Η ΕΚΣΤΑΣΗ – ΠΑΝΑΓΗΣ ΛΕΚΑΤΣΑΣ

είτα μικρόν εξαρθείς έδοξεν αναπνείν όλος και περιοράν πανταχόθεν, ώσπερ ενός όμματος ανοιχθείσης της ψυχής

Πλούταρχος, Ήθ. 563e 

Ο Αυστραλιανός μάγος αποσώνει τη μύησή του  μ’ ένα ταξίδι στον κόσμο των πνευμάτων μέσα από μιαν έκσταση πού βαστά δυο τρεις μέρες. Ο ιερέας των Κοντ δικαιώνει το αξίωμά του μένοντας δεκατέσσαρες μέρες βυθισμένος σ' αποκάρωμα, και στο διάστημα τούτο μια από τις ψυχές του ταξιδεύει πηγαίνοντας να παρουσιαστεί του θεού του. Τον καιρό της μύησης τους οι μάγοι Κάριμπ τής ολλανδικής Γουϊάνας (ύστερα από νηστεία, κατάχρηση καπνού και ξεθεωτικό χορό) έχουν τήν πρώτη τους έκσταση μ' ανέβασμα τους στα ουράνια. Τα μυητικά τούτα ταξίδια τής ψυχής είναι ένα γύμνασμα και προετοίμασμα του εκστασιακού μάγου. Μία από τις δουλειές του – κι όχι η πιο αλογάριαστη – είναι να ξαναφέρνει την ψυχή του αρρώστου από τον Κάτου Κόσμο. Το θέμα το ξαναγγίξαμε αλλού (=§24) και λιγοστά τώρα παραδείγματα φτάνουν.

Οι νεκρομάντες ανάμεσα στους βιρμανούς Κάρεν κατεβαίνουνε στον Άδη κι ανεβάζουν την αλήτισσα ψυχή του αρρώστου. Ο τρεμυουγκανός μάγος (Σιβηρία), πέφτοντας σ' έκσταση με το χτύπημα του ταμπούρλου του και το παίξιμο τής κιθάρας του, αφήνει την ψυχή του να διαβεί στον Άδη. Εκείθε παίρνει από τούς πεθαμένους τη φευγάτη ψυχή, είτε με το καλό και ξαγοράσματα, είτε με το στανιό και μ’ αγώνα. Όταν συνέρχεται, κρατεί στη χούφτα του την ψυχή πού την ξαναβάζει τ’ αρρώστου. Ανάμεσα στους Τογκούση τής Μαντζουρίας, ο μάγος, πίνοντας από το αίμα και τρώγοντας από τη σάρκα του ζώου πού θυσιάζεται, αβυσσώνεται σ' έκσταση και τραβά για τον Άδη. Πηγαίνοντας η ψυχή του φτάνει σ' ένα βουνό (ο μυθικός Άξων του Κόσμου) και κατεβαίνει στη χώρα των ήσκιων. Όσο σιμώνει τόσο και πληθαίνουν οι κίντυνοι, γιατί συναντά τις ψυχές αλλονώνε μάγων που κατεβαίνουν κι αυτές και πρέπει να φυλάγεται από τις σαγίττες τους με το ταμπούρλο. Κατεβαίνοντας στορίζει ο ίδιος τις περιπέτειες του ταξιδιού κι οι παραστεκάμενοι μπορούν να τον ακολουθούν βήμα το βήμα. Να, τώρα κατεβαίνει από μια τρύπα στενή και πρέπει να περάσει τρεις ακόμα ποταμούς, προτού να συναντήσει πνεύματα του Κάτου Κόσμου. Φτάνει, τέλος, στη χώρα του αιώνιου σκοταδιού και τότες οι παραστεκάμενοι σπιθοβολούνε με τις τσακμακόπετρες για να του φέξουν. Το μίζερο τούτο φως του φτάνει ωστόσο να ξαναβρεί τη φευγάτη ψυχή, πού την ξανανεβάζει, μέσ' από χίλιους κιντύνους, στο φως, για να την ξαναβάλει του αρρώστου. Είναι φορές πού το ταξίδι είναι πιο περίπλοκο, όπως ανάμεσα στους Βασιουγκανούς Οστυάκους. Ο μάγος κράζει, ένα-ένα, τα πνεύματα πού τον βοηθούν, άλλα από τα βάθη τής γης κι άλλα από τα ουράνια πλάτη. Όταν τα πνεύματα μαζωχτούν, η ψυχή του ξεκινά μαζί τους για το εκστασιακό ταξίδι της στους Ουρανούς, όπου ψάχνει να βρει τη χαμένη ψυχή, κ' ύστερα, με την ίδια τόλμη, κόβει για τον Κάτου Κόσμο. Οι παραστεκάμενοι γύρω του τον ακούνε να κουβεντιάζει με τα πνεύματα και να ιστορεί τις περιπέτειες του φοβερού ταξιδιού του. Είναι, πάλι, φορές που ο μάγος στέλνει την ψυχή του στους Ουρανούς για να συνοδέψει τις θυσιαστικές προσφορές ή τις ψυχές των πεθαμένων πού δεν εννοούν να το κουνήσουν από τον κόσμο. Είναι πάλι φορές, όπως ανάμεσα στους Γιουκαγκίρ, πού οι γυναίκες σταματούνε να γεννούν, γιατί οι ψυχές δε θέλουν ν' ανεβούν στον κόσμο και να ξανασαρκωθούνε. Τότες ο μάγος κατεβαίνει στον κόσμο των αποσαρκωμένων ψυχών και, αν δεν τις καταφέρει με το καλό ν' ανεβούν, κλέβει καμμιά τους κι ανεβάζοντας τη στο φως, τη βάζει με το στανιό στο κορμί μιας γυναίκας. (μονάχα πού τα τέτοια παιδιά δε ζούνε πολύ, γιατί ή ψυχή τους βιάζεται να γυρίσει στον κόσμο των ήσκιων). Είναι πάλι φορές πού ο μάγος ανεβοκατεβαίνει στον Άδη για να συμβουλεύεται τις ψυχές για το 'να και τ' άλλο. Το στάλσιμο τούτο τής ψυχής σε τόπους μακρινούς, είναι ένας τρόπος να κάνει σύντομα και σίγουρα κανείς ωφέλιμα ταξίδια. Μία σκανδιναβική παράδοση ξέρει πώς ό Νορβηγός αρχηγός Ίνγκιμουντ έκλεισε για τρία μερόνυχτα σε μια καλύβα τρεις Φινλανδούς για να πάνε στην Ισλανδία και να τον κατατοπίσουν στη γεωγραφία της χώρας. Τα κορμιά τους είχαν απομείνει ξερά, οι ψυχές όμως είταν παγαιμένες στη χώρα τη μακρινή, κι όταν οι κλεισμένοι συνήρθανε, του δώσαν τις περιγραφές πού χρειαζόνταν. Ο κρητικός θαυματουργός Έπιμενίδης μπορούσε να στέλνει την ψυχή του μακριά και να την κάνει να ξαναγυρίζει. Κοσμοβόητη στην αρχαιότητα είναι ή ιστορία του κλαζομενίου Έρμότιμου (ή Έρμόδωρου) που μπορούσε να στέλνει την ψυχή του σε ταξίδια αλαργινά, να μαθαίνει τα όσα λέγουνται ή γίνουνται σε τόπους μακρινούς, και να την ξαναφέρνει. Όσο του έλειπε ή ψυχή, το κορμί του απόμενε ξερό, κ' είτανε μια καλή ευκαιρία για τούς οχτρούς του. Η γυναίκα του τους παράδωσε το κορμί κ' εκείνοι το κάψανε σαν πεθαμένο. Ανάλογα ιστορούνε για τον Αριστέα τον Προκοννήσιο, που και τούτου φασίν την ψυχήν, όταν εβούλετο, εξιέναι, και πώς έβγαινε ή ψυχή του από το στόμα του σαν ένα κοράκι. Σε μια κινέζικη ιστορία, ένας καλόγηρος βουδιστικού μοναστηρίου συνείθιζε να στέλνει την ψυχή του σε περιπλανήματα αλαργινά, και το κορμί του, όσο περιπλανιόνταν η ψυχή, έμενε στο κελλί του σαν πεθαμένο. Ένας ξένος βρήκε στο κελλί του τ' άψυχο κορμί κ' έβαλε να το κάψουν. Όταν η ψυχή ξαναγύρισε, χτυπιόντανε στα παραθύρια του μοναστηριού, θρηνώντας πού δεν έβρισκε το κορμί κι αναρωτώντας η δόλια που να 'μπει.

