Οι μεμονωμένοι κόσμοι των ανθρώπων – Aldous Huxley

Ζούμε μαζί με άλλους ανθρώπους, επιδρούμε πάνω τους, αντιδρούμε σ’ αυτούς. Αλλά πάντοτε, και κάτω απ’ όλες τις πιθανές συνθήκες, είμαστε μόνοι. Οι μάρτυρες πηγαίνουν στην αρένα πιασμένοι χέρι-χέρι. Αλλά σταυρώνονται μόνοι. Αγκαλιασμένοι οι εραστές προσπαθούν απελπισμένα να ενώσουν τις μεμονωμένες τους εκστάσεις σε μια μοναδική υπέρβαση του εαυτού τους. Μάταια. Από την ίδια τη φύση του, το κάθε πνεύμα που βρίσκεται μέσα σε ένα σώμα, είναι καταδικασμένο να υποφέρει και να απολαμβάνει μέσα στη μοναξιά. Οι αισθήσεις, τα αισθήματα, οι διαθέσεις, οι φαντασιώσεις – όλα αυτά είναι ιδιωτική υπόθεση και – είναι αδύνατο να μεταδοθούν παρά μονάχα με τη βοήθεια συμβόλων, κι οπωσδήποτε από δεύτερο χέρι. Μπορούμε να συγκεντρώσουμε πληροφορίες για διάφορες εμπειρίες, αλλά ποτέ τις ίδιες τις εμπειρίες. Από την οικογένεια μέχρι το έθνος, η κάθε ανθρώπινη ομάδα, είναι ένα κοινωνικό σύνολο μεμονωμένων κόσμων.
Οι περισσότεροι μεμονωμένοι κόσμοι μοιάζουν αρκετά μεταξύ τους, ώστε να επιτρέπεται η ύπαρξη συμπερασματικής κατανόησης ή ακόμα κι αμοιβαίας εμπάθειας ή διαίσθησης. Έτσι, έχοντας τις αναμνήσεις από τις δικές μας απώλειες και ταπεινώσεις, μπορούμε να λυπόμαστε μαζί με τους άλλους στις ανάλογες περιστάσεις, και μπορούμε να βάλουμε τον εαυτό μας στη θέση τους – όσο είναι δυνατό φυσικά να γίνει αυτό. Σε ορισμένες, όμως, περιπτώσεις η επικοινωνία μεταξύ των διάφορων κόσμων δεν είναι πλήρης, ή ακόμα, είναι ανύπαρκτη. Το κάθε μυαλό έχει τον δικό του τόπο, κι οι τόποι που κατοικούνται από τους τρελούς και τους εξαιρετικά προικισμένους είναι τόσο διαφορετικοί από εκείνους όπου ζουν οι κοινοί άντρες και γυναίκες, ώστε να υπάρχει πολύ λίγο ή και καθόλου κοινό έδαφος, που θα χρησιμέψει σαν βάση για την κατανόηση και τη συμπάθεια. Προφέρονται λέξεις, που, όμως, δε ρίχνουν κανένα φως. Τα πράγματα και τα γεγονότα στα οποία αναφέρονται τα σύμβολα, ανήκουν σε διαφορετικές σφαίρες εμπειριών που αποκλείουν η μία την άλλη.
Το να μπορούμε να δούμε τον εαυτό μας όπως τον βλέπουν οι άλλοι, είναι ένα ιδιαίτερα σωτήριο δώρο. Το ίδιο σημαντική είναι και η ικανότητα να βλέπουμε τους άλλους όπως εκείνοι βλέπουν τον εαυτό τους. Τι θα γίνει όμως αν αυτοί οι άλλοι ανήκουν σε ένα διαφορετικό είδος, κι αν κατοικούν σε έναν ριζικά ξένο κόσμο; Πως μπορούν, π.χ., οι υγιείς άνθρωποι να γνωρίσουν τι σημαίνει  πραγματικά το να είναι κανείς τρελός; Ή εκτός και αν ήταν δυνατό να ξαναγεννηθεί κανείς σαν οραματιστής, ή σαν μέντιουμ, ή σαν μουσική μεγαλοφυΐα, πως είναι δυνατό να επισκεφτεί κόσμους που για τον Μπλέηκ, τον Σουήντενσμποργκ και τον Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ ήταν δικοί τους; Και πως είναι δυνατόν ένας άνθρωπος που βρίσκεται στα ακραία όρια της εξωμορφίας και της εγκεφαλοτονίας, να βάλει τον εαυτό του στη θέση εκείνου που βρίσκεται στα όρια της ενδομορφίας και της σπλαχνοτονίας, ή να μοιραστεί τα αισθήματα ενός ανθρώπου που βρίσκεται στα όρια της μεσομορφίας και της σωματοτονίας* παρά μόνο μέσα σε πολύ καθορισμένα πλαίσια; Για τον απόλυτο μελετητή της συμπεριφοράς, τέτοιου είδους ερωτήσεις υποθέτω ότι δεν έχουν κανένα νόημα. Αλλά για κείνους που πιστεύουν και θεωρητικά αυτό  που ξέρουν πως ισχύει στην πράξη – δηλαδή πως υπάρχει και μια εξωτερική πλευρά – τα προβλήματα που τίθενται είναι αληθινά προβλήματα, κι είναι πολύ σοβαρά για την ύπαρξη. Μερικά είναι τελείως αδύνατο να λυθούν, και μερικά είναι δυνατό να λυθούν μόνο κάτω από εξαιρετικές συνθήκες και με μεθόδους που δεν έχει ο καθένας στη διάθεσή του. Έτσι είναι σχεδόν βέβαιο πως δεν θα μάθω ποτέ τι σημαίνει να είσαι ο σερ Τζων Φάλσταφ ή ο Τζο Λούις. Από την άλλη μεριά πάντοτε μου φαινόταν πως ήταν δυνατό, με τη βοήθεια της ύπνωσης, π.χ., ή της αυτοΰπνωσης, με τη βοήθεια της συστηματικής λογικής σκέψης, ή ακόμα και παίρνοντας το κατάλληλο ναρκωτικό, ν’ αλλάξω το συνηθισμένο μου τρόπο αντίληψης των πραγμάτων, έτσι ώστε να μπορέσω να γνωρίσω από την εσωτερική πλευρά αυτό για το οποίο μιλούσαν οι οραματιστές, τα μέντιουμ, ή ακόμα κι οι μυστικιστές.

______________ 
* Οι τρεις πρώτοι  όροι αναφέρονται σε ιδιότητες της προσωπικότητας, ενώ οι τρεις δεύτεροι σε σωματικούς τύπους (Σ.τ.Μ.)

Aldous Huxley
Οι Πύλες της Αντίληψης
Μετάφραση Λ. Κανδηλίδη
Εκδόσεις Κάκτος 1981

Παράρτημα V (Κόλαση και Παράδεισος) – Aldous Huxley

 

Ο Βουαγιάρ ζωγράφιζε κοντινές απόψεις  εσωτερικών χώρων  κυρίως, αλλά και κήπων μερικές φορές. Σε μερικές συνθέσεις του κατάφερε να συνδυάσει την μαγεία της εγγύτητας με τη μαγεία της μακρινής όψης, παριστώντας μια γωνιά ενός δωματίου όπου βρίσκεται ή κρέμεται μια δική του – ή κάποιου άλλου – αναπαράσταση μιας μακρινής άποψης δέντρων, λόφων και ουρανού. Είναι μια πρόσκληση να χαρεί κανείς και τους δύο κόσμους, τον τηλεσκοπικό και τον μικροσκοπικό, με μια μοναδική ματιά.
Όσον αφορά τους υπόλοιπους είναι πολύ λίγα τα τοπία μοντέρνων Ευρωπαίων καλλιτεχνών που είναι ζωγραφισμένα από κοντά. Υπάρχει ένα «Δασάκι» του Βαν Γκογκ στο Μετροπόλιταν. Υπάρχει ένας θαυμάσιος πίνακας του Κόνσταμπλ «Ο Νταλλ στο Χέλμινγκχαμ Παρκ» στην Τέητ Γκάλερι. Υπάρχει ένας κακός πίνακας του Μιλλέ η «Οφηλία», που γίνεται μαγικός με τις περίπλοκες καλοκαιρινές πρασινάδες που τις έχει δει με τα μάτια ενός αρουραίου του νερού , δηλαδή από πολύ κοντά. Και θυμάμαι ένα πίνακα του Ντελακρουά που είχε πάρει το μάτι μου σε κάποια Έκθεση, που παρίστανε φύλλα και κορμούς και λουλούδια από πάρα πολύ κοντά. Πρέπει, φυσικά, να υπάρχουν κι άλλοι αλλά ή τους έχω ξεχάσει, ή δεν τους έχω δει ποτέ. Δεν υπάρχει πάντως τίποτα στη Δυτική τέχνη που να μπορεί να συγκριθεί με την Κινέζικη ή τη Γιαπωνέζικη απόδοση της φύσης από πολύ κοντά. Ένα κλωνάρι ανθισμένης δαμασκηνιάς, μισό μέτρο του κορμού ενός μπαμπού με τον φλοιό και τα φύλλα του, σπουργίτια και σπίνοι από απόσταση μισού μόνο μέτρου ανάμεσα από τους θάμνους, όλων των ειδών τα λουλούδια και τα φυλλώματα, τα πουλιά και τα ψάρια και τα μικρά θηλαστικά. Η κάθε μικρή ζωή παρουσιάζεται σαν το κέντρο του δικού της κόσμου, δηλαδή σαν ο σκοπός, σύμφωνα με τη δική της εκτίμηση, για τον οποίο αυτός ο κόσμος κι όλα που έχει μέσα του δημιουργήθηκαν. Η κάθε μια βγάζει την δική της, την ειδική διακήρυξη ανεξαρτησίας από τον ανθρώπινο ιμπεριαλισμό. Η κάθε μια, με έναν ειρωνικό υπαινιγμό, κοροϊδεύει τις παράλογες αξιώσεις μας να θεσπίσουμε τελείως  ανθρώπινους κανόνες για την διεξαγωγή του κοσμικού αγώνα. Η κάθε μια σιωπηλά επαναλαμβάνει την θεϊκή ταυτότητα: Είμαι αυτό που είμαι.
Η φύση σε μέση απόσταση από μας είναι πολύ οικεία – τόσο οικεία που ξεγελιόμαστε και πιστεύουμε ότι ξέρουμε ακριβώς περί τίνος πρόκειται. Όταν τη βλέπουμε από πολύ κοντά ή από πολύ μακριά, ή από κάποια περίεργη γωνία, μας φαίνεται ανησυχητικά ξένη, θαυμάσια, χωρίς να καταλαβαίνουμε γιατί. Τα Κινέζικα και τα Γιαπωνέζικα κοντινά τοπία είναι εικονογραφήσεις με θέμα ότι το Σαμσάρα και το Νιρβάνα είναι ένα, και ότι το Απόλυτο είναι φανερό σε κάθε φαινόμενο. Αυτές οι θαυμάσιες μεταφυσικές, κι όμως  πραγματικές, αλήθειες αποδόθηκαν από καλλιτέχνες της Άπω Ανατολής, εμπνευσμένους  από την θρησκεία Ζεν, και με έναν ακόμα τρόπο. Όλα τα αντικείμενα της κοντινής έρευνάς τους, τα ζωγράφιζαν κάπως άσχετα μεταξύ τους πάνω σε ένα άδειο χαρτί ή σε αγνό μετάξι. Αυτές οι παροδικές όψει, όταν απομονωθούν με τον τρόπο αυτό, παίρνουν κάποια απόλυτη έννοια του Ίδιου του Πράγματος όπως Είναι. Οι Δυτικοί καλλιτέχνες χρησιμοποίησαν το τέχνασμα αυτό όταν ζωγράφιζαν ιερές μορφές, πορτρέτα, και καμιά φορά φυσικά αντικείμενα από κάποια απόσταση. Ο «Μύλος» του Ρέμπραντ και τα «Κυπαρίσσια» του Βαν Γκογκ είναι παραδείγματα μακρινών τοπίων, όπου έχει γίνει η απολυτοποίηση ενός μόνο χαρακτηριστικού με την τεχνική της απομόνωσης. Η μαγική δύναμη πολλών από τα σχέδια, τις χαρακτικές και τους πίνακες του Γκόγια, μπορούμε να πούμε ότι προέρχεται από το γεγονός ότι οι συνθέσεις του, σχεδόν πάντα, παίρνουν τη μορφή που έχει μια σιλουέτα, ή περισσότερες, όταν τις βλέπουμε με φόντο κάποιο άσπρο κενό. Αυτές οι σχηματοποιημένες φιγούρες, διαθέτουν την δραματική ιδιότητα της πραγματικής σημασίας που γίνεται ακόμα μεγαλύτερη από την απομόνωση και την έλλειψη σχέσης, για να φτάσει στην υπερφυσική ένταση.
Στη φύση, όπως και σε ένα έργο τέχνης, η απομόνωση ενός αντικειμένου έχει την τάση να το κάνει απόλυτο, να του προσδίδει εκείνο το νόημα που δεν είναι συμβολικό, παρά ταυτίζεται με την ύπαρξη.

Αλλά υπάρχει ένα δέντρο – ένα μέσα στα πολλά – ένα μοναδικό χωράφι που είδα:
Και τα δύο μιλούν για κάτι που δεν υπάρχει πια.

Αυτό το κάτι που δεν μπορούσε πια να δει ο Γουέρντσγουέρθ ήταν η «οραματική λάμψη». Αυτή η λάμψη, θυμάμαι, κι αυτή η ουσιαστική σημασία, ήταν οι ιδιότητες μιας μοναχικής βαλανιδιάς, που μπορούσε να δει από το τρένο, μεταξύ του Ρέντινγκ και της Οξφόρδης. Είχε φυτρώσει πάνω  στην κορφή ενός μικρού λόφου κι απλωνόταν σε μια μεγάλη έκταση γης και διαγραφόταν στον χλωμό ουρανό του βορρά.
Τα αποτελέσματα της απομόνωσης σε συνδυασμό με την εγγύτητα, μπορούμε να τα μελετήσουμε, μ’ όλη τη μαγική τους παράξενη δύναμη, σε ένα καταπληκτικό πίνακα ενός Ιάπωνα καλλιτέχνη του δέκατου έβδομου αιώνα που ήταν και γνωστός ξιφομάχος και μαθητής της θρησκείας Ζεν. Παριστάνει ένα πουλί που έχει κουρνιάσει στην άκρη ενός γυμνού κλωναριού, «και περιμένει χωρίς σκοπό, αλλά βρίσκεται σε μεγάλη ένταση». Από κάτω, από πάνω, και γύρω δεν υπάρχει τίποτα. Το πουλί ξεπροβάλλει από το Κενό, από κείνη την αιώνια ανωνυμία και την αμορφία, που όμως είναι η ίδια η ουσία του πολύμορφου, του συγκεκριμένου και προσωρινού κόσμου. Αυτό το πουλί πάνω στο γυμνό κλαδί του είναι πρώτος ξάδελφος με την χειμωνιάτικη τσίχλα του Χάρντι. Αλλά ενώ η Βικτωριανή τσίχλα επιμένει να μας δώσει κάποιο μάθημα, το πουλί του καλλιτέχνη της Άπω Ανατολής είναι ευχαριστημένο που απλώς υπάρχει, που είναι εκεί τόσο έντονα κι απόλυτα.

Aldous Huxley
Κόλαση και Παράδεισος
Μετάφραση Λ. Κανδηλίδη
Εκδόσεις Κάκτος 1981