ζώων, κυβερνούν, επίσης εκ των έξω, το νου του ανθρώπου που δείχνει να μην είναι τίποτα περισσότερο από ένα υπό συγκρότηση ένστικτο, το ίδιο ασυνείδητο με οποιοδήποτε ένστικτο, και πιο ατελές, αφού βρίσκεται σε κατάσταση συγκρότησης.

«Όλα προκύπτουν από τη μη-λογική», αναφέρεται στην Ελληνική Ανθολογία. Και πράγματι, όλα προέρχονται από τη μη-λογική. Εκτός απ' τα μαθηματικά, που ασχολούνται μόνο με νεκρούς αριθμούς και κενούς τύπους, και γι' αυτό ακριβώς μπορούν να είναι απόλυτα λογικά, η επιστήμη δεν είναι τίποτ' άλλο από ένα παιχνίδι που παίζουν τα παιδιά το σούρουπο, μια επιθυμία να πιάσουμε τις σκιές των πουλιών και ν' ακινητοποιήσουμε τις σκιές των χορταριών που λικνίζει ο άνεμος.

Είναι περίεργο και παράδοξο, ενώ δεν είναι εύκολο να βρεθούν λέξεις για να οριστεί πραγματικά ο άνθρωπος, όσον αφορά ό,τι τον ξεχωρίζει από τα ζώα, είναι παράδοξο, αντίθετα, να βρίσκονται με ευκολία τρόποι να διαφοροποιείται ο ανώτερος άνθρωπος από τον συνηθισμένο άνθρωπο.

Ποτέ δεν ξέχασα εκείνη τη φράση του Χέκελ, του βιολόγου, που διάβασα τότε που ο νους μου ήταν ακόμα παιδί, στην ηλικία που όλοι ενδιαφερόμαστε για τις επιστημονικές αποκαλύψεις και τα επιχειρήματα εναντίον της θρησκείας. Η φράση είναι πάνω κάτω η ακόλουθη: «(...) δηλαδή ο ανώτερος άνθρωπος βρίσκεται ακόμα πιο μακριά (νομίζω ότι μιλάει για έναν Καντ ή έναν Γκαίτε) από τον συνηθισμένο άνθρωπο απ' ό,τι ο συνηθισμένος άνθρωπος από τον πίθηκο». Ποτέ μου δεν ξέχασα αυτή τη φράση, γιατί είναι πέρα για πέρα αληθινή. Ανάμεσα σε μένα, που είμαι αμελητέα ποσότητα στην κλίμακα των σκεπτόμενων ανθρώπων, κι έναν χωρικό από το Λόρες, υπάρχει χωρίς αμφιβολία μεγαλύτερη απόσταση απ' ό,τι ανάμεσα στον ίδιο χωρικό από το Λόρες και, δεν θα πω καν έναν πίθηκο, αλλά μια γάτα ή ένα σκύλο. Κανείς από μας, από τη γάτα μέχρι εμένα τον ίδιο, δεν είναι κύριος της ζωής που του έχει επιβληθεί ή της μοίρας που του έχει γραφτεί. Όλοι μας εξίσου προερχόμαστε κι εγώ δεν ξέρω από που, σκιές κινήσεων που έκαναν άλλοι, αποτελέσματα με σάρκα και οστά, συνέπειες που αισθάνονται. Όμως ανάμεσα σε μένα και το χωρικό, υπάρχει μια ποιοτική διαφορά, που προκύπτει από την ύπαρξη σε μένα της αφηρημένης σκέψης και της ανιδιοτελούς συγκίνησης. Ανάμεσα σε κείνον και τη γάτα, δεν υπάρχει, στον πνευματικό τομέα, παρά μόνο ποσοτική διαφορά.

Ο ανώτερος άνθρωπος διαφέρει από τον κατώτερο άνθρωπο κι απ' τα ζώα, που είναι αδέλφια του τελευταίου, από την απλή ικανότητα του να ειρωνεύεται. Η ειρωνεία είναι το πρώτο δείγμα του ότι η συνείδηση έχει γίνει πια συνειδητή. Και η ειρωνεία περνάει από δύο στάδια: Το στάδιο που καθόρισε ο Σωκράτης όταν έλεγε «εν οίδα ότι ουδέν οίδα», κι αυτό που καθόρισε ο Σάντσες(1) όταν έλεγε «δεν ξέρω καν αν δεν ξέρω τίποτα». Το πρώτο βήμα οδηγεί στο σημείο όπου αμφιβάλλουμε για τον εαυτό μας δογματικά, και κάθε ανώτερος άνθρωπος κάνει αυτό το βήμα και φτάνει εκεί. Το δεύτερο οδηγεί στο σημείο όπου αμφιβάλλουμε για τον εαυτό μας και για την ίδια μας την αμφιβολία, και λίγοι άνθρωποι το έφτασαν στη διάρκεια της σύντομης – μα ήδη τόσο μακράς – περιόδου από τότε που ως ανθρώπινο γένος αντικρίσαμε τον ήλιο και τη νύχτα πάνω στο πολύμορφο πρόσωπο της γης.

Γνωρίζω τον εαυτό μου σημαίνει απατώμαι, κι ο χρησμός που έλεγε «γνώθι σαυτόν» πρότεινε μια προσπάθεια ακόμα πιο δύσκολη κι απ' τους άθλους του Ηρακλή, κι ένα αίνιγμα πιο σκοτεινό κι απ' της Σφίγγας. Να αγνοείς τον εαυτό σου συνειδητά, να ποιος είναι ο δρόμος. Και η συνειδητή άγνοια του εαυτού μας είναι η ενεργή χρήση της ειρωνείας. Και δεν ξέρω τίποτα πιο μεγαλειώδες ή πιο ταιριαστό στον αληθινά μεγάλο άνθρωπο από την υπομονετική κι εκφραστική ανάλυση των μέσων που μας επιτρέπουν ν' αγνοούμε τον εαυτό μας, τον συνειδητό κατάλογο της μη συνειδητότητας των συνειδήσεων μας, τη μεταφυσική των αυτόνομων σκιών, την ποίηση του λυκόφωτος του τέλους των ψευδαισθήσεων.

Όμως πάντα υπάρχει κάτι που μας ξεγελάει, κάποια ανάλυση που μας βασανίζει, και πάντα η αλήθεια, αν και ψεύτικη, βρίσκεται παραπεταμένη στην απέναντι γωνιά του δρόμου. Κι αυτό κουράζει περισσότερο κι απ' τη ζωή, όταν αυτή κουράζει, και πιο πολύ απ' το να τη γνωρίζεις και να τη στοχάζεσαι, πράξεις που ποτέ δεν σταματούν να κουράζουν.

Σηκώνομαι απ' την καρέκλα μου, όπου, αφηρημένος και με τους αγκώνες ακουμπισμένους στο τραπέζι, διασκέδαζα διηγούμενος στον εαυτό μου αυτές τις ακανόνιστες εντυπώσεις. Σηκώνομαι, ορθώνω το κορμί μου και κατευθύνομαι προς το παράθυρο που εξέχει απ' τη σκεπή, κι από κει μπορώ να βλέπω την πόλη, έτοιμη ν' αποκοιμηθεί ενώ αργά αργά πέφτει η σιωπή. Το φεγγάρι, μεγάλο και κάτασπρο, φωτίζει θλιμμένα τα διάφορα επίπεδα στη σειρά των σπιτιών. Και το φεγγαρόφωτο μοιάζει να χύνει ένα χλωμό φως πάνω σ' όλο το μυστήριο του κόσμου. Μοιάζει να δείχνει τα πάντα, και τα πάντα είναι σκιές ανακατεμένες με χαμηλό φως, ψευτικες αποστάσεις, παράλογες κλίσεις του εδάφους, ασυναρτησίες των ορατών πραγμάτων. Δεν έχει αεράκι, κι αυτό κάνει το μυστήριο να δείχνει ακόμα πιο μεγάλο. Η αφηρημένη σκέψη μου φέρνει ναυτία. Ποτέ δεν θα γράψω ούτε σελίδα που ν' αποκαλύπτει τον εαυτό μου, ή που ν' αποκαλύπτει οτιδήποτε. Ένα πανάλαφρο σύννεφο πλέει ακαθόριστα πάνω απ' το φεγγάρι, σαν να 'ναι ο κρυψώνας του. Αγνοώ, όπως όλες αυτές οι στέγες. Απέτυχα, όπως κι ολόκληρη η φύση.

____________

Tomas Sanchez (1550-1610): Ισπανός ηθικολόγος. Ο Πασκάλ τον κατηγόρησε για συμβιβασμούς σε ό,τι αφορά τα δόγματα.