Το πρόσκαιρο τούτο ξέκομμα της ψυχής από το κορμί είναι ή γνώριμη έκστασις, το όνειρο του ξύπνιου. Ή έκσταση τούτη ή παράκρουση (συχνή σε πρόσωπα απλοϊκά ή υστερικά) παραείναι συχνή κι ανάμεσα στους πρωτόγονους, πού ή φοβερή ενάργεια τής φαντασίας τους δεν χαλινώνεται από κανένα σταθερό ξεχώρισμα του φανταστικού από την αλήθεια. Συχνή ακόμη είναι σε κατάστασες ζωηρού θρησκευτικού μυστικισμού κ' ισχυρών ρευμάτων ομαδικής ψύχωσης, σε περίστασες κιόλας απελπισμένες. Ή πιο λογαριαστή, ωστόσο, για τη μαγική και τη θρησκευτική παραπέρα πράξη, μορφή τής Έκστασης είναι (κ' εδώ πέφτουν και τα παραδείγματα πού αναφέραμε) ή θελημένη και καλλιεργημένη. Τα μέσα πού τη φέρνουνε είναι ή ουσίες διεγερτικές, όπως πιοτά και τοξικά, ή μέσα ακουστικά, όπως τα ρυθμικά χτυπήματα κ' ή μονότονη ή οργιαστική μουσική· ή κινητικά, όπως οι χοροί, τα πηδήματα, οι στροβιλισμοί' ή κακοπάθειες, όπως ή νηστεία, ή αγρύπνια, οί μαστιγωμοί' ή ο αυτοϋπνωτισμός, είτε με τη μηχανική επανάληψη ορισμένων λέξεων (όπως τό 'om' των βουδιστών, το 'Hasan Husain' των μωαμεθανών Σιιτών, τό 'Paternoster ή 'Ave Maria' των καθολικών εκστασιαστών) είτε με το επίμονο κοίταγμα ορισμένου μέρους του κορμιού (όπως το αφάλι των Ησυχαστών του Άθω). Στην κατάσταση της Έκστασης πιστεύεται πώς 1) ή το πρόσωπο κατέχεται από κάποιο πνεύμα ή θεό πού θρονιάζεται μέσα του και βλέπει, μιλά, κ' ενεργεί με το σώμα του, ή 2) ή ψυχή του, ξεκομμένη από το σώμα του, τρέχει σε τόπους αλαργινούς ή στον κόσμο των πνευμάτων. Ο πρώτος τόπος είναι ή 'Ιερή Μανία των οργιαστικών λατρειών του μεσογειακού κόσμου· η δεύτερη χαραχτηρίζει τον κλάδο τής Εκστασιακής μαγείας (Shamanismus) που, έχοντας επιζήσει ίσαμε τα τελευταία χρόνια στη Σιβηρία, απλωνόντανε σ' ένα τεράστιο τόξο από τη Σκανδιναβία και μέσα από τους ευρασιατικούς χώρους ίσαμε την Ινδονησία. Από τούς σαμανιστικούς αυτούς κύκλους και οι Έλληνες (πού τούς πλησιάζουν μέσα από τη Θράκη, τη Σκυθία και τα παράλια τής Μαύρης θάλασσας) μαθαίνουν τη σαμανιστική πράξη, πού τα παραδείγματα του Αριστέα, του Ερμότιμου, του Επιμενίδη και του Πυθαγόρα μαρτυρούν ανάμεσά τους.  Έναν ανάκατο τύπο μαρτυρά η προφητική πράξη του 'Ισραήλ, όπου ο προφήτης πότε μιλά κατεχόμενος από το πνεύμα του θεού και πότε μεταφέρεται με τούς εκστασιακούς οραματισμούς του. Ο 'Ιεζεκιήλ, λογουχάρη, καθισμένος σ' ένα σπίτι της βαβυλωνιακής χώρας και τριγυρισμένος από τούς πρεσβύτερους της φυλής, μεταφέρεται απότομα εν δράσει θεού στην 'Ιερουσαλήμ, όπου θωρά των ομοφύλων του τις ανομίες.

Ή σαμανιστική έκσταση απολείπει στην Ελλάδα υστέρα από τον Πυθαγόρα (κ' ίσως και τον Εμπεδοκλή), μα το ξέκομμα της ψυχής από το κορμί γνωρίζεται και σ' άλλους εδώ τύπους. Η έκσταση, λογουχάρη, μπορεί να 'ναι μοναχά συμπτωματική, όπως από χτύπημα του κεφαλιού ή λιποθυμία. Ένας 'Αθηναίος, Κλεώνυμος, που λιποθύμησε κ' έμεινε για τρεις μέρες σαν πεθαμένος, είπε, όταν συνήρθε, πώς ένιωσε την ψυχή του οίον εκ δεσμών τινών αφειμένην μετέωρον αρθήναι και αρθείσαν υπέρ γης ιδείν τόπους εν αυτή παντοδαπούς και τοις σχήμασι και τοις χρώμασιν, και ρεύματα ποταμών απρόοπτα, κι άλλα πολλά από τα τα πρώτα πού βλέπει ή ψυχή σα λύνεται, με το θάνατο, από το κορμί της. Συναπάντησε κιόλας κ' έναν άλλον πού 'χε πάθει τα ίδια, από τη Συράκουσα, κ' είπανε να συναντηθούνε στη γη, σα γυρίσουνε, όπως και γίνηκε λέει ό Πρόκλος. Ανάλογη είναι η έκσταση του Θεσπέσιου, που γκρεμίστηκε κ’ έχασε για λίγο την αίσθηση του κόσμου. Ύστερα μικρόν εξαρθείς, έδοξεν άναπνείν όλος και περιοράν πανταχόθεν, ώσπερ ενός όμματος άνοιχθείσης της ψυχής' εώρα δε των πρότερον ουδέν αλλ' ή τα άστρα παμμεγέθη και απέχοντα πλήθος αλλήλων άπλετον, αυγήν τε τη χρόα θαυμαστήν αφιέντα και τόνον έχουσαν, ώστε την ψυχήν εποχουμένην λείως, πλοίον ώσπερ εν γαλήνη, τω φωτί ραδίως πάντη και ταχύ διαφέρεσθαι' κ' έβλεπε κι άλλα πολλά, και μάλιστα την κρίση των ψυχών και τις μετά θάνατο τύχες. Ανάμεσα, κιόλας, στις ψυχές που τις μετασαρκώνανε οι δαίμονες σε λογίς ζωντανά, είδε καί του Νέρωνα, με πύρινα καρφωμένη καρφιά, να τη μετασαρκώνουν οι δαίμονες στο κορμί μιας οχιάς –  εκεινής της οχιάς πού τρώει τη μάνα της σα γεννηθεί –  όταν άστραψε ξάφνου ένα φως και τους πρόσταξε, μέσαθέ του, κάποια φωνή να τη βάλουνε σ' ημερότερο ζωντανό, γιατί παιδεύτηκε αρκετά για τα όσα κακούργησε και γιατί της χρωστούνε και κάτι καλό οι θεοί, μια και ξανάδωσε την ελευθερία στο θεαγάπητο γένος των 'Ελλήνων. Η έκσταση πάλι μπορεί να 'ναι μια αυτόματη φρεναπάτη ή παράκρουση, όπως είδαμε κιόλας. Έξω, χωρίς εξωτερική ενέργεια, χάνει κανείς τη συνείδηση της πραγματικότητας και κατέχεται από τα οράματα μιας αυτόνομης φαντασίας. Μία ιστορία, για κάποιον Εμπεδότιμο, λέει πως, εκεί που ο ήρωας της κυνηγούσε μεσημέρι μ' άλλους μαζί και ξέμεινε κάπου μοναχός, της τε του Πλούτωνος επιφανείας τυχόντα και της Περσεφόνης, καταλαμφθήναι μεν υπό του φωτός του περιθέοντος κύκλω τους θεούς, ιδείν δε δι' αυτού πάσαν την περί ψυχής αλήθειαν εν αυτόπτοις θεάμασιν. Η ζωή των καθυστερημένων λαών κ' ή ιστορία του Μυστικισμού μπορούν να σωρεύουν εδώ παραδείγματα σ' άναπόσωστο μάκρος.

Οι μεγαλόπρεπες, έτσι, περιγραφές της ζωής, των θεάσεων και των τυχών της ψυχής, στον πλατωνικό 'Φαίδρο', στόν 'Φαίδωνα' και στην 'Πολιτεία', αναχωνεύουν σίγουρα παραδομένες περιγραφές εκστασιακών ταξιδιών, ανάλογες μ' εκείνες πού συναντήσαμε ανάμεσα στους καθυστερημένους λαούς και μ' εκείνες πού ο Πρόκλος κι ο Πλούταρχος κι ό ψευδοπλατωνικός 'Αξίοχος' σημειώνουν και στην Ελλάδα. Μα κ' ή μελέτη θανάτου που αναπτύσσεται στον 'Φαίδωνα' (80Ε), η πνευματική άσκηση του φιλόσοφου να μάθει την ψυχή του ν' αυτοσυγκεντρώνεται και να πασχίζει ν' αποκοπεί ολότελα από το κορμί, Έτσι που τη στιγμή του θανάτου να μη βαραίνει από τίποτα σαρκικό και, ολοκάθαρη, να πετάξει να ζήσει με τούς θεούς, από τη σαμανιστική έκσταση φαίνεται να ξεκινάει κ' ετούτη. Από την οικουμενική, πάλι, πίστη πώς ή ψυχή μπορεί να ξεκόβεται από το κορμί και να ταξιδεύει τ' άψήλου ή μακριά, απομένουνε – μοτίβα αμέτρητων ιστοριών – τρεις γνώριμες δοξασίες: είναι ο 'Διτοπισμός', τό παρουσίασμα Φαντάσματος του ζωντανού και το ολόσωμο Πέταγμα των μάγων. Ο 'διτοπισμός' είναι ή μπόρεση ενός προσώπου να παρουσιάζεται την ίδια ώρα σε δύο μακρυσμένα μεταξύ τους μέρη. Η αξιόλογη αυτή ικανότητα αποδίνεται από τούς μυθοβιογράφους του και στον Πυθαγόρα. Όχι λιγότερο του, οι ανώτερες ιέρειες των Τζένταλ και των Πίπιλ του Chiapa στο Μεξικό, είχαν το χάρισμα να βρίσκουνται σε δυο μέρη μαζί, μιάμιση λεύγα το 'να από τ' άλλο. Αλλά κι ο Άγιος Αλφόνσος de Liguori μπορούσε να κηρύχνει στην εκκλησιά και την ίδια ώρα να βρίσκεται σπίτι του και να ξομολογάει. Εδώ έχουμε ένα κατακάθι τής δοξασίας πως η ψυχή μπορεί να χωρίζεται από το κορμί και να παρουσιάζεται σαν είδωλο μακριά του.

Ανάλογη είναι ή δοξασία πώς μπορεί να παρουσιαστεί το φάντασμα ζωντανού (μηνώντας έτσι, κατά κανόνα, το θάνατό του). Το να παρουσιαστεί το φάντασμα ανθρώπου πού λείπει, είναι, στη Νέα Ζηλανδία, σημάδι θανάτου. Αν η όψη του δεν φαίνεται, ο θάνατος είναι κοντά, αν όμως φαίνεται, είναι κιόλας πεθαμένος. Σ' ένα Κάρεν μπορεί να παρουσιαστεί το φάντασμα ενός ζωντανού, για να μηνύσει το θάνατό του. Σ' ένα νησί της Σκωτίας οι άνθρωποι ειδοποιούνταν κανονικά για το θάνατό τους από το ίδιο τους το φάντασμα που τους παρουσιαζόνταν. Στή δοξασία τούτη έχουμε τον απλό συνδυασμό της ιδέας πώς η ψυχή μπορεί να φεύγει από το κορμί του ζωντανού και να παρουσιάζεται σαν είδωλο, με την πίστη πώς ο θάνατος δεν είναι παρά φυγή κ' ετούτος της ψυχής του ανθρώπου.

Ομόριζη είναι κ' ή δοξασία πώς οι μάγοι μπορούν να πετούν από τόπο σε τόπο μ' όλο τους το κορμί και ν' ανεβαίνουνε και στους ουράνιους χώρους. Η δοξασία συναντιέται σ' όλο τον πρωτόγονο κόσμο, είναι στη μεσαιωνική Ευρώπη με τις μάγισσες γνωστή και συνεχίζεται στη σφαίρα του Χριστιανισμού με τ' ανάλογα κατορθώματα χριστιανών Αγίων. Εδώ το πέταγμα τής ψυχής μέσα από την έκσταση χωνεύεται με την παράσταση της ψυχής-πουλιού (=§31) και προβάλλεται στο ολόκορμο πέταγμα εκεινών που μπορούν, απαλλιώς, να στέλνουν εδώ κ' εκεί την ψυχή τους.

ΠΑΝΑΓΗΣ ΛΕΚΑΤΣΑΣ

Η ΨΥΧΗ

Η ιδέα της ψυχής και της αθανασίας της

Και τα έθιμα του θανάτου

ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ 2000

ΟΡΘΡΟΥ ΒΑΘΕΟΣ – ΑΓΓΕΛΟΣ ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΣ

 

Η κάθε φλόγα, απ’ τό καθάριο λάδι

πίνοντας μέσα στούς λαμπαδοστάτες

τόν πρώτον όρθρο εφάνταζε πετράδι

μπροστά απ’ τούς αγγέλους παραστάτες

Στα κυπαρίσσινα στασίδια ομάδι,

στις πνοές του λιβανιού τίς μυρωδάτες,

τών ψυχών μας ενιώθαμε τό χάδι

σε μυστικές νά μάς ζυγώνει στράτες...

τόξο το φρύδι· και κυρτό το χείλι·

κι οι πλόκαμοι σγουροί· κ’ η ευωδία

του κορμιού Σου της σκέψης μου αντιστύλι...

και λογισμών αβόητων συνοδεία

της πεθυμιάς μου τον ανθό είχε κλείσει,

σά την κερήθρα απάνω στο μελίσσι...

Η ιστορία με το κριάρι - Mark Twain

Εκείνο τον καιρό τα παιδιά μου ’λεγαν πότε πότε ότι έπρεπε να παρακαλέσω κάποιον Τζιμ Μακ Μπλέην να μου διηγηθεί τη συναρπαστική ιστορία με το κριάρι του παππού του – αλλά πάντα πρόσθεταν ότι δεν έπρεπε ν’ αναφέρω το θέμα αν ο Τζιμ δεν ήταν μεθυσμένος εκείνη την ώρα -όχι πολύ δηλαδή, απλώς όσο χρειάζεται για να ’ρθει στο κέφι και να νιώθει άνετα. Μου το ’λεγαν συνέχεια, μέχρι που άρχισε να με τρώει η περιέργεια. Έγινα η σκιά του Μπλέην. Αλλά μάταια, γιατί τα  παιδιά όλο και κάποια αντίρρηση είχαν για την κατάστασή του. Συχνά μέθαγε αρκετά, ποτέ όμως ικανοποιητικά. Ποτέ δεν είχα ξαναπαρακολουθήσει άνθρωπο με τόσο αμείωτο ενδιαφέρον, με τέτοια ανήσυχη αγωνία. Ποτέ δεν είχα λαχταρήσει τόσο να δω έναν άνθρωπο να γίνεται σκνίπα. Επιτέλους, ένα βράδι, έτρεξα βιαστικά στην καλύβα του, γιατί είχα μάθει ότι αυτή τη φορά η κατάστασή του ήταν τέτοια, που ακόμα κι οι πιο σχολαστικοί την έβρισκαν άψογη -ήταν ήρεμα, γαλήνια, συμμετρικά μεθυσμένος- ούτε ένας λόξιγκας δεν έσπαγε τη φωνή του, ούτε ένα σύννεφο στο μυαλό του δε σκοτείνιαζε τη μνήμη του. Μπαίνοντας τον είδα να κάθεται πάνω σ’ ένα άδειο βαρέλι από μπαρούτι, μ’ ένα πήλινο τσιμπούκι στο ένα χέρι και το άλλο σηκωμένο για να επιβάλει την ησυχία. Το πρόσωπό του ήταν κόκκινο, ολοστρόγγυλο και πολύ σοβαρό. Ο λαιμός του ήταν γυμνός και τα  μαλλιά του ανάκατα. Στην εμφάνιση και την αμφίεση ήταν ένας αντιπροσωπευτικός τύπος χρυσοθήρα τής εποχής. Πάνω στο τραπέζι ήταν στημένο ένα κερί και στο θαμπό του φως ξεχώρισα «τα παιδιά» καθισμένα εδώ κι εκεί σε ράντζα, κιβώτια, βαρέλια από μπαρούτι κλπ.

«Σσσ!» είπαν. «Μη μιλάτε, αρχίζει».

Βρήκα αμέσως κάθισμα κι ο Μπλέην είπε:

«Δε φαντάζομαι να ξανάρθουν ποτέ κείνες οι μέρες. Εγώ πάντως τέτοιο βαρβάτο κριάρι δεν έχω ξαναδεί. Ο παππούς το ’φερε απ’ το Ιλινόις -τ’ αγόρασε από κάποιον Γέητς -Μπίλ Γέητς- μπορεί και να τον έχετε ακουστά. Ο πατέρας του ήταν ψάλτης -Βαπτιστής- κι ήταν και κομπιναδόρος, μεγάλη μάρκα. Έπρεπε να σηκωθείς πολύ νωρίς για να τον πιάσεις στον υπνο το γέρο Γέητς. Εκείνος ήταν που ’βαλε τους Γκρην να διπλαρώσουν τον παππούλη μου όταν ξεκίνησε για δυτικά. Ο Σεθ Γκρην ήταν ο καλύτερος του χωριού. Παντρεύτηκε μια Γουίλκερσον -τη Σάρα Γουίλκερσον- καλόβολο πλάσμα ήταν, και το καμάρι του Στόνταρντ, έτσι λέγαν όσοι την ξέρανε. Έπαιρνε το σακί με το αλεύρι κι έκανε μια και το φόρτωνε στον ώμο σα να ’ταν πούπουλο. Κι ήτανε και χρυσοχέρα! Κι ανεξάρτητη! Άκου να δεις: Ήρθε ο Σάιλ Χώκινς κι άρχισε να τη γυρνοβολάει, κι εκείνη του λέει ότι δε με νοιάζουν τα  λεφτά σου, πάντως εγώ χωριό με σένα δεν κάνω. Βλέπεις, ο Σάιλ Χώκινς -έ, λοιπόν όχι, δεν ήταν ο Σάιλ Χώκινς- ήταν ένας αλητάμπουρας, ο Φίλκινς – μου διαφεύγει το μικρό του. Αλλά ήτανε μεγάλος μασκαράς. Ένα βράδυ, σουρωμένος, μπαίνει στον εσπερινό κι αρχίζει να φωνάζει «Ζήτω ο Νίξον» -νόμιζε πώς ήταν προεκλογική συγκέντρωση. Και σηκώνεται ο γέρο Φέργκιουσον, έξαλλος, και τον πετάει από το παράθυρο και πέφτει πάνω στη Μις Τζέφερσον, καρφωτός στο κεφάλι τής ήρθε, τής δύστυχης. Καλή ψυχή -είχε γυάλινο μάτι και το δάνειζε στη γριά Γουάγκνερ, όταν της έρχονταν επισκέψεις, γιατί εκείνη δεν είχε. Αλλά της έπεφτε μικρό, κι όταν ξεχνιόταν η Μις Γουάγκνερ, στριφογύριζε στην κόχη και κοίταζε προς τα πάνω ή στα πλάγια, κι από δω κι από κει. Και τ’ άλλο μάτι στυλωμένο να κοιτάζει ίσια μπροστά σαν κανοκιάλι. Τούς μεγάλους δεν τους ένοιαζε, αλλά τα  παιδιά μπήγανε τα  κλάματα μόλις την έβλεπαν, ήταν ανατριχιαστικό. Παιδευόταν να το στερεώσει με μπαμπάκι -αλλά δε γινόταν- έφευγε το μπαμπάκι και περίσσευε από τη μια μεριά και την έβλεπαν τα παιδιά και πάθαιναν σπασμούς. Της έπεφτε συνέχεια, και σε κοίταζε με κείνη την άδεια τρύπα και σ’ έφερνε σε δύσκολη θέση, γιατί εκείνη πού να καταλάβει πότε της έλειπε, τέτοια τύφλα που ’χε από κείνη τη μεριά. Κι έτσι κάποιος τη σκούνταγε και της έλεγε, «Το μάτι σας έχει χαλαρώσει κάπως, αγαπητή δεσποινίς Γουάγκνερ» -κι έπειτα όλοι κάθονταν και περίμεναν να το ξανασφηνώσει στη θέση του- το μπρος πίσω συνήθως, κι ήταν πράσινο σα βάτραχος, γιατ’ ήτανε και ντροπαλή και τα ’χανε εύκολα μπροστά σε κόσμο. ’Έτσι κι αλλιώς βέβαια δεν πείραζε που ήτανε το μπρος πίσω, γιατί το δικό της το μάτι ήτανε γαλανό και το γυάλινο ήτανε κίτρινο μπροστά, κι έτσι απ’ όπου και να το ’βαζε δεν ταίριαζε έτσι κι αλλιώς. Άσσος στην τράκα, η γριά Γουάγκνερ. Όποτε είχε κόσμο στο σπίτι, δανειζόταν το ξύλινο πόδι της Μις Χίγκινς για να μπορεί να περπατάει. Ήταν πολύ πιο κοντό απ’ τ’ άλλο της το ξερό, αλλά εκείνην δεν την ένοιαζε. ’Έλεγε ότι δεν τ’ άντεχε τα  δεκανίκια όταν είχε κόσμο, γιατ’ ήταν χασομέρι. Όταν είχε κόσμο, λέει, κι έπρεπε να γίνουν ένα σωρό δουλειές, ήθελε να σηκώνεται και να τις ξεπετάει στα γρήγορα, μόνη της. Ήτανε και φαλακρή σα λαμπόγυαλο και δανειζόταν την περούκα της Μις Τζέηκοπς -η Μις Τζέηκοπς ήταν, η γυναίκα του νεκροθάφτη- μια παλιοβρώμα ήταν κι όταν κάποιος αρρώσταινε πήγαινε και θρονιαζόταν στο σπίτι του και τον περίμενε. Και το τομάρι ο άντρας της καθόταν όλη μέρα στη σκιά σ’ ένα φέρετρο που λογάριαζε ότι θα ταίριαζε στον υποψήφιο. Κι αν χασομέραγε ο πελάτης και δεν ήταν σίγουρος, έπαιρνε σάντουιτς και μια κουβέρτα και κοιμότανε μέσα στο φέρετρο τη νύχτα. Έτσι την πάτησε μια φορά, με παγωνιά, κάπου τρεις βδομάδες, να κάθεται να περιμένει μπροστά στο σπίτι του γέρο Ρόμπινς. Και μετά, δυο χρόνια ολόκληρα του ’χε κόψει την καλημέρα του γέρου, γιατί του την έσκασε. Έπαθε κρυοπαγήματα στο ένα πόδι κι έχασε κι ένα σκασμό λεφτά γιατί ο γέρο Ρόμπινς έγινε περδίκι. Λοιπόν, όταν ξαναρρώστησε ο Ρόμπινς, ο Τζέηκοπς σκέφτηκε να τα  φτιάξει πάλι μαζί του και πέρασε ένα χέρι βερνίκι το ίδιο φέρετρο και το πήρε και πήγε να τόνε δει. Αλλά δεν ήταν και τόσο απλό να τόνε ρίξεις το γέρο Ρόμπινς. Του είπε να μπει μέσα και φαινόταν ετοιμοθάνατος κι αγόρασε το φέρετρο δέκα δολάρια κι ο Τζέηκοπς είπε ότι θα του τα  ’δινε πίσω κι άλλα εικοσπέντε από πάνω αν ο Ρόμπινς το δοκίμαζε και δεν το ’βρίσκε του γούστου του. Κι έπειτα ο Ρόμπινς πέθανε, και στην κηδεία σπάει το καπάκι και πετάγεται πάνω τυλιγμένος στο σάβανο και λέει στον παπά τέρμα η παράσταση γιατί εγώ τέτοιο φέρετρο δεν το αντέχω. Βλέπετε είχε ξαναπάθει νεκροφάνεια μια φορά στα νιάτα του, κι έτσι σκέφτηκε να το παίξει μονά ζυγά. Έκανε το λογαριασμό του κι αν ξαναγύριζε, ήταν λεφτά στην τσέπη του, κι αν όχι, εκείνος δε θα ’χανε δεκάρα. Και, μα το Θεό, έκανε μήνυση στο Τζέηκοπς και κέρδισε και τη δίκη. Κι έστησε το φέρετρο στο σαλόνι κι έλεγε ότι τώρα δε βιαζόταν. Κι ο Τζέηκοπς έβγαζε αφρούς απ’ το κακό του. Ξανάφυγε για την Ιντιάνα, μετά από λίγο -πήγε στη Γουέλσβιλ- απ’ τη Γουέλσβιλ ήταν κι οι Χόγκαντορν. Εξαιρετική οικογένεια. Από το Μαίρηλαντ, γενιές ολόκληρες. Δεν έχω δει άνθρωπο ν’ ανακατεύει τα  ποτά του και να βλαστημάει καλύτερα από το γέρο Χόγκαντορν. Η δεύτερη γυναίκα του ήταν η Χήρα Μπίλινγκς – πρώην Μπέκυ Μάρτιν. Η μάνα της ήταν η πρώτη γυναίκα του Ντάνλαπ. Η μεγαλύτερη κόρη, η Μαρία, παντρεύτηκε έναν ιεραπόστολο και πέθανε σα χριστιανή -τη φάγανε οι άγριοι. και κείνον τόνε φάγανε, το δύστυχο -τον κάνανε βραστό. Δεν ήταν έθιμο, έτσι λένε, αλλά εξήγησαν στους φίλους του που πήγανε να πάρουνε τα  πράγματά του, ότι τούς είχαν δοκιμάσει μ’ ένα σωρό τρόπους τούς Ιεραπόστολους και ποτέ δεν τούς γίνονταν νόστιμοι -κι οι συγγενείς του συγχίστηκαν που χαράμισε τη ζωή του για ένα ηλίθιο πείραμα, τρόπος του λέγειν. Αλλά να ξέρετε, τίποτα δεν πάει ποτέ χαμένο. Όλα που δεν καταλαβαίνουνε οι άνθρωποι και δε βλέπουνε το λόγο, όλα φανερώνονται όταν επιμένεις και τα  σκαλίσεις λιγάκι. Και το κρέας εκείνου του ιεραπόστολου, ούτε κι αυτός δεν το ’ξερε, προσηλύτισε μέχρι και τον τελευταίο κανίβαλο που δοκίμασε τη σούπα. Μόνο αυτό τούς έπεισε. Λοιπόν, μη μου λέτε εμένα ότι τον έβρασαν τυχαία. Τίποτα δε γίνεται τυχαία. Όταν ο μπάρμπας μου ο Λεμ είχε ανέβει σε μια σκαλωσιά μια φορά κι έσκυβε απέξω, θα ξέρναγε ή μεθυσμένος θα ’ταν, δεν ξέρω, ένας Ιρλανδέζος μ’ ένα τσουβάλι τούβλα έπεσε πάνω του από το τρίτο πάτωμα και τού ’σπάσε τη ραχοκοκαλιά σε δυο μεριές. Κι είπαν ότι ήταν ατύχημα. Σιγά το ατύχημα. Δεν ήξερε ούτε πώς βρέθηκε εκεί, αλλά βρέθηκε εκεί για έναν καλό λόγο. Αν δεν ήταν εκεί, ο Ιρλανδός θα ’χε γίνει κομματάκια. Και κανένας δε μου το βγάζει από το μυαλό. Ήταν κι ο σκύλος του εκεί, του μπάρμπα Λεμ. Γιατί δεν έπεσε πάνω στο σκύλο ο Ιρλανδός; Γιατί ο σκύλος θα τον είχε δει και θα ’χε φύγει. Γι’ αυτό δεν έπεσε πάνω στο σκύλο. Δε μπορείς να βασίζεσαι σ’ ένα σκύλο για να εκτελεί τις βουλές της Θείας Πρόνοιας. Ακούστε που σας λέω, ήταν στημένη υπόθεση. Ατυχήματα δεν υπάρχουν, παιδιά. Ο σκύλος του μπάρμπα Λεμ –θα ’πρεπε να τόνε βλέπατε εκείνο το σκύλο. Τσοπανόσκυλο ήταν -ή μάλλον μισό τσοπανόσκυλο, μισό μπουλντόγκ- θαυμάσιο ζώο. Ήταν του πάστορα Χάγκαρ πριν τον πάρει ο μπάρμπα Λεμ. Χάγκαρ απ’ τους Χάγκαρ της Ρηζέρβ. Μεγάλο σόι. Η μάνα του ήταν Γουώτσον. Μια από τίς αδερφές του παντρεύτηκε έναν Γουήλερ. Εγκαταστάθηκαν στο Μόργκαν και τον έφαγε η μηχανή σε μια ταπητουργία, και σε δεκαπέντε δευτερόλεπτα τον έβγαλε χαλί από την άλλη. Η χήρα του το αγόρασε εκείνο το κομμάτι κι οι άνθρωποι ήρθαν από εκατό μίλια μακριά για να πάνε στην κηδεία. Ήταν δεκατέσσερα μέτρα ολόκληρα το κομμάτι, κι εκείνη δεν τους άφηνε να τον τυλίξουν, αλλά τον φύτεψε έτσι όπως ήταν -σ’ όλο το μήκος. Η εκκλησία δεν ήταν και πολύ μεγάλη κι η μια άκρη του φέρετρου περίσσευε από το παράθυρο. Δεν τον έθαψαν, τον φύτεψαν στημένο έτσι -σά μνημείο- και κάρφωσαν και μια ταμπέλα που έγραφε – έγραφε – έγραφε – εις μ-ν-ή-μ-η-ν δεκατεσσάρων μ-έ-τ-ρ-ω-ν χα…λιού – με τα  λ-εί-ψ-α-ν-α του Γ-ου-ί-λ-ι-α-μ Γου-ή-»

Εδώ και λίγη ώρα ο Τζιμ Μπλέην είχε αρχίσει να χασμουριέται ολοένα και πιο συχνά -το κεφάλι του έπεσε μπροστά, μια, δυο, τρεις φορές- μέχρι που ακούμπησε στο στήθος του και βυθίστηκε σ’ ένα γαλήνιο κι ατάραχο ύπνο. Δάκρυα έτρεχαν στα μάγουλα των παιδιών -κόντευαν να πνιγούν προσπαθώντας να κρατήσουν τα γέλια τους. Από την αρχή γέλαγαν, μόλο που εγώ δεν το είχα προσέξει. Κατάλαβα ότι «μου την είχαν σκάσει». Έμαθα τότε πώς η ιδιομορφία του Τζιμ Μπλέην ήταν ότι όποτε έφτανε σ’ ένα ορισμένο στάδιο μέθης, καμιά ανθρώπινη δύναμη δε μπορούσε να τον εμποδίσει ν’ αρχίσει να διηγείται τη θαυμάσια περιπέτεια που τού είχε συμβεί κάποτε με το κριάρι του παππού του -κι η πρώτη φράση του σχετικά με το κριάρι ήταν κι η μοναδική που είχε ακούσει ποτέ άνθρωπος. Πάντα πήδαγε από το ένα θέμα στο άλλο, ασταμάτητα, μέχρι που δεν άντεχε άλλο στο ουίσκι και τον έπαιρνε ο ύπνος. Τί ήταν εκείνο που είχε συμβεί σ’ αυτόν και το κριάρι του παππού του, είναι ένα σκοτεινό μυστήριο, γιατί μέχρι σήμερα κανένας δεν το ’χει μάθει.

Αντιγραφή από: https://sarantakos.wordpress.com/2018/04/15/twain/

Θα πεθάνω ένα πένθιμο… - Κώστας Ουράνης

Θα πεθάνω ένα πένθιμο

του Φθινόπωρου δείλι

μεσ' στην κρύα μου κάμαρα

όπως έζησα μόνος,

στη στερνή αγωνία μου

τη βροχή θε ν' ακούω

και τους γνώριμους θόρυβους

που σκορπάει ο δρόμος.

Θα πεθάνω ένα πένθιμο

του Φθινόπωρου δείλι

μέσα σ' έπιπλα ξένα

και σε σκόρπια βιβλία,

θα με βρουν στο κρεββάτι μου

θε να 'ρθεί ο αστυνόμος

θα με θάψουν σαν άνθρωπο

που δεν είχε ιστορία.

Απ' τους φίλους που παίζαμε

πότε - πότε χαρτιά,

θα ρωτήσει κανένας τους

έτσι απλά: ''Τον Ουράνη,

μην τον είδε κανείς;

Έχει μέρες που χάθηκε...''

Θ' απαντήσει άλλος παίζοντας:

''Μ' αυτός έχει πεθάνει!''.

Μια στιγμή θ' απομείνουνε

τα χαρτιά τους κρατώντας

θα κουνήσουν περίλυπα

και σιγά το κεφάλι,

θε να πουν:

''Τ' είν' ο άνθρωπος!

Χθες ακόμα εζούσε...''

και βουβοί στο παιχνίδι τους

θα βαλθούνε και πάλι.

Κάποιος θα 'ναι συνάδελφος

στα ''ψιλά'' που θα γράψει

πως ''προώρως απέθανεν

ο Ουράνης στην ξένην,

νέος,

γνωστός εις τους κύκλους μας,

κάποτε είχε εκδώσει

μία συλλογή ποιήματα

πολλά υποσχομένην''.

Κι αυτή θα 'ναι η μόνη

του θανάτου μου μνεία,

στο χωριό μου θα κλάψουνε

μόνο οι γέροι γονιοί μου

και θα κάνουν μνημόσυνο

με περίσσιους παπάδες,

όπου θα 'ναι όλοι οι φίλοι μου

κι ίσως - ίσως οι οχτροί μου.

Θα πεθάνω ένα πένθιμο

του Φθινόπωρου δείλι,

σε μια κάμαρα ξένη

στο πολύβουο Παρίσι

και μια Καίτη θαρρώντας

πως την ξέχασα γι' άλλη,

θα μου γράψει ένα γράμμα

και νεκρό θα με βρίσει...

Ο ΣΤΡΑΤΙΩΤΗΣ ΤΗΣ ΛΑ ΣΙΟΤΑ - Bertolt Brecht

Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, στο λιμάνι της μικρής πόλης La Ciotat στη νότια Γαλλία, είδαμε σ’ ένα πανηγύρι, με την ευκαιρία μιας λεμβοδρομίας, στο κέντρο της πλατείας, ένα μπρούτζινο άγαλμα του Γάλλου Στρατιώτη, γύρω απ’ το οποίο στριμωγνόταν κόσμος πολύς.

Ζυγώσαμε κι ανακαλύψαμε πως το άγαλμα ήταν αληθινός άνθρωπος, μέσα στην καστανόχρωμη χλαίνη του, με κράνος στο κεφάλι και μια μπαγιονέτα στο χέρι, να στέκεται ακίνητος πάνω σε μαρμαρένιο βάθρο και να τον τσουρουφλίζει ο καυτερός ήλιος του Ιουνίου. Το πρόσωπο και τα χέρια του τα ’χε βάψει με μπρούτζινο χρώμα. Δεν κουνούσε κανένα του μούσκλο ούτε και τα ματόκλαδά του πετάριζαν, τα κρατούσε στητά.

Μπροστά στα πόδια του, που ήταν κι η βάση του αγάλματος απλωνόταν ένα κομμάτι χαρτόνι και πάνω του διάβαζε ο περαστικός:

Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΑΓΑΛΜΑ (L’HOMME STATUE)

«Εγώ, ο Σαρλ-Λουί Φρανσάρ, στρατιώτης του ...στού Συντάγματος, απόχτησαν την ιδιαίτερα εξαιρετική ικανότητα, από μια καταστροφή στα οχυρά του Βερνταίν, να στέκω ακίνητος και να παρασταίνω, όσην ώρα θέλω, το άγαλμα. Αυτή μου η ικανότητα εξετάστηκε από πολλούς καθηγητές και χαρακτηρίστηκε σαν ανεξήγητη αρρώστια. Δώστε, σας παρακαλώ, σ’ έναν άνεργο πατέρα, μια μικρή βοήθεια».

Ρίξαμε τον οβολό μας στο δισάκι που έστεκε κοντά στην παράκληση και προχωρήσαμε ελεεινολογώντας με το κεφάλι.

Εδώ λοιπόν βρίσκεται οπλισμένος μέχρι τα δόντια ο από χιλιάδες χρόνια ακατάβλητος στρατιώτης, αυτός που με τη βοήθειά του φτιάξανε ιστορία, που επραγματοποίησε όλα εκείνα τα μεγάλα επιτεύγματα του Αλέξανδρου, του Καίσαρα, του Ναπολέοντα, για τα οποία εμείς διαβάσαμε στα σχολικά μας βιβλία. Αυτός είναι. Δεν πεταρίζουν τα βλέφαρά του. Αυτός είναι ο τοξότης του Κύρου, ο ηνίοχος του δρεπανηφόρου άρματος του Καμβύση, που τελικά δεν μπόρεσε να τον σκεπάσει η άμμος της ερήμου, ο λεγεωνάριος του Καίσαρα, ο κονταροφόρος του Τσέγκις Χαν, ο Ελβετός του Λουδοβίκου 16ου και του

Ναπολέοντα ο γρεναδιέρος. Και κατέχει και την όχι και τόσο ασυνήθιστη ικανότητα να μην αφήνει τον εαυτό του να νιώθει, όταν δοκιμάζονται πάνω του τα κάθε λογής όργανα καταστροφής.

Σαν την πέτρα, αναίσθητα – λέει - αναμένει την καταδίκη του όταν τον στέλνουν στο θάνατο. Τρυπημένος πέρα ως πέρα απ’ τα δόρατα διάφορων εποχών, πέτρινα, μπρούτζινα, σιδερένια, πλακωμένος από οχήματα, απ’ του Αρταξέρξη ίσαμε και του στρατηγού Λούντερντορφ, τσαλαπατημένος απ’ τους ελέφαντες του Αννίβα και το ιππικό του Αττίλα, κομματιασμένος απ’ τα βλήματα όλο και πιο τελειοποιημένων φονικών όπλων, αλλά κι απ’ τους εναέριους ογκόλιθους ενός καταπέλτη, καταξεσκισμένος από χειροβομβίδες μεγάλες και μικρές, σαν τα’ αυγά της περιστέρας ή της μέλισσας, στέκεται όρθιος, ακατάβλητος, πάντα φτου και ’ξαρχής, να τον προστάζουν στις πολυποίκιλες γλώσσες, όμως πάντα, δίχως να ξέρει το γιατί και για ποιον σκοπό. Τις χώρες που εδάμαζε δεν τις κέρδιζε για τον εαυτό του, όπως ο χτίστης δεν κάθεται στο σπίτι που έχτισε. Ωστόσο η χώρα που αυτός υπερασπιζόταν κάπως του ανήκε. Πάνωθέ του η θανατερή βροχή απ’ τα αεροπλάνα κι η κοχλάζουσα πίσσα απ’ τα τείχη της πόλης και κάτω χαρακώματα και λάκκοι, γύρω του η πανούκλα και το θειάφι, σάρκινη φαρέτρα για ακόντια και βέλη, στόχος, πολτός για τανκς, βραστήρας αερίων. Μπροστά του ο εχθρός, πίσωθέ του ο στρατηγός!

Αμέτρητα τα χέρια που του πλέκαν τις φανέλες, πού σφυρηλατούσαν το σιδερένιο θώρακα και φκιάχνανε τις αρβύλες! Ανεξάντλητες κι οι τσέπες που γιόμιζαν απ’ αυτόν! Ατέλειωτος ο αλαλαγμός, σ’ όλες τις γλώσσες του Κόσμου που τον ξεσήκωνε! Αυτόν, που είναι οπλισμένος με την απαίσια κλήρα να υπομένει, μουλιασμένος απ’ την αγιάτρευτην αρρώστια της απάθειας. Τι κατάπτωση να ’ναι τούτη – σκεφτήκαμε - που αυτός να φτάνει στο σημείο να ευγνωμονεί, κι αυτή την τρομερή, τερατώδικη και τόσο μεταδοτικήν αρρώστια;

Κι αναρωτιόμασταν: Δεν θα γίνει πότες βολετό να μπορέσει να γιατρευτεί από τούτη την αρρώστια του;

Bertolt Brecht

ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΜΑΡΙΑ-ΛΟΥΙΖΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΟΥ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΟΡΟΝΤΖΗ 2007

0 ΠΑΠΑΤΡΕΧΑΣ – ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ ΚΟΡΑΗΣ

...  ̔Η συναναστροφή μου εἶναι μὲ τὸν ἐφημέριον τοῦ χωρίου, ἄνδρα, ὅστις παρὰ τ’ ἄλλα του πολλὰ προτερήματα καυχᾶται καὶ ὅτι εἰς ὅλην τὴν νῆσον δὲν εὑρίσκεται παπὰς νὰ ἀναγιγνώσκῃ παρ’ αὐτὸυ ἐγρηγορώτερα τὰ καθίσματα τοῦ ψαλτηρίου. Εἰς τῆς ἑορτῆς τῶν Χριστουγέννων τὸν ὅρθρον, τὸν συνέβη νὰ πτερνισθῇ εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τόσον σφοδρά, ὥστε νὰ σβέσῃ τὴν λαμπάδα.  ̔́Οταν τὴν ἄναψαν, συλλογιζόμενος πόσον ἔχασε καιρὸν εἰς τὴν μεταξὺ σκοτίαν, ἐπροτίμησε νὰ πηδήσῃ ψαλμὸν ὁλόκληρον, τὸν μακρύτερον, παρὰ τὸ ὄνειδος νὰ μακρύνῃ τὸν καιρὸν τῆς ἀναγνώσεως ὑπὲρ τὸ σύνηθες.

Δὲν ἠξεύρω, ἂν διὰ τὴν ταχυτάτην ταύτην ἀνάγνωσιν, ἢ διὰ τὴν φυσικὴν ἡμῶν τῶν Χίων κλίσιν εἰς τὰ σκωπτικὰ παρωνύμια, ὁ Βολισσινὸς ἐφημέριος ὀνομάζεται ἀπὸ τοὺς πολίτας τῆς Χίου Παπατρέχας· καὶ τὸ παρωνύμιον ἥρεσε τόσον εἰς τὸν παρονομαζόμενον, ὥστε δὲν σ’ ἀκούεὶ πλέον, ἐὰν τὸν καλέσῃς μὲ τὸν κύριόν του ὄνομα.

Καυχᾶται πρὸς τούτοις καὶ εἰς ἐξήκοντα τέσσερα ταξίδια, καὶ φαντάζεται ἑαυτὸν ὡς ἄλλον  ̓Οδυσσέα, ἀπὸ τὸν ὁποῖον τοῦτο μόνον διαφέρει, ὅτι τὰ ἔκαμεν εἰς αὐτὰ τῆς νήσου τὰ ἑξήκοντα τέσσαρα χωρία, χωρὶς κίνδυνον κανένα τῆς θαλάσσης.

Διὰ νὰ σὲ δώσω, φίλε, μικρὸν παράδειγμα τῆς ὁποίας ἀπέκτησεν ἀπὸ τὰ ταξίδὶα πολυπειρίας, ἐπέρασεν ἐδῶ πρὸ μηνῶν Ἄγγλος τις περιηγητής, μὲ σκοπὸν νὰ ἀνακαλύψῃ κανένα ὑπόμνημα εἰς Βολισσὸν διατριβῆς τοῦ  ̔Ομήρου· εἶχε σιμὰ καὶ δύο του μικρὰ παιδάρια. Μόλις τ’ ἄκουσεν ὁ Παπατρέχας νὰ συλλαλῶσι μὲ τὸν πατέρα των, καὶ μ’ ἐρώτησε ἐκστατικός.

- Ποίαν γλῶσσαν λαλοῦσι;

- Τὴν Ἀγγλικήν, τὸν ἀπεκρίθην· καὶ ἡ ἔκστασις του ἔγινεν ἀπολίθωσις. Δὲν ἐμπόρει νὰ χωρέσῃ τοῦ Βολισσινοῦ  ̓Οδυσσέως ἡ κεφαλή, πῶς τόσον νεαρὰ παιδάρια ἦτο δυνατὸν νὰ λαλῶσι γλῶσσαν εἰς αὐτὸν ἄγῳστον. Δὲν ἐξεύρω πλέον ποίαν γλῶσσαν καὶ εἰς ποίαν ἡλικίαν, κατ’ αὐτόν, ἔπρεπε νὰ λαλῶσι τῶν Ἄγγλων τὰ τέκνα. Εἶμαι βέβαιος ὅτι γελᾷς τὴν ὥραν τᾳύτην διὰ τὴν ἀπορίαν τοῦ Παπατρέχα· ἀλλὰ τί ἥθελες κάμει, ἐὰν παρὼν παρόντος ἤκουες αὐτολεξεὶ ἀπὸ τὸ στόμα του τοὺς λόγους τούτους: « Τὰ διαβολόπουλα, τόσο μικρὰ νὰ μιλοῦν ἐγγλέζικα ».

Γέλα, φίλε, ὅσον θέλεις, ἀλλὰ πρόσεχε μὴ καταφρονήσῃς διὰ τοῦτο τὸν σεβάσμιον Παπατρέχαν. Ναί! σεβάσμιος ἀληθῶς εἶναι, ὡς σὲ τὸ λέγω. Μ’ ὅλην ταύτην τὴν ἁπλότητα, δὲν ἐμπορεῖς νὰ στοχασθῇς πόσον εἶναι φιλάνθρωπος ὁ καλὸς οὗτος ἱερεύς, πόσον φροντίζει διὰ τὴν χρηστοήθειαν τοῦ μικροῦ του ποιμνίου, μὲ ποίαν ψυχῆς διάθεσιν παρηγορεῖ τοὺς ἐνορίτας εἰς τὰς δυστυχίας αὐτῶν, καὶ τοὺς συμβουλεύει, ὅταν εὐτυχῶσι, νὰ ἔχωσι πρόνοιαν τῶν δυστυχούντων.

 ̔Η ἀρετὴ δὲν εἶναι εἰς αὐτὸν γέννημα παιδείας, ἐπειδὴ παιδείαν δὲν ἔλαβε· δὲν εἶναι καρπὸς τῆς ἀσκήσεως, ἐπειδὴ κανένα κόπον δὲν δοκιμάζει εἰς τὴν γύμνασιν αὐτῆς· ἀλλ’ ἐφυτεύθη οὐρανοκατέβατος εἰς τὴν ψυχήν του. Λυπεῖται πολλάκις διὰ τὴν στέρησιν τῆς παιδείας καὶ διὰ νὰ ἀναπληρώσῃ ὅ,τι δὲν ἔκαμαν οἱ γονεῖς του εἰς αὐτόν, ἔπεμψε τὸν υἱόν του εἰς τὴν πόλιν νὰ μάθῃ τὴν ἑλληνικὴν γλῶσσαν καὶ ν’ ἀκούσῃ τὰ μαθήματα τοῦ διδασκάλου Σελεπῆ. Εἶναι ἀνεκδιήγητος, τὴν ὁποίαν ἐδοκίμασε χαράν, ὅταν ἔμαθεν ὅτι ὁ  ̓́Ομηρος ἐδιάτριψεν εἰς τὴν Βολισσὸν καὶ ὅτι ἀσχολοῦμσι εἰς τὴν ἔκδοσιν αὐτοῦ. Τοῦτο γόνον μὲ ἐρώτησεν, ἂν ὁ  ̔́Ομηρος ἦτο χριστιανός. Ἀδύνατον ἧτο, τὸν εἶπα, ἐπειδὴ ἔζη χρόνους ἐννεακοσίους σχεδὸν πρὸ Χριστοῦ. Τί μὲ ἀπεκρίθη εἰς τοῦτο! - Ὁ Θεὸς εἶναι καλὸς πατέρας· ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα.

Μὲ τὸ πρῶτον ἐνόει φανερὰ ὁ φιλάνθρωπος παπὰς ὅτι ὁ Θεὸς μὲν θέλει καταδικάσειν τὸν  ̔́Ομηρον, διότι ἐγεννήθη τόσον ἀρχύτερα τοῦ Χριστοῦ· τοῦ δευτέρου προσμένω ἀπὸ τὴν ἀγχίνοιαν σου τὴν ἔξήγησιν. Ποίαν, εἰπέ μοι, συγγένειαν ἔχει τοῦ  ̔Ομήρου ἡ ποίησις μὲ τὴν θαυμαζομένην ἀπὸ τὸν Δαυίδ ποίησιν τοῦ κόσμου; Εἰς πολλὰς τοιαύτας ἀπορίας μὲ βάλλει καθημέραν, προσαρμόζων τοῦ ψαλτηρίου ρητὰ εἰς πραγμάτων περιστάσεις, ὅπου ὁ ἰδικός μου νοῦς δὲν βλέπει καμμίαν προσαρμογήν.

Μὲ ἐρώτησε προχθές, ἄν τυπώνεται γρήγορα ὁ Ὅμηρος. Ἀφοῦ ἦκουσε τὰς δυσκολίας πρῶτον τῆς συντάξεως τῶν σχολίων, ἔπειτα καὶ τῆς δαπάνης τοῦ τύπου:

- Διὰ τὴν σύνταξιν, μὲ εἷπε, δὲν εἷμαι καλὸς νὰ κρίνω· τῆς δαπάνης ὅμως τὸ πρᾶγμα μὲ φαίνεται εὐκολώτατον.

- Πῷς, Δέσποτά μου;

-  ̓́Εχομεν, ἀπεκρίθη, τόσους ἀρχιερεῖς, τοὺς ὁποίους δὲν λείπει μήτε πλοῦτος, μήτε ζῆλος ὑπὲρ τῆς παιδείας τοῦ ἔθνους. Ἄν ὁ ἀείμνηστος τῆς Θεσσαλονίκης ἀρχιερεὺς Εὐστάθιος ἐδαπάνησεν, ὡς μὲ λέγεις, χρήματα πολλὰ νὰ συνάξῃ τὰ ἀναγκαῖα βιβλία, καὶ ὅλην αὐτοῦ τὴν ζωὴν νὰ ἀπανθίσῃ ἀπ’ αὐτὰ τὰς χρειαζομένας εἰς τὸν Ὅμηρον ἐξηγήσεις, εἶναι ἀναμφίβολον ὅτι, ἂν γράψῃς περὶ τοῦ σκοποῦ σου πρὸς τὸν ἅγιον...τὸν ἅγιον... τὸν ἅγιον... (ἀπαριθμήσας ὀκτὼ ἤ δέκα ἀπὸ τοὺς ἐγκρίτους ἡμῶν ἀρχιερεῖς), θελουν σὲ γνωρίσειν χάριν, ἐπειδὴ τοὺς δίδεις ἀφορμὴν νὰ δείξωσι, πόσον ἡ παιδεία τοῦ γένους εἶναι πρᾶγμα ἱερὸν εἰς τὴν πανιερότητά των.

Πολλοὺς ἀπεκρίθην ἀπ’ ὅσους ὠνόμασες, ἐγνώρισα προσωπικῶς, ἀληθῶς ἄνδρας ἱεροὺς καὶ σεβασμίους μηδ’ ἀμφιβάλλω περὶ τῆς εἰς τὰ καλὰ προθυμίας των· ἀλλ’ ὅμως ἀποστρέφομαι νὰ κάμω τώρα ὅ,τι δὲν ἔκαμα τὴν περασμένην ὅλην μου ζωήν ἢ θέλεις, δέσποτά μου, διὰ δεκαπέντε μηνῶν εἰς τὴν Βολισσὸν διατριβὴν νὰ κατασταθῶ ψωμοζήτης;

- Ἀλλ’ ἐὰν εἰς τοῦτο, μὲ λέγει, ἀντιπαθῇς, δὲν θέλεις, ἐλπίζω, ἀποστραφῆν τὴν ἰδικήν μου βοήθειαν.

Εἰς τὰ ἀπροσδόκητα ταῦτα λόγια, φίλε, ὀλίγον ἔλειψε νὰ πάθω τὴν ὁποίαν αὐτὸς ἔπαθεν ἔκπληξιν, ὅταν ἤκουσε τοῦ Ἄγγλου τὰ τέκνα λαλοῦντα τὴν Ἀγγλικὴν γλῶσσαν· διότι εἰς τὴν πολυδάπανον ἔκδοσιν τοῦ  ̔Ομήρου ποίαν ἀπὸ τῆς Βολισσοῦ τὸν ἐφημέριον ἔπρεπέ τις νὰ ἐλπίζῃ βοήθειαν; Χωρὶς νὰ δώσῃ προσοχὴν εἰς τὴν ἔκπληξίν μου, μὲ προβάλλει ὁ καλὸς οὗτος παπὰς δύο γρόσια.

- Ταῦτα, λέγει, ἔλαβα σήμερον ἀπὸ στεφάνωμα, ταῦτα μόνον ἔχω, ταῦτα σὲ δίδω· πλειότερα ἂν εἶχα, πλειότερα μετὰ χαρᾶς ἤθελα σὲ δώσειν, διὰ νὰ τυπωθῇ τοῦ συμπατριώτου ἡμῶν  ̔Ομήρου ἡ ποίησις, τὸν ὁποῖον ἐπεθύμουν νὰ ἐξεύρω εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκεται εἰς τὸν ἄλλον κόσμον. Πλὴν ὁ Θεὸς εἶναι καλὸς πατέρας, ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα.

Μαντεύω τώρα, φίλε, τὴν περιεργίαν σου νὰ μάθῃς πῶς ἐφέρθην εἰς τὴν ἀπροσδόκητον ταύτην συνεισφορὰν τοῦ παπᾶ· τὴν ἔλαβα, ἁσπαζόμενος μὲ δακρυσμένους τοὺς ὀφθαλμοὺς τὴν πλουσίαν τοῦ πένητος ἱερέως χεῖρα, ὄχι μόνον διὰ νὰ μὴ λυπήσω, μὲ τὴν ἄκαιρον παραίτησιν, τὴν ἀγαθὴν αὐτοῦ ψυχήν, ἀλλὰ ὅτι καὶ μ’ ἐφάνη νόστιμον νὰ ὀνομάσω τὴν ἔκδοσιν ταύτην τοῦ  ̔Ομήρου Βολισσινὴν ἔκδοσιν, ἐπειδὴ καὶ εἰς τὴν Βολισσὸν ὑπέμεινα τοὺς κόπους της, καὶ ἀπὸ τὴν πτωχὴν ταύτην Βολισσὸν ἔλαβα τὴν πρώτην βοήθεὶαν τῆς ἐκδόσεως.

Ἀφήνω ἄλλα πολλὰ καὶ θαυμαστὰ τῆς ἀρετῆς τοῦ ἵερέως τούτου δείγματα, φοβούμενος τὸ ὑπέρμετρον μάκρος τῆς ἐπιστολῆς, καὶ ἀρκοῦμαι εἰς ἕν ἀκόμη, τὸ ὁποῖον μὲ φαίνεται ἀσυγχώρητον νὰ σιωπήσω.  ̓́Ηκουσεν ὅτι ἱερεύς τις, εἰδήμων τῆς  ̔Ελληνὶκῆς γλώσσης, ἐπεριήρχετο τὴν νῆσον, ζητῶν νὰ ἐμβῇ εἰς καμμίαν ἐκκλησίαν ἐφημέριος. Τί κάμνει ὁ καλός σου Παπατρέχας; Τρέχει πρὸς αὐτὸν νὰ τὸν προλάβῃ νὰ δεχθῇ ἀντ’ αὐτοῦ τὴν ἐφημερίαν τῆς Βολισσοῦ, μόλις ἔμαθαν οἱ ταλαίπωροι Βολισσινοὶ τὸ ἀπροσδόκητον εἰς αὐτοὺς μέγα δυστύχημα τοῦτο, κι ἔτρεξαν ἄνδρες καὶ γυναῖκες μὲ δάκρυα παρακαλοῦντές με νὰ τὸ ἐμποδίσω. Ἀφήνω σε, φίλε, νὰ στοχασθῇς πόσην ἀπορίαν ἐπροξένησεν εἰς ἐμὲ τὸν μεσίτην τὸ κίνημα τοῦτο τοῦ ἱερέως, καὶ μάλιστα ὅταν, ἐρωτήσας αὐτὸν διατί ἀπεφάσισε νὰ παραιτηθῇ τὴν ἐφημερίαν, ἔλαβα ταύτην τὴν ἀπόκρισιν:

-  ̓Εγώ, τέκνον, εἶμαι ἀγράμματος· τὸν ὁποῖον ἐπιθυμῶ νὰ βάλω εἰς τόπον μου ἐφημέριον, εἶμαι βέβαιος, ὅτι εἶναι ἐπιτηδειότερος παρ ̓ ἐμὲ νὰ διδάσκῃ καὶ νὰ κυβερνᾷ τὰς ψυχὰς τῶν καλῶν μου τούτων χωρικῶν.

Εἰς τοιαύτην γενναίαν ἀπόκρισιν τί εἶχα νὰ ἀποκριθῶ; Συνέκλαυσα κι ἐγὼ μὲ τοὺς Βολισσὶνούς, καὶ ἐπρόσμενα μὲ λύπην τῆς ψυχῆς μου τὴν στέρησιν τοῦ καλοῦ τούτου ἱερέως, τὴν ὁποίαν καὶ ἠθέλαμεν πάθειν, ἐὰν οἱ κάτοικοι τῶν Θυμιανῶν δὲν ἐπρόφθαναν νὰ λάβωσι τὸν λόγιον ἱερέα ὡς ἐφημέριον καὶ ν’ ἀφήσωσι πάλιν εἰς ἡμᾶς τὸν ἰδικόν μας. Τοῦ θαυμαστοῦ ἥμῶν παπᾶ τὸ ἔργον τοῦτο δὲν τὸ κρίνεις, φίλε, ὡς ἐγώ, ἀληθῶς Σωκρατικόν;

Τοιοῦτος εἶναι, φίλε, ὡς σὲ τὸν περιγράφω, ὁ ἁπλούστατος καὶ φιλάνθρωπος ἐφημέριος τῆς Βολισσοῦ. Εἶναι σχεδὸν μῆνες δεκαπέντε ὁποὺ κατοικῶ τὸ χωρίον καὶ κανὲν ἀκόμη πάθος κυριεῦον εἰς τὴν καλήν του ψυχὴν ἄλλο δὲν ἐγνώρισα παρὰ τὴν ἄμετρον χρῆσιν τοῦ ταβάκου. Ἀλλὰ ἐλαττώθη καὶ τοῦτο πολύ, ἀφοῦ ἔμαθεν ὅτι μήτ’ ὁ Ὅμηρος, μήτ’ ὁ Εὐστάθιος δὲν ἐγνώρισαν τὴν σκόνιν ταύτην.

Μαθημένοι εἰς τὰ θυμιάματα καὶ τὰς προσκυνήσεις τῆς ἀπαιδευσίας, ὀλίγοι τινές, κακῶς γραμματισμένοι ἀλαζόνες, σπουδάζουν νὰ διώξωσι τὴν φιλοσοφίαν, μόνην ἱκανὴν νὰ δείξῃ τὴν ὀρθὴν μέθοδον τῆς παιδείας, ποτὲ μὲν αὐτὴν κατηγοροῦντες ὡς ἐναντίαν τῆς θρησκείας, ποτὲ δὲ τοὺς ἐπαινέτας αὐτῆς κηρύττοντες ὡς ἀθρήσκους. Δὲν ἥθελαν εἶσθαι εὐτυχέστεροι καὶ τιμιώτεφοι ἄνδρες, ἐὰν ὁμοῦ μὲ τὴν ἀπαιδευσίαν εἶχαν καὶ τὰ ἤθη τοῦ Βολισσινοῦ ἱερέως, ὅστις ἔδειξεν, ὅτι ὀλιγώτερον κακὸν εἶναι ἡ ἀμαθία παρὰ τὴν ὁποίαν αὐτοὶ ἐδιδάχθησαν κακὴν καὶ ἀμέθοδον παιδείαν;

Εἶναι, φίλε, βέβαιον, ὅτι μεταξὺ τῶν ἀπαιδεύτων εὐκολώτερον εὑρίσκει τις ἄνθρωπον χρηστόν, παρὰ τῶν ὅσοι χωρὶς μέθοδον ὀρθὴν ἐπαιδεύθησαν. Τὸ αἴτιον εἶναι, ὅτι παντάπασιν ἀπαίδευτος ὁμοιάζει τὸν παντάπασιν τυφλόν· καί, ἂν ἡ φύσις δὲν τὸν ἔκτισεν ὁλότελα ἠλίθιον, φοβούμενος τὴν πτῶσιν, ἡσυχάζει εἰς τὸ σκότος.  ̓Εξεναντίας ὁ κακῆς καὶ ἀμεθόδου παιδείας μέτοχος, φανταζόμενος ὅτι βλέπει πλέον τῶν ἄλλων τολμᾷ νὰ περιπατῇ καὶ εἰς αὐτὴν τὴν σκοτίαν.  ̓Εὰν κατὰ δυστυχίαν κρατῇ εἰς τὰς χεῖρας καὶ βακτηρίαν, συντρίβει ὅ,τι τὸν ἀπαντήσῃ νομίζων ὅτι εἶναι περικυκλωμένος ἀπὸ παντὸς εἴδους καὶ πάσης μορφῆς δαίμονᾳς, χωρὶς κἂν νὰ ὑποπτεύεται, ὅτι ἀρρωστεῖ ἡ κεφαλή του, καὶ οἱ δαίμονες δὲν εἶναι περίγυρα, ἀλλὰ κατοικοῦν εἰς αὐτήν του τὴν ψυχήν...

Ἀδαμάντιος Κοραῆς

(Απὸ τὰ προλεγόμενα τῆς ἐκδόσεως τῶν Α, Β, Γ, Δ ραψῳδιῶν τῆς  ̓Ιλιάδος. Α’ ἔκδ. Παρισίων, 1811 - 1820 ).