Τότε περίπου που ξεκινούσα την εργασία μου για τη μέτρηση των βιωμάτων, έτυχε να παρακολουθήσω την όπερα του Βέρντι La Traviata. Εκτός της γνωστής εκπληκτικής μουσικής της, είναι μια συγκινητική ιστορία αγάπης ανάμεσα σε έναν νεαρό αριστοκράτη και τη Βιολέτα, μια γυναίκα του υποκόσμου. Ο πατέρας του νεαρού πλησιάζει τη Βιολέτα και την πείθει να εγκαταλείπει τον αγαπημένο της, για να προστατέψει την τιμή της οικογένειας και τις προοπτικές γάμου της αδελφής του νεαρού άντρα. Σε μια πράξη υπέρτατης αυτοθυσίας, η Βιολέτα προσποιείται ότι απορρίπτει τον νεαρό που λατρεύει. Σύντομα νοσεί από φθίση (όρος του 19ου αιώνα για τη φυματίωση). Στην τελευταία πράξη, η Βιολέτα αργοπεθαίνει, περιτριγυρισμένη από λίγους φίλους της. Ο αγαπημένος της έχει ειδοποιηθεί και σπεύδει στο Παρίσι για να τη δει. Εκείνη, μαθαίνοντας τα νέα, μεταμορφώνεται από ελπίδα και χαρά, αλλά και η κατάστασή της επιδεινώνεται ραγδαία.
Όσες φορές και αν έχει δει κανείς την όπερα, εγκλωβίζεται από την ένταση και τον φόβο της στιγμής: θα προλάβει ο ερωτευμένος νέος; Υπάρχει η αίσθηση ότι έχει τεράστια σημασία να φτάσει στην αγαπημένη του πριν εκείνη πεθάνει. Προλαβαίνει, φυσικά, τραγουδούν μαζί μερικά υπέροχα ντουέτα αγάπης και, έπειτα από δέκα λεπτά εξαίσιας μουσικής, η Βιολέτα πεθαίνει.
Καθώς επέστρεφα από την όπερα, αναρωτιόμουν: Γιατί ενδιαφερόμαστε τόσο πολύ για αυτά τα τελευταία δέκα λεπτά; Συνειδητοποίησα γρήγορα ότι δεν με ενδιέφερε καθόλου η διάρκεια ζωής της Βιολέτας. Αν μου είχε πει κάποιος ότι πέθανε στα 27 της και όχι στα 28, όπως νόμιζα, δεν θα με είχε συγκινήσει καθόλου το νέο ότι απώλεσε έναν χρόνο ευτυχισμένης ζωής· αλλά το ενδεχόμενο απώλειας των τελευταίων δέκα λεπτών είχε μεγάλη σημασία. Επιπλέον, το συναίσθημα που είχα νιώσει για το ξανασμίξιμο των ερωτευμένων δεν θα άλλαζε αν μάθαινα ότι στην πραγματικότητα πέρασαν μαζί μία εβδομάδα αντί δέκα λεπτά. Αν όμως ο ερωτευμένος νέος είχε αργήσει, η La Traviata θα ήταν μια εντελώς διαφορετική ιστορία.
Μια ιστορία αναφέρεται σε σημαντικά συμβάντα και αξέχαστες στιγμές, όχι στον χρόνο που περνά. Η παραμέληση διάρκειας είναι φυσιολογική σε μια ιστορία, και συχνά ο χαρακτήρας της καθορίζεται από το τέλος. Τα ίδια κύρια χαρακτηριστικά εμφανίζονται στους κανόνες των αφηγημάτων και στις αναμνήσεις των κολονοσκοπήσεων, των διακοπών και των κινηματογραφικών ταινιών. Έτσι λειτουργεί ο ενθυμητικός εαυτός: συνθέτει ιστορίες και τις διατηρεί για μελλοντική χρήση.
Δεν σκεφτόμαστε τη ζωή ως ιστορία — επιθυμώντας μάλι στα να έχει ευτυχισμένο τέλος— μόνο στην όπερα. Όταν ακούμε για τον θάνατο μιας γυναίκας η οποία είχε αποξενωθεί από την κόρη της επί πολλά χρόνια, θέλουμε να μάθουμε αν συμφιλιώθηκαν ενόσω πλησίαζε ο θάνατος. Δεν ενδιαφερόμαστε μόνο για τα αισθήματα της κόρης· επιθυμούμε να βελτιώσουμε την ιστορία της μητέρας. Το ενδιαφέρον για ανθρώπους παίρνει συχνά τη μορφή της έγνοιας για την ποιότητα της ιστορίας τους, όχι των αισθημάτων τους. Πράγματι, μπορούμε να συγκινηθούμε έντονα ακόμη και από συμβάντα τα οποία μεταστρέφουν την ιστορία κάποιου που έχει ήδη πεθάνει. Λυπούμαστε τον άντρα που πέθανε πιστεύοντας ότι η γυναίκα του τον αγαπούσε, ενώ ξέρουμε ότι εκείνη είχε επί πολλά χρόνια εραστή και έμενε μαζί του απλώς για τα χρήματά του. Λυπούμαστε τον άντρα, παρότι είχε ζήσει μια ευτυχισμένη ζωή. Νιώθουμε την ταπείνωση ενός επιστήμονα που έκανε μια σημαντική ανακάλυψη, η οποία όμως αποδείχθηκε λανθασμένη όταν εκείνος είχε πεθάνει — παρότι ο ίδιος δεν βίωσε την ταπείνωση. Το σημαντικότερο, όλοι ενδιαφερόμαστε σφοδρά για τη δική μας ιστορία — και τη θέλουμε εξαιρετική, με έναν σπουδαίο πρωταγωνιστή.
Ο ψυχολόγος Ed Diener και οι φοιτητές του αναρωτήθηκαν αν η παραμέληση διάρκειας και ο κανόνας κορυφής - τέλους διέπουν τις αξιολογήσεις ολόκληρης της ζωής. Χρησιμοποίησαν τη σύντομη βιογραφία μιας πλασματικής ηρωίδας με το όνομα Τζεν, μητέρας δύο παιδιών, που δεν είχε παντρευτεί ποτέ και η οποία πέθανε ακαριαία και ανώδυνα σε ένα τροχαίο δυστύχημα. Σε μια εκδοχή της ιστορίας, η Τζεν ήταν εξαιρετικά ευτυχισμένη σε όλη της τη ζωή (η οποία διήρκεσε 30 ή 60 χρόνια), απολάμβανε τη δουλειά της, πήγαινε διακοπές και αφιέρωνε χρόνο στους φίλους και στα χόμπι της. Σε μια άλλη εκδοχή, προστέθηκαν πέντε χρόνια στη διάρκεια της ζωής της: τώρα η Τζεν πέθανε στα 35 ή στα 65 της. Τα επιπλέον χρόνια περιγράφηκαν ως ευχάριστα, αλλά όχι τόσο όσο τα προηγούμενα. Οι συμμετέχοντες, μετά την ανάγνωση της συνοπτικής βιογραφίας, κλήθηκαν να απαντήσουν σε δύο ερωτήσεις: «Αν εκτιμήσετε συνολικά τη ζωή της Τζεν, πόσο επιθυμητή θεωρείτε τη ζωή της;» και «Πόση συνολική ευτυχία ή δυστυχία θα λέγατε ότι βίωσε η Τζεν στη ζωή της;».
Τα αποτελέσματα παρείχαν σαφείς ενδείξεις για την παραμέληση διάρκειας και για το φαινόμενο κορυφής - τέλους. Σε ένα πείραμα «με διαφορετικά υποκείμενα», ο διπλασιασμός της ζωής της Τζεν δεν είχε καμία απολύτως επίδραση ούτε στην επιθυμητότητα της ζωής της ούτε στις κρίσεις για τη συνολική ευτυχία που είχε βιώσει. Η ζωή της αναπαρίστατο σαφώς από μια πρότυπη φέτα χρόνου, όχι από μια ακολουθία χρονικών φετών. Συνεπώς, η «συνολική ευτυχία» της ήταν η ευτυχία μιας τυπικής περιόδου της ζωής της, όχι το άθροισμα (ή το ολοκλήρωμα) της ευτυχίας καθ’ όλη τη ζωή της.