FERNANDO PESSOA

Εγώ και οι «άλλοι»

Μετάφραση Βασίλης Πουλάκος

Επιμέλεια Δρ Ε. Καρτάκης

ΕΚΔΟΣΕΙΣ PRINTΑ / ΕΚ ΒΑΘΕΩΝ 2002

ΑΔΙΑΦΟΡΙΑ – FERNANDO PESSOA

Η πρώτη ξεκάθαρη ένδειξη για την τρομερή αδιαφορία μου σε ό,τι αφορά τον εαυτό μου, και σε ό,τι άλλοτε θεωρούσα βαθύτατα δικό μου, μου φανερώθηκε τη μέρα που, ευρισκόμενος μακριά από το σπίτι μου, άκουσα το καμπανάκι του συναγερμού να χτυπάει σαν να ερχόταν από τη γειτονιά μου. Σκέφτηκα πως η φωτιά θα μπορουσε να είχε εκδηλωθεί στο σπίτι μου – κάτι που εντούτοις δεν συνέβαινε – και, ενώ άλλωτε θα με είχε κατακυριεύσει ο πανικός μήπως δω όλα μου τα γραφτά να χάνονται, συνειδητοποίησα, διπλά έκπληκτος, ότι η πιθανότητα να είχε πιάσει φωτιά το σπίτι μου με άφηνε αδιάφορο, και μάλιστα σχεδόν ευτυχή στη σκέψη πως, αν τα χειρόγραφά μου καταστρέφονταν, η ζωή μου θα γινόταν εξαιρετικά απλούστερη. Άλλοτε, η απώλεια των χειρογράφων μου, του αποσπασματικού, μα γραμμένου με φροντίδα στη διάρκεια όλης μου της ζωής έργου μου, θα με οδηγούσε κατευθείαν στην τρέλα. Τώρα τη θεωρούσα ένα απλό ατυχές γεγονός στη ζωή μου, κι όχι ένα θανάσιμο χτύπημα που, αφανίζοντας τις εκδηλώσεις της, θα αφάνιζε μέχρι και την ίδια μου την προσωπικότητα.

Άρχισα λοιπόν να κατανοώ πόσο μπορεί τελικά να μας κουράσει από τα πάντα η αέναη προσπάθειά μας να φτάσουμε μιαν απρόσιτη τελειότητα. Κατάλαβα τους μεγάλους μυστικιστές και τους μεγάλους ασκητές, που, μέσα στην ψυχή τους, αναγνωρίζουν τη ματαιότητα της ζωής. Τι δικό μου περιείχαν αυτά τα χαρτιά; Παλιά θ' απαντούσα «τα πάντα». Σήμερα θα έλεγα «τίποτα», ή «λίγα» ή «κάτι ξένο προς εμένα».

Είχα γίνει αντικειμενικός απέναντι στον εαυτό μου. Αλλά δεν μπορούσα να διακρίνω αν, πράττοντας κατ' αυτό τον τρόπο, είχα βρει τον εαυτό μου ή τον είχα χάσει.

Θα μπορούσε να είχε πιάσει φωτιά το σπίτι μου; Υπήρχε κίνδυνος να δω όλα μου τα χειρόγραφα, την έκφραση ολόκληρης της ζωής μου να καίγονται; Άλλοτε, στη σκέψη αυτή και μόνο, πάντα παρέλυα από έναν ανείπωτο τρόμο – και ξαφνικά διαπίστωσα (και δεν ξέρω αν ήταν έκπληξη ή φόβος αυτό που ένιωσα) ότι το ίδιο μου έκανε κι αν καίγονταν. Ποια πηγή – μυστική, αλλά τόσο δική μου – είχε λοιπόν στερέψει μέσα στην ψυχή μου;

Τότε κατάλαβα πως όλα αυτά τα χρόνια της στείρας κούρασης είχαν μεταφέρει μέχρι τα πιο μύχια βάθη της ψυχής μου μια εξίσου στείρα κι απέραντη κούραση. Είχα αποκοιμηθεί, και μαζί με μένα είχαν αποκοιμηθεί και όλα τα προνόμια της ψυχής μου – οι επιθυμίες που ονειρεύονται ό,τι υψηλό, τα συναισθήματα που ονειρεύονται ό,τι ισχυρό, και οι αγωνίες που τα ονειρεύονται όλα αυτά από την ανάποδη.

FERNANDO PESSOA

Η ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΣΤΩΙΚΟΥ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΟΥΛΑΚΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΟΕΣ microMEGA2006

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΑ ΣΗΜΑΔΙ ΞΕΝΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ – FERNANDO PESSOA

Όποιο και να είναι το μυστικό του μυστηρίου των πραγμάτων, είναι χωρίς αμφιβολία ιδιαίτερα πολύπλοκο. Ή, αν είναι απλό, έχει μια απλότητα που καμιά από τις ικανότητές μας δεν μπορεί να διακρίνει. Το πιο μεγάλο μου παράπονο απέναντι στα περισσότερα φιλοσοφικά δόγματα είναι πως είναι υπερβολικά απλά. Η έγνοια τους να εξηγήσουν αποτελεί επαρκή απόδειξη γι' αυτό, αφού εξήγηση σημαίνει απλούστευση.

Όσο αλλόκοτη και να είναι η θεωρία του κακού του Σόουμ Τζένυνς(1), τουλάχιστον δεν είναι παράλογη, όπως είναι παράλογο το δόγμα ενός Θεού παντοδύναμου και καλού, αλλά και δημιουργού του κακού, αφού είναι δημιουργός των πάντων. Η υπόθεση του Σόουμ Τζένυνς παρουσιάζει μάλιστα το – ίσως απατηλό, αλλά προφανέστατο – πλεονέκτημα της αναλογίας. Πράγματι, όπως ακριβώς παρεμβαίνουμε στη ζωή των όντων που είναι κατώτερα από μας – για να τους κάνουμε άλλοτε καλό κι άλλοτε κακό. Καμιά φορά τους κάνουμε καλό πιστεύοντας ότι τους κάνουμε κακό, και αντίστροφα -, έτσι μπορούμε ν' αντιληφθούμε ότι ενεργούν με τον ίδιο τρόπο απέναντί μας όντα που υποτίθεται πως είναι το ίδιο ανώτερα από εμάς όπως εμείς από τα κοπάδια στις εξοχές μας ή από τα πουλιά στον ουρανό μας. Μια μέρα σκέφτηκα – ήταν μάλλον ένα ονειροπόλημα παρά μια αληθινή πεποίθηση – ότι θα μπορούσε κάλλιστα, αφού η ζωή είναι ο νόμος των πάντων, ο θάνατος να είναι πάντα σημάδι ξένης παρέμβασης, και να μην πεθαίνουμε ποτέ παρά μόνο από βίαιο θάνατο. Κάποιοι θάνατοι είναι ξεκάθαρα βίαιοι, και πολύ συχνά του προκαλούμε εμείς οι ίδιοι. Άλλοι θάνατοι, που τους χαρακτηρίζουμε φυσικούς, θα μπορούσαν να είναι το ίδιο βίαιοι, αλλά να οφείλονται στην παρέμβαση κάποιων όντων ασύλληπτων από τις αισθήσεις μας. Όπως βλέπουμε κάποια έθνη να βρίσκονται σε κατάσταση πλήρους παρακμής, και παρ' όλα αυτά να μην εξαφανίζονται από προσώπου γης παρά μόνο εξαιτίας ξένων εισβολών και πράξεων βίας, παρομοίως και οι ζωές μας θα μπορούσαν να μην τελειώνουν παρά μόνο μ' αυτό τον τρόπο. Ακόμα και η αυτοκτονία – ακολουθώντας τον λογικό ειρμό της ονειροπόλησής μου – θα μπορούσε να υπακούει σε ξένη παρόρμηση. Καμιά ζωή δεν θα δινόταν αυθαίρετα στο θανατο, αλλά στην περίπτωση της αυτοκτονίας θ' αποφάσιζε το θάνατό της υπό εξωτερική επήρεια, χρησιμοποιώντας απλώς τον εαυτό της. Θα είχα ξεχάσει εντελώς αυτούς τους όχι ιδιαιτέρως ακριβείς συλλογισμούς, αν κάποτε δεν είχαν σώσει εμένα τον ίδιο από την αυτοκτονία, πριν από πολύ καιρό – λίγο μετά το τέλος των πανεπιστημιακών σπουδών μου. Η ζωή μου δοκιμαζόταν από έναν παροξυσμό αγωνίας, αλλά η αόριστη πιθανότητα να είναι η σκέψη μου σωστή (και μπορούσε να είναι σωστή όσο οποιαδήποτε άλλη), και, αν ήταν σωστή, η απροθυμία μου να δράσω ως απλός υπηρέτης, σαν εξουσιοδοτημένος αντιπρόσωπος – όλα αυτά, πράγματι, με απέτρεψαν (δεν ξέρω αν αυτό ήταν χρήσιμο ή όχι) από την εκτέλεση μια πράξης που, στο κάτω κάτω, απλώς αναβλήθηκε μέχρι σήμερα.

_______________

(1)Soame Jenyns (1704-1787): Άγγλος ποιητής, κριτικός και δοκιμιογράφος, συγγραφέας ενός δοκιμίου με τίτλο Ελεύθερη Έρευνα για τη Φύση και την Προέλευση του Κακού.

FERNANDO PESSOA

Η ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΣΤΩΙΚΟΥ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΟΥΛΑΚΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΟΕΣ 2006

Η ΩΡΑ ΤΟΥ ΔΙΑΒΟΛΟΥ (ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ) - FERNANDO PESSOA

...-Κάποτε μου είπε ο άντρας μου πως ο Χριστός ήταν το σύμβολο του ήλιου...

-Μάλιστα κυρία μου. Και γιατί να μην ισχύει το αντίθετο; Ότι ο ήλιος είναι το σύμβολο του Χριστού;

-Μα εσείς τα λέτε όλα ανάποδα...

-Είναι καθήκον μου, κυρία μου. Δεν είμαι, όπως είπε ο Γκαίτε, το πνεύμα που αρνείται, αλλά το πνεύμα που αντιτίθεται.

-Είναι άσχημο να αντιτίθεσαι...

-Να αντιτίθεσαι σε πράξεις ναι... Να αντιτίθεσαι σε ιδέες όχι.

-Και γιατί;

-Γιατί αν αντιτίθεσαι σε πράξεις, όσο κακές και να είναι διαταράσσεις την περιστροφή του κόσμου, που είναι και αυτή πράξη. Όμως αν αντιτίθεσαι σε ιδέες ωθείς τους άλλους να σ' εγκαταλείψουν, και πέφτεις στην απελπισία, κι από 'κει στο όνειρο, και συνεπώς έτσι κάνεις τον εαυτό σου μέρος του κόσμου.

Υπάρχουν κυρία μου, σε ό,τι αφορά αυτό τον κόσμο, τρεις διαφορετικές θεωρίες – πως όλα είναι έργο της Τύχης, πως όλα είναι έργο του Θεού και πως όλα είναι έργο πολλών πραγμάτων που συνδιάζονται ή συγκρούονται. Σκεφτόμαστε, γενικά, σύμφωνα με την ευαισθησία μας, κι έτσι όλα γίνονται για μας ένα ζήτημα καλού και κακού. Εδώ και πολύ καιρό υφίσταμαι κι εγώ ο ίδιος τρομερές συκοφαντίες εξαιτίας αυτής της ερμηνίας. Φαίνεται ότι ποτέ δεν πέρασε από κανενός το μυαλό πως οι σχέσεις ανάμεσα στα πράγματα – αν υποθέσουμε πώς υπάρχουν πράγματα και σχέσεις – παραείναι πολύπλοκες για να τις εξηγήσει ένας Θεός ή ένας Διάβολος, ή για να τις εξηγήσουν και οι δύο.

Είμαι ο σεληνικακός αφέντης του κάθε ονείρου, ο επίσημος μουσικός της κάθε σιωπής. Θυμάστε τι σκέφτεστε όταν είστε μόνη μπροστά σ' ένα απέραντο τοπίο από δέντρα και φεγγαρόφωτο; Δε θυμάστε, γιατί έχετε σκεφτεί εμένα, αλλά οφείλω να σας το πω, δεν υπάρχω στ' αλήθεια. Δεν έχω ιδέα αν υπάρχει οτιδήποτε.

Οι αόριστοι πόθοι, οι μάταιες επιθυμίες, η αηδία που προκαλούν τα τετριμμένα, ακόμα κι αν τα αγαπάμε, η ενόχληση από κάτι που δεν ενοχλεί – όλα αυτά είναι έργα δικά μου, που γεννιούνται όταν, ξαπλωμένος στις όχθες των μεγάλων ποταμών της αβύσσου, σκέφτομαι ότι κι εγώ ο ίδιος δεν ξέρω τίποτα. Και τότε η σκέψη μου κατεβαίνει, σαν γάργαρο κύμα, στις ψυχές των ανθρώπων, κι εκείνοι νιώθουν διαφορετικοί από τον εαυτό τους.

Είμαι το αιώνιο Διαφορετικό, το αιώνιο Αναβληθέν, το Περιττό της Αβύσσου. Έμεινα έξω από τη Δημιουργία. Είμαι ο Θεός των κόσμων που υπήρξαν πριν τον Κόσμο – οι βασιλείς του Εδώμ που βασίλεψαν άσχημα πριν από τον Ισραήλ. Η παρουσία μου σ' αυτό το σύμπαν είναι παρουσία απρόσκλητου. Κουβαλάω μέσα μου τις αναμνήσεις πραγμάτων που δεν κατόρθωσαν να υπάρξουν, κι όμως είναι έτοιμα να υπάρξουν. (Τότε δεν υπήρχε καμιά αντιπαράθεση, ούτε καμιά ισορροπία).

Η αλήθεια, όμως, είναι ότι δεν υπάρχω, ούτε εγώ, ούτε τίποτ' άλλο. Όλο αυτό το σύμπαν, και τα άλλα σύμπαντα, με τους διάφορους Πλάστες και τους διάφορους Σατανάδες τους – περισσότερο ή λιγότερο τέλειους και εκπαιδευμένους – είναι κενά μέσα στο κενό, μηδενικά που περιστρέφονται, δορυφόροι στην άχρηστη τροχιά του τίποτα.

Αυτή τη στιγμή δε μιλάω με σένα αλλά με το γιο σου...

-Δεν έχω γιο... Δηλαδή, θα τον αποκτήσω σε έξι μήνες, Θεού θέλοντος...

-Μ' αυτόν μιλάω... Σε έξι μήνες; Τι έξι μήνες;

-Τι έξι μήνες; Έξι μήνες....

-Έξι ηλιακούς μήνες; Α ναι. Όμως η εγκυμοσύνη μετριέται σε σεληνιακούς μήνες, κι ακόμα κι εγώ μπορώ να μετράω μόνο με μήνες της Σελήνης, που είναι κόρη μου, δηλαδή το πρόσωπό μου που καθρεφτίζεται στα νερά του χάους. Δεν έχω καμιά σχέση με την εγκυμοσύνη κι όλες αυτές τις γήινες βρομιές, και ξέρω με ποιο δικαίωμα ο κόσμος βάλθηκε να μετράει αυτά τα πράγματα με τους νόμους της σελήνης, την οποία εγώ του προσέφερα. Γιατί δε βρήκαν κάποιο άλλο μέτρο; Γιατί ο Παντοδύναμος είχε ανάγκη τη δική μου δουλειά;

Από τις απαρχές του κόσμου με προσβάλλουν και με συκοφαντούν. Ακόμα και οι ποιητές – εκ φύσεως φίλοι μου -, που με υπερασπίζονται, δε με υπερασπίστηκαν καλά. Ένας απ' αυτούς, ένας Άγγλος ονόματι Μίλτον, προκάλεσε την ήττα τη δική μου και των οπαδών μου σε μια αόριστη μάχη που δε δόθηκε ποτέ. Ένας άλλος – ένας Γερμανός ονόματι Γκαίτε – μου έδωσε το ρόλο της προξενήτρας σε μια χωριάτικη τραγωδία. Όμως δεν είμαι αυτός που πιστεύουν. Οι Εκκλησίες με απεχθάνονται. Οι πιστοί τρέμουν στο άκουσμα του ονόματός μου. Όμως, είτε το θέλουν είτε όχι, έχω ένα ρόλο στον κόσμο. Δεν είμαι ούτε ο επαναστάτης ενάντια στον Θεό, ούτε το πνεύμα της άρνησης. Είμαι ο Θεός της Φαντασίας, και είμαι χαμένος αφού δεν δημιουργώ. Εξαιτίας μου, γυναίκα πια, αγκάλιαζες τη νύχτα τους πρίγκιπες και τους αφεντάδες που κοιμούνται στο βάθος αυτών των ονείρων. Είμαι το Πνεύμα που δημιουργεί χωρίς να δημιουργεί, που η φωνή του είναι καπνός και η ψυχή του ένα λάθος. Ο Θεός μ' έπλασε για να τον μιμούμαι τη νύχτα. Εκείνος είναι ο Ήλιος, εγώ η Σελήνη. Το φως μου πλέει πάνω από καθετί που είναι μάταιο ή τετελεσμένο, ασύλληπτο σαν φλόγα, όχθες ποταμών, έλη και σκιές.

Ποιος άντρας ακούμπησε στα στήθη σουτο χέρι που ήταν το χέρι μου; Ποιό φιλί πήρες και ήταν όμοιο με το δικό μου; Τα ατέλειωτα ζεστά απογεύματα, όταν ονειρευόσουν τόσο πολύ που ονειρευόσουν ότι ονειρεύεσαι, δεν είδες να περνάει στο βάθος των ονείρων σου μια καλυμμένη με πέπλο και φευγαλέα μορφή, αυτή που θα σου έδινε όλη την ευτυχία, που θα σ' αγκάλιαζε αιώνια; Ήμουν εγώ.

Είμαι εγώ. Είμαι αυτός που πάντα έψαχνες και ποτέ δεν θα καταφέρεις να βρεις. Ίσως στα απέραντα βάθη της αβύσσου, να με ψάχνει και ο ίδιος ο Θεός για να τον συμπληρώσω, αλλά η κατάρα του Πανάρχαιου Θεού – του Κρόνου του Ιεχωβά – πλανιέται πάνω του και πάνω μου, μας χωρίζει, ενώ θα έπρεπε να μας ενώνει, έτσι ώστε η ζωή κι όλα όσα ευχόμαστε γι' αυτή να ήταν ένα και μόνο πράγμα.

Η βέρα που φοράς και την αγαπάς, η χαρά μιας αόριστης σκέψης, το γεγονός ότι νιώθεις καλά όταν βλέπεις τον εαυτό σου στον καθρφτη – μην τρέφεις ψευδαισθήσεις: δεν είσαι εσύ, είμαι εγώ. Εγώ είμαι που δένω σφιχτά όλες τις κορδέλες με τις οποίες στολίζουν τα πράγματα, που διαλέγω τα χρώματα που κοσμούν τα πράγματα. Απ' όλα όσα δεν αξίζει τον κόπο να υπάρχουν φτιάχνω την ιδιοκτησία και την αυτοκρατορία μου, απόλυτος κύριος του διάκενου και του μεσοδιαστήματος, αυτού που μέσα στη ζωή δεν είναι ζωή. Όπως η νύχτα είναι το βασίλειό μου, το όνειρο είναι το κτήμα μου. Ό,τι δεν έχει ούτε βάρος ούτε μέτρο είναι δικό μου.

Τα προβλήματα που ταλανίζουν τους ανθρώπους είναι οι ίδιες έγνοιες που βασανίζουν τους θεούς. Ό,τι είναι χαμηλά είναι σαν αυτό που είναι ψηλά, λέει ο Τρισμέγιστος Ερμής που, όπως όλοι οι ιδρυτές των θρησκειών, θυμήθηκε τα πάντα εκτός από το να υπάρξει. Πόσες φορές δε μου είπε ο Θεός, χρησιμοποιώντας μια φράση του Αντέρο ντε Κεντάλ(1): «Αλίμονό μου! Αλίμονό μου! Ποιος είμαι λοιπόν;».

Όλα είναι σύμβολα και παλινδρομήσεις, κι εμείς, που είμαστε θεοί, δεν έχουμε τίποτ' άλλο παρά έναν υψηλό βαθμό σ' ένα τάγμα του οποίου αγνοούμε τους Ανώτερους Αγνώστους. Ο Θεός είναι δεύτερος στην ιεραρχία του φανερού Τάγματος, και δε μου λέει ποιος είναι ο Αρχηγός του Τάγματος, ο μόνος που γνωρίζει – αν γνωρίζει – τους Μυστικούς Αρχηγούς. Πόσες φορές δε μου είπε ο Θεός: “Αδελφέ μου, δεν ξέρω ποιος είμαι”.

Εσείς έχετε το προνόμιο να είστε άνθρωποι, και, καμιά φορά, μέσα στην κούρασή μου απ' όλες αυτές τις αβύσσους, μου φαίνεται πως καλύτερη είναι η ηρεμία και η γαλήν μιας οικογενειακής νύχτας γύρω από τη φωτιά απ' όλη τούτη τη μεταφυσική των μυστηρίων στην οποία εμείς, οι θεοί και οι άγγελοι, είμαστε κατ' ουσίαν καταδικασμένοι. Όταν, καμιά φορά, σκύβω πάνω από τον κόσμο, βλέπω μακριά να έρχονται από το λιμάνι ή να επιστρέφουν σ' αυτό τα πανιά των ψαροκάικων, και η καρδιά μου νιώθει μια φανταστική νοσταλγία για έναν τόπο που δε γνωρίζει. Μακάριοι όσοι κοιμούνται μέσα στη ζωώδη ζωή τους – ένα ιδιαίτερο ψυχικό σύστημα κάτω από ένα πέπλο ποίησης και εκπεφρασμένο με λέξεις.

-Αυτή η συζήτηση ήταν από τις πλέον ενδιαφέρουσες...

-Αυτή η συζήτηση κυρία; Μα αυτή η συζήτηση, αν και ίσως είναι το πιο σημαντικό γεγονός της ζωής σας, δε συνέβη ποτέ στην πραγματικότητα. Πρώτον, είναι γνωστό τοις πάσι ότι δεν υπάρχω. Δεύτερον, όπως συμφωνούν οι θεολόγοι που με αποκαλούν Διάβολο και οι ελεύθεροι στοχαστές που με αποκαλούν Αντίδραση, καμιά από τις συζητήσεις μου δεν μπορεί να είναι ενδιαφέρουσα. Είμαι ένας φτωχός μύθος, κυρία μου, και, το χειρότερο, ένας μύθος ακίνδυνος. Μόνη παρηγοριά μου είναι ότι το σύμπαν -ναι, αυτό το πράγμα που είναι γεμάτο από διάφορες μορφές φωτός και ζωής – είναι κι αυτό ένας μύθος.

Μου λένε πως όλα αυτά μπορούν να εξηγηθούν στο φως της Καβάλα και της Θεοσοφίας, όμως αυτά είναι ζητήματα για τα οποία δε γνωρίζω τίποτα. Κι ο Θεός, με τον οποίο είχα την ευκαιρία να μιλήσω, μου είπε πως ούτε κι εκείνος τα πολυκαταλαβαίνει, γιατί αυτά τα ζητήματα, με τα αινίγματά τους, είναι αποκλειστικά κτήμα των μεγάλων μυστών της Γης – που, απ' ό,τι έχω διαβάσει στα βιβλία και τις εφημεριδες, ήταν πάντα ουκ ολίγοι.

Εδώ, σε τούτες τις ανώτερες σφαίρες, όπου ο κόσμος δημιουργήθηκε και μεταμορφώθηκε, εμείς, για να πούμε την αλήθεια, δεν καταλαβαίνουμε τίποτα. Καμιά φορά σκύβω πάνω από την απέραντη Γη, ξαπλωμένος στην άκρη του οροπεδίου μου που στέκει πάνω από τα πάντα – το οροπέδιο του Όρους Ερεδώμ(2),όπως έχω ακούσει να το λένε – και κάθε φορά που σκύβω βλέπω νέες θρησκείες, νέες μεγάλες μυήσεις, νέες μορφές, όλες αντιφατικές, της αιώνιας αλήθειας, που ούτε καν ο Θεός δεν τη γνωρίζει.

Σας ομολογώ ότι είμαι κουρασμένος από το σύμπαν. Τόσο ο Θεός όσο κι εγώ θα κοιμόμασταν ευχαρίστως έναν ύπνο που θα μας ελευθέρωνε από τις υπερβατικές ευθύνες που ούτε ξέρουμε πως μας ανατέθηκαν. Όλα είναι πιο μυστηριώδη απ' ό,τι πιστεύουμε, κι όλα εδώ – ο Θεός, το σύμπαν κι εγώ – δεν είναι παρά μια απατηλή γωνιά της απρόσιτης αλήθειας.

-Δεν φαντάζεστε πόσο εκτίμησα τη συζήτηση μαζί σας. Ποτέ δεν άκουσα να μιλάνε έτσι.

Είχαν βγει στο δρόμο, τον φωτισμένο από το φεγγαρόφωτο, που εκείνη δεν είχε προσέξει.

Σώπασε για μια στιγμή.

-Μα, ξέρετε, είναι περίεργο, ξέρετε στ' αλήθεια τι αισθάνομαι, μετά απ' όλα αυτά;

-Τι αισθάνεστε, λοιπόν; ρώτησε ο Διάβολος.

Επέστρεψε προς το μέρος του τα μάτια της, πλημμυρισμένα με δάκρυα.

-Απέραντο οίκτο για σας!

Μια έκφραση αγωνίας που κανείς δεν θα περίμενε, εμφανίστηκε στο πρόσωπο και τα μάτια του κοκκινοντυμένου άντρα. Ξαφνικά άφησε το μπράτσο του, που αγκάλιαζε το δικό της να πέσει. Εκείνη έκανε μερικά βήματα, νιώθοντας άβολα. Έπειτα γύρισε για να πει κάτι – δεν ήξερε τι, αφού δεν είχε καταλάβει τίποτα – για να δικαιολογηθεί για τον πόνο που έβλεπε πως του είχε προκαλέσει.

Έμεινε άναυδη. Ήταν ολομόναχη.

____________

1.Αντέρο ντε Κεντάλ (1842-1891): Πορτογάλος ποιητής της δεύτερης γενιάς των Ρομαντικών.

2.Όρος που αναφέρεται ως ιερό στην Παλαιά Διαθήκη (όπως τα όρη Σινά και Μοριά), αλλά παραμένει μυστήριο που βρισκόταν, καθώς δεν αναφέρεται σε κανένα χάρτη.

FERNANTO PESSOA

ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΑΒΥΣΣΟ

Η ΩΡΑ ΤΟΥ ΔΙΑΒΟΛΟΥ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΟΥΛΑΚΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΟΕΣ