Σαν
να μην ήρθαμε ποτέ σ’ αυτήν εδώ τη
γη. Σαν
να μένουμε ακόμα στην ανυπαρξία. Σκοτάδι
γύρω κι ούτε μια μαρμαρυγή. άνθρωποι
στων άλλων τη φαντασία. Από
χαρτί πλασμένα κι από δισταγμό ανδρείκελα
στης μοίρας τα τυφλά δυο χέρια, χορεύουμε,
δεχόμαστε τον εμπαιγμό, άτονα, κοιτώντας
παθητικά τ’ αστέρια.
Μακρινή τώρα
είναι για μας η κάθε χαρά. Η ελπίδα και
η νιότη έννοια αφηρημένη. άλλος δεν
ξέρει ότι βρισκόμαστε παρά ο όποιος
πατάει επάνω μας καθώς διαβαίνει.
Πέρασαν
τόσα χρόνια, πέρασε ο καιρός κι άμα
δεν ήταν η βαθιά λύπη μες στο σώμα κι
άμα δεν ήταν στην ψυχή ο πραγματικός
πόνος μας να λέει ότι υπάρχουμε ακόμα.
Είμαι πάνω στο
κάρο, φορτωμένος μαζί με άλλα πράγματα
που έχουν προορισμό τη Μακεδονία. Ο
αμαξάς λαγοκοιμάται. Ευτυχώς μερικά
σύννεφα μετριάζουν την ανυπόφορη ζέστη.
Μετρώ τις ερμαϊκές στήλες στην άκρη του
δρόμου. Ο φαλλός αποτρέπει τους εχθρούς
από το να εισβάλλουν στην πόλη.
Όμως είναι θέμα
χρόνου. Η Αθήνα έχει ξεφτίσει. Η παλιά
της δόξα, μια πικρή ανάμνηση για τους
γέρους, δε σημαίνει τίποτα για τους
νεότερους που περνάνε τη μέρα τους στην
παλαίστρα. Έχω χρόνια να πάω. Ακόμα
ταγγίζει στην όσφρησή μου το αραβικό
λάδι με το οποίο αλείφουν τα κορμιά. Η
άμμος κολλάει επάνω τους και τα κάνει
να γυαλίζουν. Ο έρωτας δε σήμαινε πολλά
πράγματα για μένα. Η σπηλιά μου στη
Σαλαμίνα, το πιθάρι όπου κούρνιαζα να
κοιμηθώ κι ο μαύρος γάτος με τα χρυσά
μάτια. Ιδού ο κόσμος μου! Αυτή είναι η
τελευταία ανάμνηση που παίρνω φεύγοντας
από την Αθήνα. Ο γάτος κουρνιάζει στα
πόδια μου, ανήσυχος, δεν του αρέσουν οι
μετακινήσεις. Είναι πολύ γέρος όμως πια
για να το σκάσει. Έτσι δεν έχει άλλη
επιλογή από το να μ' ακολουθήσει. Τι θα
βρούμε άραγε στην αυλή του Αρχέλαου; Η
καρδιά μου σφίγγεται που αναγκάζομαι
να γίνω τώρα στα γεράματα γελωτοποιός
ενός βασιλιά! Δε λέω, με γέμισε δώρα και
υποσχέσεις με τους πρεσβευτές του. Η
τραγωδία έγινε μόδα στο Βορρά, τώρα που
αργοπεθαίνει στην κοιτίδα της, στο
αρχαίο θέατρο του Διονύσου... Πόσες
πίκρες αλλά και πόσες χαρές.
Οι
απογοητεύσεις δεν θα με κάνουν να ξεχάσω
την Αυγή πάνω από τον Υμηττό και το
πλήθος που μαζεύεται φωνασκώντας –
μερικοί διαπληκτίζονται κιόλας, άλλοι
έρχονται στα χέρια – οι συζητήσεις
δίνουν και παίρνουν για το τι ετοιμάζει
πάλι ο αιρετικός τους τραγικός. Ανάμεσα
στους εχθρούς μου κι ο Αριστοφάνης.
Πρώτος-πρώτος, κρατάει σημειώσεις για
την επόμενη κωμωδία του. Ο αντιγραφέας!
Συγγραφέας με ξένα κόλλυβα. Τα μισά του
έργα παρωδούν τις τραγωδίες μου. Κι ο
κόσμος γελάει είτε από άγνοια είτε από
χαιρεκακία είτε από υπολογισμό. Οι
χωριάτες! Παλιά οι κωμικοί τους πέταγαν
σύκα και ρεβίθια και κουκιά για να τους
αποσπάσουν τις επευφημίες και να
επηρεάσουν τους κριτές. Τώρα που
εκλεπτύνθηκαν – ας πούμε – τα γούστα
του κοινού είναι της μόδας να διακωμωδούν
τον Ευριπίδη και τους σοφιστές. Κάποιοι
από αυτούς με θαυμάζουν, λέει. Ο Σωκράτης
είναι φανατικός αναγνώστης μου και μου
έστειλε πολλές φορές μηνύματα μ' ωραίους
μαθητές του να πάω να τον συναντήσω.
Είμαι τόσο μονήρης κι είναι τόσο σύντομη
η ζωή για το έργο μου. Δεν έχω χρόνο για
τέτοιες πολυτέλειες. Το έργο μου... που
με τριβελίζει χρόνια τώρα θέλω να λέγεται
«Πενθέας». Θα δούμε... αν θα προλάβω να
το τελειώσω πριν πεθάνω. Σίγουρα ο
Αρχέλαος θα με βάλει να γράψω μια τραγωδία
που να ηρωοποιεί αυτόν και τους προγόνους
του. Κι οι νόμοι της φιλοξενίας θα μ'
αναγκάσουν να υποκύψω. Ο καθένας δίνει
ό,τι έχει. Και το περιττό χάνεται στη
χοάνη του Χρόνου μαζί με άλλα άχρηστα
πράγματα.
Αχ, πως θα 'θελα να μην είχα
αυτό το χάρισμα: της καθαρής όρασης.
Είναι στιγμές μετά από επώδυνη μοναξιά,
που έχουν περάσει μέρες και δεν έχω
ανταλλάξει ούτε μια κουβέντα με ζωντανό,
τότε η ακοή μου οξύνεται κι όχι μόνο η
ακοή. Ακούω και βλέπω πράγματα που δεν
υπάρχουν. Πολιτείες μαγικές, του
παρελθόντος ή του μέλλοντος. Κάποιοι
ανεβάζουν τα έργα μου σε μια γλώσσα που
δεν καταλαβαίνω. Μερικές φορές γελάω
γιατί αναγνωρίζω κάποιες από τις ηρωίδες
μου κι αναρωτιέμαι τι να σημαίνουν άραγε
αυτά τα κινήματα και τα ξεσπάσματά τους.
Και γιατί παίζουν χωρίς μάσκα; Και γιατί
τη νύχτα και όχι με το φως της μέρας; Το
κοινό είναι καλύτερο. Ακούει προσεκτικά
καπνίζοντας και στο τέλος χειροκροτεί
μανιασμένο. Αν είχα αυτό το κοινό στον
καιρό μου δεν θα έχανα ούτε ένα βραβείο.
Τέλος πάντων. Πέρασαν αυτά. Ο γάτος
μπήγει το νύχι του στο πόδι μου κ ιη
ραχοκοκκαλιά του σπαρταράει. Θα βλέπει
εφιάλτη. Το κακόμοιρο! Πρόσφυγας στα
γεράματά του! Κακόμοιρος κι εγώ! Ας γείρω
να κοιμηθώ μήπως μεταφερθώ πάλι στη
σπηλιά μου. Να μ' επισκέπτονται το κύμα
και οι πεταλούδες, να κρυφακούω στα
κοχύλια τη γέννηση του σύμπαντος Κόσμου
και να πονώ όσο δεν πόνεσε ποτέ κανείς.
Ήταν εορτή κ΄
οι καμπάνες της εκκλησιάς που εόρταζε
δεν είχαν πάψει όλη τη νύχτα να χτυπούνε.
Βγήκα αργά
σχεδόν έξω. Δε θα πήγαινα ούτε στην
εκκλησιά, ούτε να χαιρετήσω φίλο. Θα
πήγαινα να προσκυνήσω έναν τάφο!
Η ημέρα ήτανε
συννεφιασμένη, ψυχρή του Δεκέμβρη μέρα.
Φυσούσε άνεμος δυνατός και παγωμένος…
Το νεκροταφείο
ήταν έρημο. Σαν σκιές των ήχων ερχόντανε
ίσαμε εκεί οι χτύποι της καμπάνας της
εκκλησιάς που εόρταζε.
Οι σταυροί
φύλαγαν τους νεκρούς κ΄ οι κλώνοι των
δέντρων έκλιναν από πάνω μόνοι θλιμμένοι.
Τα πουλάκια τούς νανούριζαν τον απέραντον
ύπνο τους, τους τραγουδούσαν γλυκά
τραγούδια της ζωής. Κι αυτοί ίσως θα
πίστευαν ότι βρισκόντανε στο χαμένο
για πάντα σπίτι, κοντά στους δικούς
τους, κι άκουγαν τη φωνή των παιδιών,
των αδερφών, συζύγων, γονιών…
Αλλοίμονο!…
Ένας κρότος
ερχόταν από κει κοντά, από ένα εργοστάσιο.
Προχώρησα να
γυρίσω στο νεκροταφείο, αφού είδα τον
τάφο, που είχα πάει να προσκυνήσω, τάφο,
που δεν τον σκίαζαν θλιμμένα δέντρα,
ούτε οι κλώνοι άλλων δέντρων έγερναν
θλιμμένοι κοιτάζοντας την πλάκα.
Τάφοι μαρμάρινοι,
με προτομές, με γλυφές, με παραστάσεις
δεξιά κι αριστερά, ήτανε στο δρομίσκο,
που είχα πάρει. Βρισκόμουν μέσα στις
πρώτες θέσεις. Άραγε η γη, που της ανοίγουν
τα σωθικά της και ρίχνουν πάλι μέσα τα
παιδιά της, έχει κι αυτή θέσεις;
Πρώτη, δεύτερη,
τρίτη…
Κάποτε διέκοπταν
τους μαρμαρένιους τάφους άλλοι
τριγυρισμένοι με κάγκελα σιδερένια.
Άλλοι πάλι με ξύλινα κάγκελα και πλήθος
γλάστρες. Τα άνθη της χαράς και στη λύπη
βρίσκονται, σα να βγάζει η χαρά τα
λουλούδια που φορεί και να τα δίνει στη
θλίψη.
Είχα περάσει
τους μαρμαρένιους τάφους, ή την πρώτην
θέση. Σ΄ αυτό το μέρος οι τάφοι ήσαν
φτωχικοί. Πέρα διέκρινα τα κεραμίδια
ενός μικρού σπιτιού.
Σ΄ ένα δέντρο,
ένα άσπρο σακκούλι γεμάτο ήταν κρεμασμένο.
Χωρίς να ιδώ, εμάντευσα τι είχε μέσα. Κ΄
ήταν σαν σακκούλι με φαΐ λησμονημένο
κάποιου εργάτη.
Κοντά ένας τάφος
είχε ανοιχτεί κ΄ ένα φέρετρο επρόβαλλε
σα βάρκα τσακισμένη από κάποιο μακρινό
ταξίδι, απ΄ το ταξίδι της Αχερουσίας!
Κ΄ ήτανε πλούσιο
φέρετρο από καρυδιά.
Ο ταξιδιώτης
ήταν γυναίκα. Τα ρούχα της, που δεν της
είχε επιτρέψει ο Χάρος να πάρει μαζί
της, ήταν ακέραια, από θαλασσί βαθύ
ύφασμα, λεπτοϋφασμένο σαν από αράχνη.
Σε μια άκρη του φερέτρου ήταν κάλτσες
καφετιές τρυπητές…
Μόλις έστριψα
έναν τάφο, που ο σταυρός του είχε ένα
γύρο και και κροτούσε απ΄ τον άνεμο,
στάθηκα. Τα δέντρα πριν μου κρύβανε το
θέαμα. Είχα φθάσει στο μικρό σπιτάκι κ΄
είδα έξω απ΄ αυτό, σωρούς, σωρούς μεγάλους
και ψηλούς κοκκάλων και χυμένη ζάχαρη,
ή κάτι άλλο εμπόρευμα. Και κόκκαλα
πλήθος, πλήθος στιβαγμένα το ένα πάνω
στο άλλο!…
– Πού είμαι δω;
είπα.
Το σπιτάκι ήταν
σαν τελωνείο έρημο, που απ΄ έξω άφησαν
τα κιβώτιά τους χαμένοι ταξιδιώτες και
έμποροι.
Ένα κιβώτιο
ανοιχτό, πάνω απ΄ τ΄ άλλα, έδειχνε το
περιεχόμενό του. Μια πλάτη, κρανίο,
κόκκαλο ποδιού…
Άλλο πιο κάτω
μισοκλεισμένο.
Εδιάβασα την
επιγραφή του – Κωνσταντίνος, Αθανασία,
Αδελφοί· – ένα κόκκαλο έβγαινε, σα να
προσπαθούσε να σηκώσει το σκέπασμα.
Άλλο πιο πέρα,
με λουκέτο σκουριασμένο. – Χριστόδουλος
– η επιγραφή.
Έξω απ΄ το σωρό
των κοκκάλων μια μασέλα με λίγα δόντια,
παΐδια στραφτερά και σα γλυμμένα…
Ο κρότος του
σταυρού με τον γύρο ακούστηκε πιο πολύ
να ταράζει τη σιωπή την πένθιμη, σα
νάθελε κάτι να πει τώρα, ή το παραμιλητό
του να δυνάμωσε. Καθώς πρόσεξα σ΄ αυτόν
τον κρότο, άκουσα κ΄ έναν άλλον να έρχεται
από κει κάπου. Ήταν του εργοστασίου ο
κρότος. Εργασία!…
Πάλι είδα τους
σωρούς των κοκκάλων και ήταν σαν σωρός
πετρών, που ρίχνουν απ΄ έξω απ΄ τις
οικοδομές. Και ανακατωμένα όλα! Κρανία,
πόδια, πλάτες, χέρια! Κόκκαλα ευτυχών,
που υπήρξαν, και δυστυχών! ανθρώπων που
γέλασαν πολύ και ήπιαν την ηδονή, με
ανθρώπων κόκκαλα, που τους είχε πάντα
η θλίψη δικούς της, που δε γνωρίσανε
ποτέ το γέλιο!
– Γιατί τα
ρίχνουν έτσι; σκέφτηκα.
Έξαφνα τρόμαξα.
Θα γεμίσει το
νεκροταφείο, θα ξεχειλίσουν οι τοίχοι
από τα κόκκαλα!…
– Ε, νεκροί!
Ελάτε να τα πάρετε! Είναι οι αποσκευές
σας! Να τι σας έμεινε ακόμα από τα τόσα!…
Ένας σωρός κόκκαλα!… Ποιος είναι ο δικός
σας;… Προσέξετε μην πάρετε ξένα!…
Στα δοκίμια που
έχει αφιερώσει στη μεσκαλίνη ο Aldous
Haxley υπογραμμίζει πως σχεδόν πάντοτε τα
ατομικά οράματα αντιστοιχούν σε συλλογικά
αρχέτυπα. Ο κόσμος που περιγράφει ο
Wasson στο Les champignons hallucinogenes dy Mexique φέρνει
αμέσως στο μυαλό τις εικόνες μύθων,
ποιημάτων και παραστάσεων: μεγάλα
ποτάμια, τοπία, δέντρα, βλάστηση πράσινη
και κοκκινωπή, γη στο χρώμα του
κεχριμπαριού, όλα κάτω από ένα υπερκόσμιο
φως. Η αίσθηση της κίνησης – τα μεγάλα
ποτάμια, ο άνεμος, ο φωτισμός του ήλιου
– αναμιγνύεται με αυτή της ακινησίας
και της ησυχίας. Καμιά φορά δίπλα στο
νερό που αφρίζει ξεπετιέται μια σκεπτική
γυναίκα, σκηνή που θυμίζει την αρχαία
ελληνική γλυπτική και μερικές ταφικές
στήλες. Εποχή της αυγής του κόσμου,
κόσμος με παραδείσιες σημασίες: πως να
μη σκεφτείς τις εικόνες της Γένεσης,
τις αραβικές ιστορίες, τους μύθους του
Ειρηνικού ή της Κεντρικής Ασίας ή τον
παράδεισο του Τλάλοκ(1) στο Τεοτιχουακάν;
Υπάρχει όμως και ένα άλλο όραμα: έρημοι
βράχοι, δίψα και λαχάνιασμα, το σουβλερό
μάτι του ήλιου, το τοπίο της καταδίκης,
η «άγονη γη» του θρύλου του Γκράαλ.
Διαφανείς κολάσεις, γεωμετρία βέβηλων
κρυστάλλων, κυκλικές κολάσεις, πολύχρωμες
κολάσεις, πληθώρα μορφών και τεράτων,
πειρασμοί του Αγίου Αντωνίου, παραληρήματα
των θιβετιανών τάνκα(2), υδατογραφίες
του Goya, ινδουιστικές συντήξεις και
ζευγαρώματα, η παγωμένη κραυγή του
Munch, οι πολυνησιακές μάσκες... Αν και οι
εικόνες είναι αναρίθμητες, όλες τους –
εκτυφλωτικού φωτός ή χθονίου σκότους,
απομόνωσης ή συγχρωτισμού – αποκαλύπτουν
ένα σύμπαν χωρίς έξοδο. Βάρος, πίεση,
ασφυξία, κολάσεις. Δεν μπορούμε να βγούμε
έξω από μας τους ίδιους, δεν μπορούμε
να πάψουμε να είμαστε αυτό που είμαστε,
δεν μπορούμε να αλλάξουμε. Κόλαση:
απολίθωση. Η
ουράνια εικόνα είναι όραμα της ελευθερίας:
ανύψωση, διάλυση του εγώ.
Το φως αντιμέτωπο με την πέτρα.
Οι
εικόνες του παράδεισου λέει ο Huxley,
μπορούν να αναχθούν σε ορισμένα στοιχεία
κοινά στην εμπειρία της μεσκαλίνης και
στον οικουμενικό μύθο: γη και νερό,
ευφορία, πράσινη βλάστηση. Ιδέα της
αφθονίας (σε αντίθεση με τον κόσμο της
εργασίας), ιδέα του θαυμάσιου κήπου: το
καθετί διαθέτει ευαισθησία» και πουλια,
φυτά και ζώα μιλούν το ίδιο ιδίωμα. Στο
κέντρο το πρωταρχικό ζευγάρι. Ο Huxley
σημειώνει πως το φως έχει έναν ξεχωριστό
τόνο, είναι ένας φως που δε βγαίνει από
καμιά μεριά ή, για να χρησιμοποιήσουμε
μια παλιά και ακριβή έκφραση, είναι ένα
αυθύπαρκτο φως. Κι ακόμη είναι ένας
φως-δημιουργός (το τοπίο γεννιέται και
αναπτύσσεται κάτω από μια εκθαμβωτική
βροχή) και ένα φως-τροφός (ο κήπος, καθετί
το ορατό αναπαύονται στην αόρατη αγκάλη
του). Εγώ θα πρόσθετα μια άλλη, όχι
λιγότερο σημαντική παρουσία: το νερό,
αρχέτυπο του παραδείσου πριν από τη
γέννηση, εικόνα επιστροφής στην πρώτη
ηλικία, σύμβολο της γυναίκας και των
δυνάμεών της. Το νερό: ηρεμία, γονιμότητα,
αυτοσυνείδηση κι ακόμη απώλεια, πτώση
και ύποπτη διαφάνεια. Κυρίως, όταν
διαβάζει κανείς τον Baudelaire, σταματά
μπροστά σε τέτοια οράματα: «αποσυρόμενα
νερά, παιγνίδια των νερών, αρμονικοί
καταρράχτες, η γαλάζια απεραντοσύνη
της θάλασσας κυματίζουν, τραγουδούν,
κοιμούνται με μια χάρη ανεξήγητη... δεν
εγγυώμαι ότι η θέα ενός διάφανου βάραθρου
είναι εντελώς ακίνδυνη για ένα πνεύμα
ερωτευμένο με την έκταση και το
κρύσταλλο...»(3). Εκπληκτικό απόσπασμα
αν σκεφτεί κανείς πως το νερό σχετίζεται
με τη Μεγάλη Θεά των λαών της Μεσογείου:
τη χλομή μάγισσα, τη σελήνη, την Άρτεμη.
Το νερό: το λουτρό της Άρτεμης, η μοιραία
πηγή για τον Ακταίωνα(4) και τον
Ζιγκφριντ(5).
________________________________
1.Τλάλοκ:
Ο θεός της βροχής των Αζτέκων. Ανήκε στο
αρχαιότερο πάνθεο των Αζτέκων και ο
ναός του βρισκόταν μαζί με το ναό του
Χουιτζιλοπόχτλι (νεότερο πάνθεο) στο
μεγάλο τεοκάλλι (κλιμακωτή πυραμίδα)
της πρωτεύουσας των Αζτέκων Τεοτιχουακάν
(η Πόλη του Μεξικού είναι χτισμένη στην
ίδια τοποθεσία). Προς τιμή του θυσίαζαν
μικρά παιδιά που στην πορεία προς το
θάνατο έπρεπε να κλαίνε: τα δάκρυά τους
ήταν ήδη βροχή. Σύμφωνα με την αζτέκικη
θρησκεία υπήρχαν πολλοί μεταθανάτιοι
παράδεισοι και ο άνθρωπος ανάλογα με
το θάνατό του πήγαινε σε έναν από αυτούς.
Τον Τλαλοκάν (παράδεισο του Τλάλοκ)
πήγαιναν όσοι είχαν θάνατο σχετικό με
το νερό.
4.Ακταίων:
Πρόσωπο της ελληνικής μυθολογίας, που
κατά την παράδοση είδε την Άρτεμη να
λούζεται γυμνή. Η Άρτεμη τον μεταμόρφωσε
σε ελάφι ραντίζοντάς τον με νερό κι
έστειλε τα κυνηγετικά του σκυλιά να τον
φάνε.
5.Ζίγκφριντ
(Siefried): Ο ήρωας του «Έπους των Νιμπελούνγκεν».
