Δουλειά χωρίς ελπίδα - Samuel Taylor Coleridge

 

Όλα δουλεύουν στην πλάση. Για δες: τα μελίσσια βουίζουν,
απ’ τις φωλιές τους οι σάλιαγκοι βγήκαν· στρουθιά φτερουγίζουν.
Και να που κι ο γέρος χειμώνας κι αυτός στο γαλάζιο του απείρου
έχει στα μάτια του, κάτι σαν φως ανοιξιάτικου ονείρου.
Μόνος εγώ μέσα σ’ όλα με δίχως δουλειά τριγυρνάω,
κι ούτ’ αγαπώ, κι ούτε μέλι τρυγώ, κι ούτε πια τραγουδάω.

Κι όμως γνωρίζω κάτι άγνωστους όχτους που αμάραντ’ ανθίζουν,
ξέρω κρυμμένες πηγές που το νέκταρ σε ρυάκια σκορπίζουν.
Για άλλους αμάραντ’, αλίμονο γι’ άλλους αν θέλετ’ ανθίστε·
όχι! για με μην ανθίστε. Μακριά μου ρυάκια κυλήστε·
μ’ έν’ αστεφάνωτο μέτωπο φεύγω, με χείλη φρυγμένα,
κι αν με ρωτάς ποιος με πνίγει καημός, άκου τούτο από μένα:
δίχως ελπίδα η δουλειά νέκταρ μέσα σε κόσκινο χύνει,
και δίχως κάποιο σκοπό η ελπίδα δε ζει μήτ’ εκείνη.

Μετάφραση Λάμπρος Πορφύρας

ΟΙ ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΪΝ - ΑΣΜΑ ΙΙ [ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ] – S.T. COLERIDGE

...Κι ο Κάιν ύψωσε τη φωνή του που αντήχησε θρηνητική, γεμάτη πίκρα και είπε: «Ο Παντοδύναμος Θεός που με κατατρέχει μου ρίχνεται απ’ όλες τις μεριές. Κυνηγάει την ψυχή μου όπως ο άνεμος, με περονιάζει όπως η αμμοθύελλα, με περικυκλώνει όπως ο αέρας. Ω, ας μπορούσα πια να ξοφλήσω μια για πάντα! Λαχταράω το θάνατο – αλήθεια το λέω, εκείνα τα πράγματα που ποτέ δε φύσηξε πάνω τους η πνοή της ζωής, που δε σαλεύουν καθόλου πάνω στη γη – ναι, μονάχα αυτά φαντάζουν στα μάτια μου πολύτιμα. Ω, γιατί ο άνθρωπος να μην μπορεί να ζει δίχως ν’ ανασαίνει απ’ τα ρουθούνια του; Έτσι θα μου ήταν εύκολο να μονιάζω στα σκοτάδια και στη μαυρίλα, μέσα στο έρημο διάστημα! Ναι, να έμενα ξαπλωμένος καταγής. Να μη σηκώνομαι, να μη σαλεύω ούτε το δαχτυλάκι μου, ώσπου να γίνω σαν το βράχο μέσα στη σπηλιά του λιονταριού, που πάνω του το μικρό λιονταράκι ακουμπάει το κεφάλι του όταν κοιμάται. Γιατί πίσω απ’ το βουητό του χειμάρρου που βρυχιέται πέρα μακριά ακούγεται μια φωνή. Και τα σύννεφα στον ουρανό με αγριοκοιτάζουν. Ο Παντοδύναμος Θεός που ξεσηκώνεται κατά πάνω μου μιλάει μες στον άνεμο που φυσάει στο δάσος με τους κέδρους. Κι άφωνος μαραζώνω». Τότε ο Ενώχ μίλησε στον πατέρα του: «Σήκω πάνω, πατέρα, σήκω! Φτάσαμε κοντά σ’ εκείνο το μέρος όπου βρήκα το παξιμάδι και το σταμνί». Κι ο Κάιν είπε: «Πως το ξέρεις;». Και το παιδί αποκρίθηκε: «Για δες τα γυμνά βράχια. Μονάχα λίγες δρασκελιές σου τα χωρίζουν από το δάσος. Και μόλις τώρα δα, καθώς ύψωνες τη φωνή σου, ήρθε στ’ αυτιά μου η ηχώ». Ύστερα το παιδί έπιασε τον πατέρα του, σαν να ‘θελε να τον ανασηκώσει. Κι ο Κάιν αποκαμωμένος κι ανήμπορος, κατάφερε σιγά-σιγά να σταθεί στα γόνατα και, αγκαλιάζοντας τον κορμό ενός ελατιού, σηκώθηκε και ακολούθησε το παιδί.

***

And Cain lifted up his voice and cried bitterly, and said, "The Mighty One that persecuteth me is on this side and on that; he pursueth my soul like the wind, like the sand-blast he passeth through me; he is around me even as the air! O that I might be utterly no more! I desire to die—yea, the things that never had life, neither move they upon the earth—behold! they seem precious to mine eyes. O that a man might live without the breath of his nostrils. So I might abide in darkness, and blackness, and an empty space! Yea, I would lie down, I would not rise, neither would I stir my limbs till I became as the rock in the den of the lion, on which the young lion resteth his head whilst he sleepeth. For the torrent that roareth far off hath a voice; and the clouds in heaven look terribly on me; the mighty one who is against me speaketh in the wind of the cedar grove; and in silence am I dried up." Then Enos spake to his father, "Arise my father, arise, we are but a little way from the place where I found the cake and the pitcher." And Cain said, "How knowest thou?" and the child answered—"Behold the bare rocks are a few of thy strides distant from the forest; and while even now thou wert lifting up thy voice, I heard the echo." Then the child took hold of his father, as if he would raise him: and Cain being faint and feeble rose slowly on his knees and pressed himself against the trunk of a fir, and stood upright and followed the child.

S.T. COLERIDGE

ΟΙ ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΪΝ – ΟΙ ΣΚΕΨΕΙΣ ΤΟΥ ΔΙΑΒΟΛΟΥ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Ε.Χ. ΓΟΝΑΤΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΙΓΜΗ 2004

Kubla Khan - Samuel Taylor Coleridge // ΤΟ ΟΝΕΙΡΟ ΤΟΥ ΚΟΟΥΛΡΙΤΖ – ΧΟΡΧΕ ΛΟΥΙΣ ΜΠΟΡΧΕΣ

Kubla Khan - Samuel Taylor Coleridge

In Xanadu did KubIa Khan

A stately pleasure dome decree:

Where Alph, the sacred river, ran

Through caverns measureless to man

Down to a sunless sea.

So twice five miles of fertile ground

With walls and towers were girdled round:

And there were gardens bright with sinuous rills,

Where blossomed many an incense-bearing tree;

And here were forests ancient as the hills,

Enfolding sunny spots of greenery.

But oh! that deep romantic chasm which slanted

Down the green hill athwart a cedarn cover!

A savage place! as holy and enchanted

As e'er beneath a waning moon was haunted

By woman wailing for her demon lover!

And from this chasm, with ceaseless turmoil seething,

As if this earth in fast thick pants were breathing,

A mighty fountain momently was forced:

Amid whose swift half-intermitted burst

Huge fragments vaulted like rebounding hail,

Or chafly grain beneath the thresher's flail:

And `mid these dancing rocks at once and ever

It flung up momently the sacred river.

Five miles meandering with a mazy motion

Through wood and dale the sacred river ran,

Then reached the caverns measureless to man,

And sank in tumult to a lifeless ocean:

And `mid this tumult KubIa heard from far

Ancestral voices prophesying war!

The shadow of the dome of pleasure

Floated midway on the waves;

Where was heard the mingled measure

From the fountain and the caves.

It was a miracle of rare device,

A sunny pleasure dome with caves of ice!

A damsel with a dulcimer

In a vision once I saw:

It was an Abyssinian maid,

And on her dulcimer she played,

Singing of Mount Abora.

Could I revive within me

Her symphony and song,

To such a deep delight `twould win me,

That with music loud and long,

I would build that dome in air,

That sunny dome! those caves of ice!

And all who heard should see them there,

And all should cry, Beware! Beware!

His flashing eyes, his floating hair!

Weave a circle round him thrice,

And close your eyes with holy dread,

For he on honeydew hath fed,

And drunk the milk of Paradise.

ΤΟ ΟΝΕΙΡΟ ΤΟΥ ΚΟΟΥΛΡΙΤΖ – ΧΟΡΧΕ ΛΟΥΙΣ ΜΠΟΡΧΕΣ

Το λυρικό απόσπασμα Κουμπλάι Χαν (πάνω από πενήντα ομοιοκατάληκτοι και ελεύθεροι στίχοι εξαίσιας προσωδίας) το ονειρεύτηκε ο άγγλος ποιητής Σάμιουελ Τέιλορ Κόουλριτζ, μια μέρα του καλοκαιριού του 1797. Ο Κόουλριτζ γράφει πως είχε αποσυρθεί σ' ένα αγρόκτημα, στα περίχωρα του Έξμορ. Μια αδιαθεσία τον υποχρέωσε να πάρει ένα υπνωτικό. Ο ύπνος τον πήρε μόλις είχε τελειώσει την ανάγνωση μιας περικοπής του Πέρτσας, που αναφέρεται στην ανέγερση ενός παλατιού απ' τον Κουμπλάι Χαν, τον αυτοκράτορα που έγινε ξακουστός στη Δύση χάρη στον Μάρκο Πόλο. Μέσα στον ύπνο του Κόουλριτζ, το τυχαία διαβασμένο κείμενο άρχισε να βλασταίνει και να πολλαπλασιάζεται. Κοιμώμενος, «είδε» μια σειρά εικόνες και, πολύ απλά τις λέξεις που εξέφραζαν αυτές τις εικόνες. Σε λίγες ώρες, ξύπνησε, με τη βεβαιότητα ότι είχε συνθέσει ή δεχθεί ένα ποίημα περίπου τριακοσίων στίχων. Με μια ανεπανάληπτη διαύγεια, τους θυμήθηκε κι έπιασε να μεταγράφει το απόσπασμα που διασώζεται στα έργα του. Μια αναπάντεχη επίσκεψη τον διέκοψε, κι από κείνη τη στιγμή, στάθηκε αδύνατον να θυμηθεί τη συνέχεια. «Δεν ήταν και μικρή η έκπληξη, μα και η απόγνωση που ένιωσα» διηγείται ο Κόουλριτζ, «όταν ανακάλυψα πως μπορεί να συγκρατούσα αμυδρά τη γενική μορφή του οράματος, αλλά όλα τα υπόλοιπα, εκτός από οκτώ-δέκα σκόρπιους στίχους, είχαν εξαφανιστεί, όπως οι εικόνες στην επιφάνεια ενός ποταμού όταν πετάμε μια πέτρα, αλλά, φευ!, χωρίς να ξαναγυρίσουν όπως εκείνες». Ο Σουίνμπερν θεώρησε το απόσπασμα που διασώθηκε ως το υψηλότερο δείγμα της μουσικότητας της αγγλικής γλώσσας, και πρόσθεσε πως, όποιος κατόρθωνε να το αναλύσει, θα ήταν (η μεταφορά είναι του Τζον Κιτς) σαν να ξέπλεκε ένα ουράνιο τόξο(379). Οι μεταφράσεις και οι αναλύσεις ποιημάτων που θεμελιώδης αρετή τους είναι η μουσικότητα, είναι μάταιες και μπορεί να αποβούν ολέθριες. Ας αρκεστούμε να θυμόμαστε, προς το παρόν, ότι ο Κόουλριτζ δέχτηκε εν ονείρω μια σελίδα αναμφισβήτητου μεγαλείου.

Η περίπτωση όσο εξαιρετική κι αν είναι, δεν είναι μοναδική. Στην ψυχολογική μελέτη του The World of Dreams(380), ο Χάβελοκ Έλις την εξομοίωσε με εκείνην του βιολονίστα και συνθέτη Τζουζέπε Ταρτίνι, που ονειρεύτηκε ότι ο Διάβολος (ο σκλάβος του) έπαιζε στο βιολί μια υπέροχη σονάτα. Όταν ξύπνησε, ο ονειρευτής ανέσυρε απ' την ατελή του ανάμνηση το Trillo del Diavolo(381). Ένα άλλο κλασικό παράδειγμα υποσυνείδητης εγκεφαλικής εργασίας είναι εκείνο του Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον, στον οποίο ένα όνειρο (όπως αναφέρει ο ίδιος στο «A Chapter on Dreams»)(382) του προμήθευσε το θέμα του «Ολάλα», κι ένα άλλο όνειρο, το 1884, το θέμα του Τζέκιλ και Χάιντ(383). Ο Ταρτίνι θέλησε να αποτυπώσει «εν εγρηγόρσει» τη μουσική ενός ονείρου. Ο Στίβενσον πήρε απ' τα όνειρά του θέματα, δηλαδή γενικές μορφές. Εγγύτερη στη λεκτική έμπνευση του Κόουλριτζ είναι εκείνη που ο Βέδας ο Αιδέσιμος αποδίδει στον Κέιντμον (Historia ecclesiastica gentis Anglorum IV,24)(384). Συνέβη στα τέλη του 7ου αιώνα, στη μισθοφορική και πολεμοχαρή Αγγλία των σαξόνων βασιλέων. Ο Κέιντμον ήταν ένας άξεστος τσοπάνος που τον είχαν πάρει τα χρόνια. Μια νύχτα, έφυγε άρον άρον από μια γιορτή, προβλέποντας ότι θα 'ρχόταν η σειρά του για την άρπα, και ξέροντας ότι δεν μπορούσε να τραγουδήσει. Έπεσε να κοιμηθεί σ' ένα στάβλο, ανάμεσα στ' άλογα, και κάποιος μες στον ύπνο του τον φώναξε με τ' όνομά του(385) και τον πρόσταξε να τραγουδήσει. Ο Κέιντμον αποκρίθηκε πως δεν ήξερε να τραγουδάει, μα ο άλλος του είπε: «Τραγούδησε τη δημιουργία του κόσμου». Τότε ο Κέιντμον πρόφερε στίχους που δεν τους είχε ξανακούσει ποτέ. Δεν τους ξέχασε όταν ξύπνησε, και μπόρεσε να τους επαναλάβει μπροστά στους μοναχούς του κοντινού μοναστηριού του Χιλντ. Δεν έμαθε ποτέ του να διαβάζει, αλλά οι καλόγεροι του εξηγούσαν ιστορίες από την Αγία Γραφή, κι εκείνος, «μηρυκάζοντας σαν ζωντανό, τις μεταμόρφωνε σε γλυκόηχους στίχους, κι έτσι τραγούδησε τη δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπου, κι όλη την ιστορία της Γένεσης και την έξοδο των τέκνων του Ισραήλ και την είσοδό τους στη Γη της Επαγγελίας, και τόσα άλλα απ' τις Γραφές, και την ενσάρκωση, τα Πάθη, την Ανάσταση και την Ανάληψη του Κυρίου, και τον ερχομό του Αγίου Πνεύματος, και την επιφοίτηση των αποστόλων, κι ακόμα, την τρομάρα της Δευτέρας Παρουσίας, τη φρίκη και τα βάσανα της Κόλασης, τις γλυκάδες του Παράδεισου, τις χάριτες και του Θεού τις κρίσεις». Ο Κέιντμον ήταν ο πρώτος ιερός ποιητής του αγγλικού έθνους. «κανείς δεν μπόρεσε να τον φτάσει» λέει ο Βέδας, «γιατί δεν ήταν των ανθρώπων μαθητής, μα του Θεού». Λίγα χρόνια αργότερα, προφήτεψε την ώρα του θανάτου του και τον περίμενε στον ύπνο του. Ας ελπίσουμε πως ξαναβρήκε τον άγγελό του.

Εκ πρώτης όψεως, το όνειρο του Κόουλριτζ διατρέχει τον κίνδυνο να φανεί λιγότερο εκπληκτικό από εκείνο του προδρόμου του. Το Κουμπλάι Χαν είναι μια σύνθεση αξιοθαύμαστη, ενώ οι εννέα στίχοι του ύμνου που ονειρεύτηκε ο Κέιντμον, δεν παρουσιάζουν καμία άλλη αρετή πέρα απ την ονειρική καταγωγή τους. Ωστόσο, ο Κόουλριτζ ήταν ήδη ποιητής, ενώ ο Κέιντμον είδε να του αποκαλύπτεται ο προορισμός του. Υπάρχει, πάντως, ένα στοιχείο μεταγενέστερο, που μεγεθύνει ως το απίστευτο το θαύμα του ονείρου μέσα στο οποίο γεννήθηκε το Κουμπλάι Χαν. Αν αυτό το στοιχείο αληθεύει, τότε η ιστορία του ονείρου του Κόουλριτζ προηγείται κατά πολλούς αιώνες του Κόουλριτζ, κι ακόμα δεν έχει πάρει τέλος.

Ο ποιητής είδε τ' όνειρό του το 1797 (κατ' άλλους το 1798) και δημοσίευσε την ιστορία του ονείρου το 1816, εν είδει σχολίου ή επεξηγήσεων του ημιτελούς ποιήματος. Είκοσι χρόνια αργότερα, εκδόθηκε στο Παρίσι, αποσπασματικά, η πρώτη δυτική μετάφραση μιας από τις τόσες Παγκόσμιες Ιστορίες τις οποίες διαθέτει η πλούσια περσική λογοτεχνία, η Επιτομή Ιστοριών του Ρασίντ ελ Ντιν, που χρονολογείται από τον 14ο αιώνα. Εκεί, λοιπόν, διαβάζουμε: «Ανατολικά του Σανγκ-του, ο Κουμπλάι Χαν έχτισε ένα παλάτι, πάνω σ' ένα σχέδιο που 'χε δει στ' όνειρό του και το φύλαγε στη μνήμη του». Το κομμάτι αυτό το έγραψε ο βεζίρης του Μαχμούτ Χαζάν, ενός απόγονου του Κουμπλάι Χαν.

Ένας μογγόλος αυτοκράτορας, τον 13ο αιώνα, ονειρεύεται ένα παλάτι και το χτίζει σύμφωνα με το όραμά του. Τον 18ο αιώνα, ένας άγγλος ποιητής, που αποκλείεται να ήξερε πως αυτό το οικοδόμημα είχε βγει μέσα από ένα όνειρο, ονειρεύεται ένα ποίημα για το παλάτι. Μπροστά σ' αυτή τη συμμετρία, που λειτουργεί μέσα απ' τις ψυχές κοιμωμένων και αγκαλιάζει ηπείρους και αιώνες, θαρρώ πως οι αναλήψεις, οι αναστάσεις κι οι αποκαλύψεις των ιερών βιβλίων δεν είναι τίποτα – ή σχεδόν τίποτα.

Ποια εξήγηση να διαλέξει κανείς; Όσοι απορρίπτουν εκ προοιμίου το υπερφυσικό (κι εγώ προσπαθώ πάντα ν' ανήκω σ' αυτή την ομάδα), θα πουν πως η ιστορία των δύο ονείρων είναι μια σύμπτωση, ένα σκαρίφημα της τύχης, όπως τα σχήματα των λιονταριών και των αλόγων που παίρνουν καμιά φορά τα σύννεφα. Άλλοι θα υποστηρίξουν πως ο ποιητής έμαθε, με κάποιο τρόπο, ότι ο αυτοκράτορας είχε ονειρευτεί το παλάτι του, και καμώθηκε πως το 'χε δει στ' όνειρό του, προκειμένου να φτιάξει έναν υπέροχο μύθο που θα κάλυπτε ή θα δικαιολογούσε τα τυχόν μειονεκτήματα αυτής της κολοβής ραψωδίας*. Η εκδοχή αυτή δεν είναι απίθανη, αλλά μας υποχρεώνει να υποθέσουμε, αυθαίρετα, την ύπαρξη ενός κειμένου το οποίο αγνοούν οι σινολόγοι, και στο οποίο ο Κόουλριτζ θα μπορούσε να 'χει διαβάσει, πριν από το 1816, το όνειρο του Κουμπλάι**. Πιο μαγευτικές είναι οι εικασίες που ξεπερνούν τη λογική. Που επιτρέπουν, λ.χ., να υποθέσεις πως η ψυχή του αυτοκράτορα, όταν καταστράφηκε το παλάτι, διείσδυσε στην ψυχή του Κόουλριτζ, ώστε αυτός να το ξαναχτίσει με λόγια, που αντέχουν πιο πολύ στο χρόνο από τα μάρμαρα και τα μέταλλα.

Το πρώτο όνειρο πλούτισε την πραγματικότητα μ' ένα παλάτι. Το δεύτερο, πέντε αιώνες αργότερα, μ' ενα ποιήμα (ή την αρχή ενός ποιήματος) που του το είχε εμπνεύσει το ίδιο παλάτι. Η ομοιότητα των δύο ονείρων αφήνει να διαφανεί ένας μυστικός σκοπός. Το τεράστιο χρονικό διάλειμμα αποκαλύπτει έναν υπεράνθρωπο εκτελεστή. Το να θελήσεις ν' αποκρυπτογραφήσεις τις προθέσεις αυτού του αθάνατου ή αιωνόβιου όντος μπορεί να 'ναι ριψοκίνδυνο ή και ανώφελο, αλλά τίποτα δε σ' εμποδίζει να υποψιάζεσαι πως δεν έχει ακόμα εκπληρώσει το σκοπό του. Το 1691, ο ιησουίτης Ζερμπιγιόν βεβαίωσε πως μόνο ερείπια έχουν απομείνει απ' το παλάτι του Κουμπλάι Χαν. Ξέρουμε επίσης πως από το ποίημα έχουν διασωθεί μετά βίας πενήντα στίχοι. Τα στοιχεία αυτά μας επιτρέπουν να φανταζόμαστε πως η σειρά ονείρων και έργων δεν έχει ακόμα τελειώσει. Ο πρώτος ονειρευτής είδε στον ύπνο του το όραμα του παλατιού και το έχτισε. Ο δεύτερος, που αγνοούσε το όνειρο του προηγούμενου, ένα ποίημα για το ίδιο παλάτι. Αν το σχήμα αυτό επαληθεύεται, δεν αποκλείεται, μια μελλοντική νύχτα απ' την οποία μας χωρίζουν αιώνες, ένας αναγνώστης του Κουμπλάι Χαν να ονειρευτεί το ίδιο όνειρο, να μην υποψιαστεί πως και άλλοι το ονειρεύτηκαν, και να του δώσει τη μορφή ενός γλυπτού ή μιας μουσικής. Ίσως η σειρά των ονείρων δεν έχει τέλος. Ίσως η κλείδα της είναι στο τελευταίο όνειρο.

Τώρα που έχω γράψει τα προηγούμενα, διαβλέπω – ή νομίζω ότι διαβλέπω – άλλη μια εξήγηση. Ίσως ένα αρχέτυπο, που δεν έχει ακόμα αποκαλυφθεί στους ανθρώπους, ένα αιώνιο αντικείμενο (για να χρησιμοποιήσω την ορολογία του Ουάιτχεντ)(386) εισδύει αργά αργά στον κόσμο. Η πρώτη του εκδήλωση ήταν το παλάτι. Η δεύτερη, το ποίημα. Όποιος τις συνέκρινε, θα 'βλεπε πως είναι κατά βάσιν ίδιες.

______________________

379.«Philoshophy will clip an angel's wings, / conquer all mysteries by rule and line, / empty the haunted air, and gnomed mine - / unweave a rainbow...» («Lamia», β' μέρος, στ. 234-237).

380.Ο κόσμος των ονείρων (1911).

381. Κοντσέρτο για βιολί και μπάσο κοντίνουο σε φα, op. 1

382.«Περί ονείρων»: όγδοο κείμενο της συλλογής Across the Plains [Διασχίζοντας τις πεδιάδες (1892)]

383.Πλήρης τίτλος: Η παράξενη περίπτωση του Δρος Τζέκιλ και του Κυρίου Χάιντ [The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1885)]

384.Εκκλησιαστική Ιστορία των Άγγλων (731). ο Μπόρχες πάντως, παραθέτει όλη την ιστορία με το όνειρο του Κέιντμον στο Βιβλίο των ονείρων.

385.«Η φωνή που άκουγε ο βοσκός στο βουνό...» [«Πράγματα» (Το χρυσάφι των τίγρεων)]

386.«Κατά τον Ουάιτχεντ, οι μορφές αυτές [του Πλάτωνα], που ο Ουάιτχεντ τις ονομάζει “αιώνια αντικείμενα”, εισδύουν στο χρόνο και στο χώρο. Αυτές οι αέναες, συνδυασμένες εισδύσεις διαμορφώνουν την πραγματικότητα». [«Παρουσίαση του βιβλίου Modes of Thoight του Α. Ν. Ουάιτχεντ» (περιοδ. «El Hogar», 24.3.1939)]

______________________

*Στις αρχές του 19ου αιώνα, ή στα τέλη του 18ου, το Κουμπλάι Χαν θα φαινόταν στους αναγνώστες με κλασική παιδεία πολύ πιο αλλοπρόσαλλο απ' ό,τι σε μας, σήμερα. Το 1884, ο πρώτος βιογράφος του Κόουλριτζ, ο Τρέιλ, μπορούσε ακόμα να γράφει: «Το εξωφρενικό ονειρικό ποίημα Κουμπλάι Χαν δεν είναι παρά ένα ψυχολογικό αξιοπερίεργο».

**Βλ. Τζον Λίβινγκστον Λόουζ: The Road to Xanadu, 1927, σσ. 358, 585.

ΧΟΡΧΕ ΛΟΥΙΣ ΜΠΟΡΧΕΣ

ΔΟΚΙΜΙΑ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ, ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ, ΣΧΟΛΙΑ: ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ 2007

Οι σκέψεις του Διαβόλου – S.T. Coleridge

I

Απ' το κρεββάτι του πετάχτηκε τη χαραυγή

ο Διάβολος μεσ' απ' το θειάφι και βγήκε περιοδεία,

στο νοικοκυρεμένο χτηματάκι του τη γη,

να δει τι γίνονται τα ζώα του, πως πάνε από υγεία.

ΙΙ

Δρόμο παίρνει και δρόμο αφήνει,

ανεβοκατεβαίνει λόφους, περνάει κάμπους, λαγκαδιές,

και δωσ' του πίσω-μπρος τινάζει τη μακριά ουρά του

και τον αέρα σκίζει

σαν αρχοντάνθρωπος που ολοένα το μπαστούνι του

στριφογυρίζει.

ΙΙΙ

Κι ο Διάβολος πως ήτανε ντυμένος;

Ω! φόραγε τα κυριακάτικά του:

γιλέκο κατακόκκινο και κοντοβράκια θαλασσιά,

κι από μια τρύπα τους που έχασκε ξεπρόβαλε η ουρά του.

IV

Είδε ένα δικαστή που εσκότωνε μια οχιά

δίπλα στον αχυρώνα του, πάνω σ' ένα βουνό κοπριά.

Κι ο Διάβολος κρυφογέλασε, γιατί άξαφνα στο νου του

ζωντάνεψε η μορφή του Κάιν και του Άβελ, του αδελφού του.

V

Ένας φαρμακοποιός καλπάζοντας σε κάτασπρο πουλάρι

από μπροστά του πέρασε τραβώντας στον προορισμό του,

κι ο Διάβολος συλλγίστηκε τον παλιό σύντροφό του

το Θάνατο, της Αποκάλυψης τον καβαλάρη.

VI

Είδε ένα αγροτόσπιτο με απλόχωρο, διπλό αμαξιστάσι,

εξοχικό κονάκι γι' άρχοντες από μεγάλο τζάκι.

Κι ο Διάβολος εκάγχασε, γιατί το κρίμου που γι' αυτό

και την ψυχή του δίνει

είναι η υπεροψία που υποκρίνεται την ταπεινοφροσύνη.

VII

Στο μαγαζί ενός πλούσιου βιβλιοπώλη έριξε μια κρυφή ματιά,

«Ω!», φώναξε, «εμείς οι δύο το ίδιο βγάλαμε σχολειό.

Μήπως κι εγώ δεν κούρνιασα, με σχήμα κορμοράνου, μια φορά

πάνω στου Δέντρου της Γνώσης τα ψηλότερα κλαδιά;».

VIII

Το ρέμα και οι άνεμοι κατέβαζαν το ποτάμι,

ένα γουρούνι με μεγάλη ορμή.

Κι ο Διάβολος που το 'βλεπε να κόβει το λαιμό του

βυθίστηκε σε βαθειά συλλογή: «Για δες», είπε χαμογελώντας,

«περνάει της Αγγλίας η εμπορική ακμή!».

IX

Διασχίζοντας τα λειβάδια κοντά στα «Κρύα Λουτρά»

πήρε το μάτι του μια αποθήκη ερημική,

κι ο Διάβολος εχάρηκε. Να κάτι που δεν το 'χε σκεφτεί

πως κι οι δικές του φυλακές στην Κόλαση θέλαν επισκευή.

Χ

Είδε ένα δεσμοφύλακα που ίσαμε να μετρήσεις τρία

τις αλυσίδες φόρεσε σε κάποιον ταραξία

«Τι επιδέξεια», θαύμασε, «κουνάει τα δάχτυλά του

αυτός που αφοσιώνεται με πάθος στη δουλειά του».

ΧΙ

Τον ίδιο δεσμοφύλακα τον είδε πάλι κάποιου κατάδικου

τα σίδερα να βγάζει

αργά-αργά και δίχως την παραμικρή σπουδή,

κι ο νους του πήγε στους ατέλειωτους καυγάδες

είναι σωστό ή όχι το δουλεμπόριο να καταργηθεί;

ΧΙΙ

Καθώς περνούσε από μια σύναξη μεθοδιστών

είδε μια γνωριμία του παλιά.-

που κράταγε στο χέρι της ένα ιερό κλειδί,

κι ο Διάβολος χαιρέτησε με υπόκλιση βαθειά.

ΧΙΙΙ

Μα εκείνή ακατάδεχτη δεν του 'δωσε σημασία

είπε μονάχα: «Άπαγε. Εγώ είμαι η θρησκεία».

Κι ευθύς γυρνώντας στου Κυρίου _______ τη μεριά

σαν λιγωμένη περιστέρα τον σαΐτεψε με μια λοξή ματιά.

XIV

Είδε έναν υπουργό

(από 'κείνους που συμπαθούσε)

να μπαίνει μέσα στη Βουλή

και πίσω του η πλειοψηφία ακολουθούσε.

XV

Ο Διάβολος δεν άφησε την ευκαιρία να χαθεί.

Σαν πολυδιαβασμένος κληρικός μνημόνεψε από τη Γένεση

μια περικοπή:

«και από πάντων – των επί της γης – ερπετών

δύο-δύο εισήλθον προς Νώε εις την Κιβωτόν».

XVI

Έγδυσε τους φτωχούς,

και μοίρασε στους πλούσιους,

κι ενός Σκωτσέζου έσφιξε το χέρι δυνατά,

χωρίς να φοβηθεί μήπως κολλήσει ________

XVII

Όμως του στρατηγού _________ το φλογοκόκκινο

κεφάλι

μόλις τ' αντίκρυσε τον έπιασε μεγάλη ταραχή,

γιατί ο Διάβολος γελάστηκε, στραβά το είχε πάρει

νομίζοντας πως άρπαξε φωτιά όλη η γη.

S.T. COLERIDGE

ΟΙ ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΪΝ – ΟΙ ΣΚΕΨΕΙΣ ΤΟΥ ΔΙΑΒΟΛΟΥ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Ε.Χ. ΓΟΝΑΤΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΙΓΜΗ 2004

ΠΑΓΩΝΙΑ ΤΑ ΜΕΣΑΝΥΧΤΑ – S.T. COLERIDGE

Η παγωνιά το μυστικό της έργο

τελεί απόψε σιωπηλά – κανένας

άνεμος δεν φυσά. Η κουκουβάγια

κραύγασε δυνατά – και να τη πάλι!

το ίδιο δυνατά. Όλοι στο σπίτι

πήγαν να κοιμηθούν, αφήνοντάς με

στη μοναξιά εκείνη που αρμόζει

σε σκέψεις πιο στρυφνές. Και μόνο πλάι μου

γαλήνια στην κούνια του κοιμάται

το νεογέννητο παιδί μου. Πόσο

ήσυχα είναι! Τόσο που ταράζεται

με την αλλόκοτη σιγή ο λογισμός

κι αδημονεί. Θάλασσα, λόφος, δάσος,

η πολυάνθρωπη πολίχνη! Θάλασσα,

λόφος και δάσος και μαζί τους όλο

το αναρίθμητο σινάφι της ζωής

ανήκουστο σαν όνειρο! Και η λεπτή

γαλάζια φλόγα ούτε που σαλεύει

στη χαμηλή φωτιά. Μόνο η άχνα*

που έπαιζε στη σχάρα παίζει ακόμη

και μόνο αυτή δεν ησυχάζει. Κι όπως

κοιτώ, σκέφτομαι πως η κίνησή της,

μέσα στην τέλεια σιωπή της φύσης,

υφαίνει μια θαμπή αλληλεγγύη

μ' εμένα που αναπνέω και της δίνω

σχήμα συντρόφου, που το μόλις αισθητό

κυμάτισμα και τις ιδιοτροπίες του

το πνεύμα που αδρανεί τα ερμηνεύει

κατά το κέφι του, γυρεύοντας παντού

καθρέφτισμα και ηχώ του εαυτού του,

και κάνει άθυρμα τη σκέψη.

Κι όμως,

πόσες φορές θυμάμαι, στο σχολείο,

όταν ο νους μου πίστευε και ήταν

γεμάτος προμηνύματα, αχ, πόσες,

πόσες φορές δεν κοίταζα τη σχάρα

να δω τον ξένο αυτόν να κυματίζει.

Πόσες φορές με βλέφαρα ορθάνοιχτα

δεν είχα κιόλας τρυφερά ονειρευτεί

το μέρος που γεννήθηκα με το ψηλό

παλιό καμπαναριό που οι καμπάνες του,

του φτωχικού σπιτιού η μόνη μουσική,

απ' το πρωί χτυπούσαν ως το βράδυ,

όλη τη μέρα της γιορτής, τόσο γλυκά

που μ' αναστάτωναν, με κατοικούσαν,

και με κυρίευε μια ξέφρενη χαρά,

γιατί στ' αυτιά μου έφταναν σαν ήχοι

έναρθροι και χρησμοί του μέλλοντός μου.

Έτσι κοιτούσα, κι όσα ονειρευόμουν

φέρναν τον ύπνο απαλά, κι ο ύπνος

παρέτεινε τα όνειρά μου. Κι έτσι

το άλλο πρωί και πάλι βυθιζόμουν,

καθώς με δέος έβλεπα το βλοσυρό

πρόσωπο του παιδαγωγού και κάρφωνα

το βλέμμα μου μπροστά μου στις σελίδες

που χόρευαν, κάνοντας ότι μελετώ.

Εκτός κι αν λίγο άνοιγε η πόρτα

κι έριχνα μια κλεφτή ματιά κι ακόμα

σκιρτούσε η καρδιά μου γιατί έλπιζα

να δω το πρόσωπο του ξένου, κάποιον

από την πόλη, φίλο, θεία, είτε

την αδερφή μου, πιο αγαπημένη,

τη σύντροφο των παιχνιδιών μου όταν

μας έντυναν του δυό με τα ίδια ρούχα!

Αγαπημένο βρέφος, που κοιμάσαι

στο πλάι μου, την τρυφερή σου ανάσα

ακούω μέσα στη βαθιά γαλήνη,

κι αναπληρώνει τα διάσπαρτα κενά

και τα μικρά διαλείμματα της σκέψης.

Βρέφος μου τόσο όμορφο, η καρδιά μου,

καθώς την ώρα ετούτη σε κοιτάζω,

γεμίζει αγαλλίαση και σκέφτομαι

ότι εσύ θα μάθεις άλλα πράγματα,

σε άλλους τόπους εντελώς, κι άλλα θα δεις.

Γιατί εγώ μεγάλωσα στην πόλη,

κλεισμένος μέσα σε αχνόφωτες στοές,

και τίποτα δεν έβλεπα ωραίο

μόνο τον ουρανό ψηλά και τ' άστρα.

Όμως εσύ σαν αεράκι θα γυρνάς

σε λίμνες και σε αμμουδιές, κάτω απ' τους

βράχους

πανάρχαιων βουνών κι από τα σύννεφα

που εικονίζουν με τον όγκο τους βουνά,

βράχους και λίμνες κι αμμουδιές. Κι έτσι

εσύ

τα σχήματα θα βλέπεις τα υπέροχα,

κι έτσι θ' ακούς τους ήχους που προφέρει

στη γλώσσα των αιώνων ο Θεός σου,

εκείνος που ανέκαθεν διδάσκει

αυτόν στα πάντα και τα πάντα εν αυτώ.

Ο μέγας δάσκαλος της οικουμένης!

Το πνεύμα σου στα χέρια του θα πλάσει

και δίνοντάς του θα το μάθει να ζητά.

Όλες λοιπόν οι εποχές για σένα

θα 'ναι γλυκές, είτε το καλοκαίρι

ντύνει τη γη παντού με πρασινάδα,

είτε στους κλώνους της μηλιάς, ανάμεσα

σε τούφες χιόνι κάθεται η τσίχλα

και κελαηδεί, ενώ η αχυρένια

στέγη καπνίζει στάζοντας στον ήλιο.

Είτε στα χάσματα της καταιγίδας

θ' ακούς αργά να πέφτουν οι σταγόνες

από το γείσωμα, είτε το μυστικό

έργο της παγωνιάς θα τις κρεμάει

σε σιωπηλούς κρυστάλλους που θα λάμπουν

ήσυχα προς το ήσυχο φεγγάρι.

_______________

*Σε όλα τα μέρη του βασιλείου την άχνα αυτή την ονομάζουν ο ξένος και λένε ότι προοιωνίζεται την άφιξη απόντος φίλου. [σημείωση του Κόλεριτζ]

[Φεβρουάριος 1798]

S.T. COLERIDGE

ΠΑΓΩΝΙΑ ΤΑ ΜΕΣΑΝΥΧΤΑ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΔΙΟΝΥΣΗ ΚΑΨΑΛΗ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΧΕΔΙΩΝ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΕ ΚΡΙΣΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ 2002