Από αυτή την ιδέα, όπως αναμένεται, ο Diener και οι φοιτητές του εντόπισαν και το φαινόμενο «το λιγότερο είναι περισσότερο», μια ισχυρή ένδειξη ότι το άθροισμα έχει υποκατασταθεί από τον μέσο όρο (το πρότυπο). Η πρόσθεση πέντε «ελαφρώς ευτυχισμένων» χρόνων σε μια πολύ ευτυχισμένη ζωή προκάλεσε ουσιαστική μείωση των αξιολογήσεων της συνολικής ευτυχίας στη ζωή αυτή.
Έπειτα από δική μου παρότρυνση, αναζήτησαν την επίδραση των πέντε επιπλέον ετών εκτελώντας το πείραμα «με το ίδιο υποκείμενο»· κάθε συμμετέχων διατύπωσε τις δύο κρίσεις αντιμετωπίζοντας τις ερωτήσεις σε άμεση ακολουθία. Παρά την πλούσια εμπειρία μου στα σφάλματα κρίσης, δεν μπορούσα να πιστέψω ότι θα άκουγα από ορθολογικούς ανθρώπους ότι η πρόσθεση πέντε σχετικά ευτυχισμένων χρόνων θα χειροτέρευε αρκετά τη συνολική ζωή. Έκανα λάθος. Η διαίσθηση ότι τα απογοητευτικά πέντε επιπλέον χρόνια επιδείνωσαν τη ζωή ήταν ακαταμάχητη.
Το μοτίβο των κρίσεων έδειχνε τόσο παράλογο, ώστε ο Deiner και οι φοιτητές του νόμιζαν αρχικά ότι αναπαριστά την ανοησία των νέων ανθρώπων που συμμετείχαν στα πειράματά τους. Ωστόσο, το μοτίβο δεν άλλαξε όταν οι γονείς και οι μεγαλύτεροι φίλοι των φοιτητών απάντησαν στην ίδια ερώτηση. Στην διαισθητική αξιολόγηση μιας ολόκληρης ζωής — όπως και στην αξιολόγηση των σύντομων επεισοδίων— , σημασία έχουν η κορυφή και το τέλος, όχι η διάρκεια.
Ωστόσο, οι πόνοι του τοκετού και τα οφέλη των διακοπών κρίνονται πάντοτε ως «ενστάσεις» στην ιδέα της παραμέλησης διάρκειας: όλοι έχουμε τη διαίσθηση ότι ο εικοσιτετράωρος τοκετός είναι χειρότερος από τον εξάωρο· ομοίως, ότι έξι ημέρες σε ένα καλό θέρετρο υπερέχουν των τριών. Φαίνεται ότι σε αυτές τις περιπτώσεις σημασία έχει η διάρκεια, αλλά μόνο επειδή η ποιότητα του τέλους αλλάζει με τη χρονική έκταση του επεισοδίου. Η μητέρα έχει εξαντληθεί περισσότερο και αισθάνεται πιο αδύναμη έπειτα από είκοσι τέσσερις ώρες απ’ ό,τι έπειτα από έξι· και το άτομο που βρίσκεται σε διακοπές αισθάνεται πιο ανανεωμένο και ξεκούραστο έπειτα από έξι ημέρες παρά έπειτα από τρεις. Αυτό που πραγματικά έχει σημασία όταν εκτιμούμε διαισθητικά τέτοια επεισόδια είναι η προοδευτική επιδείνωση ή βελτίωση του εξελισσόμενου βιώματος και το πώς αισθάνεται το άτομο στο τέλος.
ΑΜΝΗΣΙΑΚΕΣ ΔΙΑΚΟΠΕΣ
Σκεφτείτε τις επιλογές των διακοπών. Προτιμάτε να απολαύσετε μια χαλαρωτική εβδομάδα στη γνώριμη παραλία που πήγατε πέρυσι; Ή ευελπιστείτε να εμπλουτίσετε τις αποθηκευμένες αναμνήσεις των καλοκαιρινών εμπειριών σας; Έχουν αναπτυχθεί ξεχωριστές βιομηχανίες που φροντίζουν για αυτές τις εναλλακτικές προοπτικές: τα θέρετρα προσφέρουν τονωτική χαλάρωση· ο τουρισμός βοηθά στο να κατασκευαστούν ιστορίες και να συλλεγούν αναμνήσεις. Η φρενήρης λήψη φωτογραφιών από πολλούς τουρίστες υποδηλώνει ότι η αποθήκευση αναμνήσεων είναι συχνά σημαντικός στόχος, ο οποίος διαμορφώνει τα σχέδια των διακοπών και τη σχετική εμπειρία. Ο φωτογράφος δεν βλέπει τη σκηνή ως μια στιγμή που πρέπει να απολαύσει, αλλά ως τον σχεδιασμό μιας μελλοντικής ανάμνησης. Ο ι φωτογραφίες ίσως να είναι χρήσιμες στον ενθυμητικό εαυτό — αν και σπανίως τις κοιτάμε για πολλή ώρα ή με τη συχνότητα που αναμέναμε— , αλλά ίσως η φωτογράφηση δεν αποτελεί για τον βιωματικό εαυτό του τουρίστα τον καλύτερο τρόπο να απολαύσει το θέαμα.
Σε πολλές περιπτώσεις αξιολογούμε τις τουριστικές διακοπές με βάση την ιστορία και τις αναμνήσεις που προσδοκούμε να αποθηκεύσουμε. Η λέξη αλησμόνητες χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράφει τις καλύτερες στιγμές των διακοπών, και αποκαλύπτει κατηγορηματικά τον στόχο της εμπειρίας. Σε άλλες καταστάσεις — στον νου μου έρχεται η αγάπη— , η δήλωση ότι η παρούσα στιγμή θα μείνει αξέχαστη, αν και δεν ισχύει πάντοτε, αλλάζει τον χαρακτήρα της στιγμής. Μια ενσυνείδητα αξέχαστη εμπειρία κερδίζει βαρύτητα και σημασία, που αλλιώς δεν θα είχε.
Ο Ed Diener και η ομάδα του παρουσίασαν στοιχεία για το ότι οι διακοπές επιλέγονται από τον ενθυμητικό εαυτό. Ζήτησαν από φοιτητές να κρατήσουν ημερολόγιο, καταγράφοντας ημερήσιες αξιολογήσεις των βιωμάτων τους στη διάρκεια των ανοιξιάτικων διακοπών. Οι φοιτητές βαθμολόγησαν συνολικά τις διακοπές τους όταν έφτασαν στο τέλος τους. Απάντησαν επίσης αν σκόπευαν να επαναλάβουν ή όχι τις διακοπές που μόλις είχαν τελειώσει. Έπειτα από στατιστικές αναλύσεις, διαπιστώθηκε ότι οι προθέσεις για τις μελλοντικές διακοπές καθορίστηκαν εξ ολοκλήρου από την τελική αξιολόγηση — ακόμη και όταν η βαθμολογία δεν απεικόνιζε με ακρίβεια την ποιότητα των βιωμάτων που είχαν περιγράφει στο ημερολόγιο. Όπως και στο πείραμα του κρύου χεριού, σωστά ή λανθασμένα, όταν οι άνθρωποι αποφασίζουν για το αν θα επαναλάβουν ή όχι μια εμπειρία επιλέγουν με βάση τις αναμνήσεις.
Ένα νοητικό πείραμα για τις επόμενες διακοπές σας θα επιτρέψει να παρατηρήσετε τη στάση σας απέναντι στον βιωματικό εαυτό σας.
Στο τέλος των διακοπών, όλες οι φωτογραφίες και οι βιντεοταινίες σου θα καταστραφούν. Επιπλέον, θα πιεις ένα φάρμακο που θα εξαφανίσει όλες τις αναμνήσεις των διακοπών.
Πώς θα επηρεάζονταν τα σχέδιά σου από αυτή την προοπτική; Πόσα θα ήσουν διατεθειμένος να πληρώσεις για τις συγκεκριμένες διακοπές, σε σχέση με τις συνήθεις διακοπές που μένουν αξέχαστες;
Αν και δεν έχω μελετήσει επαρκώς τις αντιδράσεις σε αυτό το σενάριο, έπειτα από συζητήσεις με συνεργάτες μου έχω την εντύπωση ότι η αποδυνάμωση των αναμνήσεων μειώνει σημαντικά την αξία του βιώματος. Σ ε ορισμένες περιπτώσεις, οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τον εαυτό τους σαν να ήταν αμνησιακός ασθενής, επιλέγοντας να μεγιστοποιήσουν τη συνολική ευχαρίστηση με το να επιστρέφουν εκεί όπου στο παρελθόν υπήρξαν ευτυχισμένοι. Ωστόσο, μερικοί λένε ότι δεν θα έκαναν τον κόπο για το ταξίδι αυτό, αποκαλύπτοντας έτσι ότι ενδιαφέρονται μόνο για τον ενθυμητικό εαυτό τους και νοιάζονται λιγότερο για τον αμνησιακό βιωματικό εαυτό τους απ’ ό,τι για έναν αμνησιακό άγνωστο. Πολλοί επισημαίνουν ότι ούτε οι ίδιοι θα αποφάσιζαν να σκαρφαλώσουν σε βουνά ή να πεζοπορήσουν στη ζούγκλα ούτε θα προέτρεπαν κάποιο άλλο αμνησιακό άτομο να κάνει κάτι τέτοιο, διότι τέτοιες εμπειρίες είναι κατά κύριο λόγο επώδυνες σε πραγματικό χρόνο και κερδίζουν αξία από την προσδοκία ότι τόσο ο πόνος όσο και η χαρά της επίτευξης του στόχου θα μείνουν αλησμόνητα.
Για ένα άλλο νοητικό πείραμα, φανταστείτε ότι αντιμετωπίζετε μια επώδυνη χειρουργική επέμβαση κατά την οποία πρέπει παραμένετε ξύπνιος. Σας ενημερώνουν ότι θα ουρλιάζετε από τον πόνο και θα παρακαλάτε τον χειρουργό να σταματήσει. Ωστόσο, σας υπόσχονται ότι θα χορηγήσουν ένα ιδιαίτερο φάρμακο που θα εξαλείψει πλήρως την ανάμνηση του επεισοδίου. Πώς αισθάνεστε για μια τέτοια προοπτική; Εδώ, πάλι, οι ανεπαρκώς μελετημένες παρατηρήσεις μου δείχνουν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι εντυπωσιακά αδιάφοροι για τους πόνους του βιωματικού εαυτού τους. Μερικοί δηλώνουν ότι δεν τους νοιάζει καθόλου. Άλλοι νιώθουν όπως εγώ — δηλαδή, λύπη για τον βιωματικό μου εαυτό που υποφέρει, αλλά όχι περισσότερη από όση θα αισθανόμουν για κάποιον σφαδάζοντα από τους πόνους άγνωστο. Όσο παράξενο και αν ακούγεται, είμαι ο ενθυμητικός μου εαυτός· ο βιωματικός μου εαυτός, εκείνος που ζει τη ζωή μου, μου φαίνεται άγνωστος.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΖΩΗ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΑ
«Προσπαθεί απεγνωσμένα να προστατεύσει την ιστορία μιας ζωής γεμάτη ακεραιότητα, η οποία τίθεται εν αμφιβάλω από το τελευταίο επεισόδιο».
«Το πόσο μακριά ήταν διατεθειμένος να φτάσει για μια συνάντηση μίας βραδιάς είναι ένα σημάδι συνολικής παραμέλησης διάρκειας».
«Φαίνεται πως αφιερώνεις ολόκληρες τις διακοπές σου στη δημιουργία αναμνήσεων. Δεν νομίζεις ότι θα έπρεπε να αφήσεις τη φωτογραφική μηχανή και να απολαύσεις τη στιγμή, ακόμη και αν δεν σου μείνει αξέχαστη;»
«Πάσχει από Αλτσχάιμερ. Είναι φανερό ότι δεν συγκρατεί πλέον την ιστορία της ζωής τη ς αλλά ο βιωματικός εαυτός της παραμένει ευαίσθητος στην ομορφιά και στην ευγένεια».
Daniel Kahneman
Σκέψη, αργή και γρήγορη
Μετάφραση Βίκυ Παπαδοπούλου
Εκδόσεις Κάτοπτρο 2013
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου