Ο σκοτεινός αιώνας (ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ) – RENE GUENON

Η ινδουιστική διδασκαλία πρεσβεύει πως η διάρκεια ενός ανθρώπινου κύκλου στον οποιο δίνει την ονομασία Manvantara, διαιρείται σε τέσσερις αιώνες, που σημαδεύουν αντίστοιχες φάσεις μιας βαθμιαίας συσκότισης της πρωταρχικής πνευματικότητας. Είναι αυτές οι ίδιες περίοδοι που οι παραδόσεις της δυτικής αρχαιότητας, από τη μεριά τους, προσδιόριζαν ως αιώνες του χρυσού, του αργύρου, του χαλκού και του σιδήρου. Βρισκόμαστε επί του παρόντος στον τέταρτο αιώνα, την Kali Yuga ή «σκοτεινό αιώνα» και βρισκόμαστε σ' αυτήν λέμε, εδώ και πάνω από έξη χιλιάδες χρόνια, δηλαδή από μια εποχή πολύ προγενέστερη όλων εκείνων που μας είναι γνωστές από την «κλασσική» ιστορία. Έκτοτε, οι αλήθεις που άλλοτε ήταν προσιτές σε όλους τους ανθρώπους, έγιναν όλο και πιο απόκρυφες και δυσπρόσιτες. Αυτοί που τις κατέχουν όλο και λιγοστεύουν, και, παρ' όλο που ο θησαυρός της «μη ανθρώπινης» σοφίας, που προηγήθηκε όλων των αιώνων, δεν είναι δυνατό να χαθεί ποτέ, τυλίγεται με όλο και πιο αδιαπέραστα πέπλα, που την κρύβουν από τα βλέμματα και που κάτω από αυτά είναι εξαιρετικά δύσκολο να ανακαλυφτεί. Γι' αυτό παντού μιλούν για κάτι που χάθηκε, φαινομενικά τουλάχιστο και σε σχέση με τον εξωτερικό κόσμο, και που οφείλουν να το επανεύρουν αυτοί που επιδιώκουν την αληθινή γνώση. Αλλά ειπώθηκε ακόμη πως αυτό που είναι κρυμένο θα ξαναγίνει ορατό στο τέλος του παρόντος κύκλου, που θα είναι ταυτόχρονα, χάρις στη συνέχεια που συνδέει όλα τα πράγματα μεταξύ τους, η αρχή ενός νέου κύκλου.

Αλλά, θα διερωτηθούμε αναμφίβολα, γιατί η κυκλική εξέλιξη οφείλει να ολοκληρωθεί έτσι κατά μια καθοδική φορά, πηγαίνοντας, από το ανώτερο στο κατώτερο, πράγμα που σημαίνει, όπως θα παρατηρήσουμε χωρίς κόπο, άρνηση αυτής της ίδιας της ιδέας της «προόδου» όπως οι σύγχρονοι την εννοούν; Αυτό συμβαίνει επειδή η εξέλιξη κάθε εκδήλωσης συνεπάγεται αναγκαστικά μια όλο και μεγαλύτερη απομάκρυνση από την αρχή από την οποία εκπηγάζει. Ξεκινώντας από το πιο υψηλό σημείο, τείνει αναγκαστικά προς τα κάτω, και όπως τα σώματα που έχουν βάρος, τείνει προς τα εκεί με διαρκώς αυξανόμενη ταχύτητα, έως ότου τελικά συναντήσει ένα σημείο στάσης. Αυτή η πτώση θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαν μια προοδευτική επικράτηση της ύλης (materialisation), επειδή η έκφραση, και όχι η αρχή η ίδια, επειδή αυτή εδώ δεν είναι δυνατό να δηλωθεί με κανέναν από τους όρους που φαίνονται να δείχνουν μια όποια αντίθεση, αφού βρίσκεται πέρα από κάθε αντίθεση. Άλλωστε, λέξεις όπως «πνεύμα» και «ύλη», που δανειζόμαστε εδώ, για μεγαλύτερη ευχέρεια, από τη δυτική γλώσσα, δεν έχουν καθόλου για μας παρά μια συμβολική αξία. Δεν μπορούν όπως και νάναι, να αρμόζουν αληθινά σε αυτό περί του οποίου πρόκειται παρά υπό τον όρο ότι θα παραμεριστούν οι ειδικές ερμηνείες που τους δίνει η σύγχρονη φιλοσοφία, της οποίας ο «πνευματισμός» και ο «υλισμός» δεν είναι για μας, παρά δυό συμπληρωματικές μορφές που εμπεριέχουν η μια την άλλη και που εξ ίσου είναι αμελητέες για όποιον θέλει να υψωθεί πάνω από αυτές τις αβέβαιες απόψεις. Και άλλωστε δεν είμαστε διατεθειμένοι, χωρίς ποτέ να χάσουμε από μπροστά μας τις βασικές αρχές, παίρνοντας όλες τις απαραίτητες προφυλάξεις για να εμποδίσουμε κάθε αμφιβολία, να αποδεχτούμε τη χρησιμοποίηση όρων που, παρά την ανεπάρκειά τους, φαίνονται κατάλληλοι να καταστήσουν τα πράγματα πιο ευκολονόητα, στο βαθμό που αυτό μπορεί να γίνει χωρίς βέβαια να το παραμορφώσουμε.

Αυτό που μόλις είπαμε για την εξέλιξη της εκδήλωσης παρουσιάζει μια όψη που, με το να είναι ακριβής στο σύνολό της, είναι ωστόσο πολύ απλουστευμένη και σχηματική κατά τούτο, ότι μπορεί να δώσει την εντύπωση πως αυτή η εξέλιξη πραγματοποιείται σε ευθεία γραμμή, κατά μια μοναδική κατεύθυνση και χωρίς κανενός είδους αμφιταλαντεύσεις. Η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετικά περίπλοκη: Μπορούμε να διακρίνουμε σε όλα τα πράγματα, όπως ήδη υποδείξαμε προηγουμένως, δύο αντίρροπες τάσεις, τη μια καθοδική και την άλλη ανοδική, ή αν θέλουμε να μεταχειριστούμε έναν άλλο τρόπο παράστασης, τη μια κεντρόφυγο και την άλλη κεντρομόλο. Και από την επικράτηση της μιας ή της άλλης εκπηγάζουν δύο συμπληρωματικές φάσεις της εκδήλωσης, η μια της απομάκρυνσης από την αρχή, η άλλη της επιστροφής προς την αρχή, οι οποίες συχνά συγκρίνονται συμβολικά με τις κινήσεις της καρδιάς ή με τις δύο φάσεις της αναπνοής. Παρ' όλο που οι δύο αυτές φάσεις περιγράφονται συνήθως ως διαδοχικές, πρέπει να θεωρήσουμε πως στην πραγματικότητα, οι δύο τάσεις στις οποίες αντιστοιχούν δρουν πάντοτε ταυτόχρονα, μα σε διαφορετικές αναλογίες. Και συμβαίνει καμμιά φορά, σε ορισμένες κρίσιμες στιγμές όπου η καθοδική τάση μοιάζει να υπερισχύει οριστικά μέσα στο βηματισμό του κόσμου, να παρεμβληθεί μια ειδική δύναμη για να ενισχύσει την αντίρροπη τάση, με τέτοιο τρόπο που να αποκαθίσταται μια κάποια ισορροπία τουλάχιστο σχετική, τέτοια που την επιτρέπουν οι συνθήκες της στιγμής, και να επιτυγχάνεται έτσι μια μερική επανόρθωση, δια της οποίας η κίνηση της πτώσης να σταματά ή να εξουδετερώνεται προσωρινά(1).

Είναι εύκολο να καταλάβουμε πως αυτά τα παραδοσιακά δεδομένα, σχετικά με τα οποία οφείλουμε να περιοριστούμε σε μια πολύ σύντομη σύνοψη, καθιστούν δυνατές πολύ διαφορετικές θεωρήσεις από αυτές όλων των δοκιμίων «φιλοσοφίας της ιστορίας» στα οποία αφιερώνονται οι σύγχρονοι, και πολύ διαφορετικά απέραντες και βαθιές. Αλλά δεν έχουμε καθόλου την πρόθεση, για την ώρα, να αναχθούμε στις πηγές του παρόντος κύκλου, ούτε ακόμη πιο απλά στις αρχές της Kali-Yuga. Οι προθέσεις μας δεν αφορούν, τουλάχιστον άμεσα, παρά ένα πεδίο πολύ πιο περιορισμένο, τις τελευταίες φάσεις της ίδιας της Kali-Yuga. Μπορούμε πραγματικά, στο εσωτερικό κάθε μιας από τις μεγάλες περιόδους, για τις οποίες μιλήσαμε, να διακρίνουμε ακόμη διάφορες δευτερεύουσες φάσεις, που συνιστούν αντίστοιχες υποδιαιρέσεις. Και, αφού κάθε μέρος είναι ανάλογο κατά κάποιο τρόπο στό όλον, αυτές οι υποδιαιρέσεις αναπαράγουν, για να το πούμε έτσι, επί πιο περιορισμένης κλίμακος, τον γενικό βηματισμό του μεγάλου κύκλου, μέσα στον οποίο αφομοιώνονται. Μα και εδώ ακόμη, μια πλήρης διερεύνηση των τρόπων εφαρμογής αυτού του νόμου στις διάφορες ιδιαίτερες περιπτώσεις θα μας οδηγούσε πολύ πέρα από το πλαίσιο που έχουμε χαράξει για την παρούσα μελέτη. Θα σημειώσουμε μόνο, για να τελειώσουμε αυτές τις προκαταρκτικές θεωρήσεις, μερικές από τις τελευταίες ιδιαίτερα κρίσιμες εποχές που διήλθε η ανθρωπότητα, αυτές που εισέρχονται στην περίοδο που συνηθίζουμε να ονομάζουμε «ιστορική», επειδή πραγματικά είναι η μόνη αληθινά προσιτή στην κανονική ή «βέβηλη» ιστορία. Και έτσι θα οδηγηθούμε εντελώς φυσικά σε αυτό που οφείλει να είναι το καθαυτό αντικείμενο της μελέτης μας, επειδή η τελευταία από αυτές τις κρίσιμες εποχές δεν είναι άλλη από αυτή που συνιστά ό,τι ονομάζουμε σύγχρονη εποχή.

Υπάρχει ένα αρκετά παράξενο γεγονός, που μοιάζει να μην το έχουμε ποτέ επισημάνει όπως θα του άξιζε: είναι το ότι η καθαυτό λεγόμενη «ιστορική» περίοδος, με την έννοια που μόλις υποδείξαμε, ανάγεται ακριβώς στον 6ο αιώνα προ Χριστού, σαν να υπήρχε εκεί, μέσα στο χρόνο, ένα εμπόδιο που είναι δυνατό να υπερπηδηθεί με τη βοήθεια των μέσων διερεύνησης που διαθέτουν οι κοινοί ερευνητές. Από την εποχή αυτή, πραγματικά, διαθέτουμε παντού μια αρκετά ακριβή και καθιερωμένη χρονολόγηση. Αντίθετα για ό,τι προηγείται αυτής, δεν κάνουμε γενικά παρά μια πολύ αόριστη εικασία και οι προτεινόμενες χρονολογίες για τα ίδια γεγονότα ποικίλουν συχνά κατά πολλούς αιώνες. Ακόμη και για χώρες για τις οποίες δεν έχουμε παρά σκόρπια κατάλοιπα, όπως επί παραδείγματι η Αίγυπτος, κάτι τέτοιο είναι πολύ έντονο. Και ίσως ακόμη πιο εκπληκτικό είναι το ότι, σε μια εξαιρετική και προνομιούχο περίπτωση όπως αυτή της Κίνας, που διαθέτει, για εποχές πολύ απομακρυσμένες, χρονικά (annales) χρονολογημένα με τη βοήθεια αστρονομικών παρατηρήσεων που όφειλαν να μην αφήσουν κανένα περιθώριο αμφιβολίας, οι σύγχρονοι δεν διστάζουν λιγότερο να χαρακτηρίσουν αυτές τις εποχές ως «μυθικές», σαν να υπήρχε εκεί μια περιοχή όπου δεν αναγνωρίζουν το δικαίωμα σε καμμιά βεβαιότητα και όπου απαγορεύουν σε αυτούς τους ίδιους να την αποκτήσουν. Η λεγόμενη «κλασσική» αρχαιότητα, δεν είναι λοιπόν, στ' αλήθεια, παρά μια πολύ σχετική αρχαιότητα, και μάλιστα πολύ πιο κοντινή στους νέους χρόνους παρ' όσο στην αληθινή αρχαιότητα, επειδή δεν ανάγεται ούτε καν στα μισά της Kali-Yuga, της οποίας η διάρκεια δεν είναι κι αυτή, σύμφωνα με την ινδουιστική διδασκαλία, παρά το ένα δέκατο της Manvantara. Και αυτό θα ήταν αρκετό για να κρίνουμε ως ποιο σημείο οι σύγχρονοι έχουν δίκιο να υπερηφανεύονται για το μέγεθος των ιστορικών τους γνώσεων! Όλα αυτά, θα απαντούσαν αναμφίβολα για να δικαιολογηθούν, δεν αποτελούν παρά «μυθικές» περιόδους, γι' αυτό θεωρούν πως δεν υπάρχει λόγος να τις λαμβάνουν υπ' όψη τους. Αλλά αυτή η απάντηση δεν είναι παρά ακριβώς η ομολογία της άγνοιάς τους και της ακατανοησίας που μόνο αυτή μπορεί να εξηγήσει την απαξίωσή τους για την παράδοση. Το σύγχρονο ειδικά πνεύμα, δεν είναι στην πραγματικότητα, όπως θα δείξουμε πιο πέρα, τίποτε άλλο από το αντιπαραδοσιακό πνεύμα.

Τον 6ο αιώνα προ Χριστού, συνέβησαν, όποια κι είναι η αιτία, σημαντικές αλλαγές σε όλους σχεδόν τους λαούς. Αυτές οι αλλαγές παρουσίασαν άλλωστε διαφορετικά χαρακτηριστικά στην κάθε χώρα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, έγινε μια αναπροσαρμογή της παράδοσης σε συνθήκες άλλες από αυτές που είχαν υπάρξει προηγουμένως, αναπροσαρμογή που ολοκληρώθηκε κατά μια αυστηρά ορθόδοξη έννοια. Αυτό συνέβη κυρίως στην Κίνα, όπου η διδασκαλία, που συνιστούσε αρχικά ένα ενιαίο σύνολο, διαιρέθηκε τότε σε δύο σαφώς ξεχωριστά μέρη. Τον Ταοϊσμό, που προοριζόταν για τους εκλεκτούς και περιλάμβανε την καθαρή μεταφυσική και τις παραδοσιακές επιστήμες καθαρά θεωρητικής τάξης. Τον Κομφουκιανισμό, κοινό σε όλους αδιακρίτως, και με αρμοδιότητα στις πρακτικές εφαρμογές και πρώτιστα στις κοινωνικές. Στους Πέρσες, παρόμοια φαίνεται να έγινε μια αναπροσαρμογή του Μαζντεϊσμού, γιατί αυτή η εποχή υπήρξε αυτή του τελευταίου Ζοροάστρη(2). Στην Ινδία, γεννήθηκε τότε ο Βουδδισμός, που όποιος και αν ήταν ο αρχικός του χαρακτήρας(3) άλλωστε, όφειλε να καταλήξει, αντίθετα, τουλάχιστο σε ορισμένα παρακλάδια του, σε μια εξέγερση εναντίον του παραδοσιακού πνεύματος, φτάνοντας ως την άρνηση κάθε αρχής, ως μια αληθινή αναρχία, με την ετυμολογική έννοια της «απουσίας αρχής», στην διανοητική τάξη και στην κοινωνική. Αυτό που είναι αρκετά παράξενο, είναι ότι δεν βρίσκουμε, στην Ινδία, κανένα μνημείο που να ανάγεται πέρα από αυτή την εποχή, και οι ανατολιστές, που θέλουν όλα να τα κάνουν να αρχίζουν από τον Βουδδισμό του οποίου εξάρουν ιδιαίτερα τη σημασία, προσπάθησαν να εκμεταλλευτούν αυτή τη διαπίστωση για λογαριασμό της θέσης (these) τους; η εξήγηση του γεγονότος είναι ωστόσο πολύ απλή: οφείλεται στο ότι όλες οι προηγούμενες κατασκευές ήταν από ξύλο, και έτσι καταστράφηκαν φυσιολογικά χωρίς ν' αφήσουν ίχνη(4). Η αλήθεια όμως είναι πως μια τέτοια αλλαγή στον τρόπο κατασκευής αντιστοιχεί αναγκαστικά σε μια βαθειά αλλοίωση των γενικών συνθηκών ύπαρξης του λαού στον οποίο συμβαίνει.

Πλησιάζοντας στη Δύση, βλέπουμε πως η ίδια εποχή υπήρξε, για τους Εβραίους, αυτή της αιχμαλωσίας της Βαβυλώνος. Και αυτό που είναι ίσως ένα από τα πιο εκπληκτικά γεγονότα που μπορούν να διαπιστωθούν, είναι ότι μια σύντομη περίοδος εβδομήντα χρόνων άρκεσε για να τους κάνει να χάσουν ως και αυτή τη γραφή τους, γιατί έπρεπε κατόπιν να αποκαταστήσουν τα ιερά Βιβλία με χαρακτήρες τελείως διάφορους από αυτούς που είχαν σε χρήση έως τότε. Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε αρκετά ακόμη περιστατικά που αναφέρονται περίπου στην ίδια χρονολογία: σημειώνουμε μόνο πως υπήρξε για τη Ρώμη η αρχή της καθαυτό «ιστορικής» περιόδου, που διαδέχεται τη «μυθική» εποχή των βασιλεών, και πως ξέρουμε ακόμη, αν και με τρόπο αρκετά αόριστο πως συνέβησαν τότε σημαντικές ανακατατάξεις στους κελτικούς λαούς. Αλλά, χωρίς να επιμείνουμε περισσότερο, θα φτάσουμε σε ό,τι αφορά την Ελλάδα. Εκεί, κατά τον ίδιο τρόπο, ο 6ος αιώνας υπήρξε το σημείο εκκίνησης, του λεγόμενου «κλασσικού» πολιτισμού, του μόνου στον οποίο οι σύγχρονοι αναγνωρίζουν τον «ιστορικό» χαρακτήρα, και όλα όσα προηγούνται είναι τόσο άσχημα γνωστά ώστε να τα αντιμετωπίζουν ως «μυθικά», αν και οι πρόσφατες αρχαιολογικές ανακαλύψεις δεν επιτρέπουν πια να αμφιβάλλουμε ότι τουλάχιστον υπήρξε εκεί ένας πολύ πραγματικός πολιτισμός. Και έχουμε λόγους να πιστεύουμε ότι αυτός ο πρώτος ελληνικός πολιτισμός υπήρξε πολύ πιο ενδιαφέρων διανοητικά από αυτόν που τον ακολούθησε και πως οι σχέσεις μεταξύ τους μοιάζουν ανάλογες με αυτές που υπάρχουν ανάμεσα στην Ευρώπη του μεσαίωνα και στη σύγχρονη Ευρώπη. Ωστόσο, αρμόζει να σημειώσουμε πως το σχίσμα δεν υπήρξε τόσο ριζικό όσο στην τελευταία περίπτωση, γιατί υπήρξε, τουλάχιστον μερικά, μια αναπροσαρμογή μέσα στην παραδοσιακή τάξη, κυρίως στην περιοχή των «μυστηρίων». Και πρέπει να συνδέσουμε με αυτή την αναπροσαρμογή τον Πυθαγορισμό, που υπήρξε κυρίως, υπό νέα μορφή, μια αποκατάσταση του προηγηθέντος Ορφισμού, και του οποίου οι αυτονόητοι δεσμοί με τη δελφική λατρεία του υπερβόρειου Απόλλωνα επιτρέπουν μάλιστα να τα αντικρίσουμε ως μια συνεχή και κανονική αλληλουχία μιας από τις αρχαιότερες παραδόσεις της ανθρωπότητας. Αλλά, από την άλλη μεριά, είδαμε σύντομα να εμφανίζεται κάποιο πράγμα για το οποίο δεν είχαμε ακόμη κανένα παράδειγμα και που έμελλε ύστερα να ασκήσει μια ολέθρια επίδραση πάνω σε όλον τον δυτικό κόσμο. Εννοούμε αυτόν τον ειδικό τρόπο σκέψης που πήρε και κράτησε το όνομα «φιλοσοφία». Και το σημείο αυτό είναι αρκετά σημαντικό ώστε να σταθούμε σ' αυτό μερικές στιγμές.

Η λέξη «φιλοσοφία», ως προς αυτή την ίδια, μπορεί βέβαια να ληφθεί με μια έννοια εντελώς νόμιμη, που υπήρξε αναμφίβολα η πρωταρχική της έννοια, κυρίως αν αληθεύει, όπως ισχυρίζονται, πως ο Πυθαγόρας τη χρησιμοποίησε πρώτος: ετυμολογικά δεν σημαίνει τίποτε άλλο από «έρωτα για τη σοφία». Δηλώνει λοιπόν κατ' αρχήν μια προαπαιτούμενη διάθεση για να φτάσει (κανείς) στη σοφία, και μπορεί να δηλώσει ακόμη, δια μιας ολότελα φυσικής επέκτασης, την αναζήτηση που γεννημένη από αυτή την ίδια την προδιάθεση, οφείλει να οδηγήσει στη γνώση. Δεν πρόκειται λοιπόν παρά για ένα προκαταρκτικό και προπαρασκευαστικό στάδιο, μια πορεία προς τη σοφία, ένα βαθμό αντίστοιχο σε μια κατάσταση κατώτερη από αυτήν της σοφίας(5). Η παρέκκλιση που συνέβη κατόπιν συνίσταται στο να ληφθεί αυτός ο μεταβατικός βαθμός ως ο σκοπός ο ίδιος, στο να αξιώνουν να αντικαταστήσει η «φιλοσοφία» τη σοφία, πράγμα που συνεπάγεται τη λήθη και την παραγνώριση της αληθινής φύσης αυτής της τελευταίας. Έτσι γεννήθηκε αυτό που ονομάζουμε «βέβηλη» φιλοσοφία, δηλαδή μια υποτιθέμενη σοφία καθαρά ανθρώπινη, επομένως απλά λογικής τάξης, που παίρνει τη θέση της αληθινής παραδοσιακής σοφίας, την υπερ-λογικής και «μη-ανθρώπινης». Παρ' όλα αυτά επέζησε κάτι από αυτήν εδώ κατά τη διάρκεια όλης της αρχαιότητας. Αυτό αποδεικνύει κατ' αρχήν η αδιάκοπη συνέχεια των «μυστηρίων», των οποίων ο ουσιαστικά μυητικός χαρακτήρας δεν είναι δυνατό να αμφισβητηθεί, και ακόμη (αποδεικνύει) το γεγονός πως η διδασκαλία των ίδιων των φιλοσόφων έχει ταυτόχρονα και συχνότερα, μια «εξωτερική» και μια «εσωτερική» όψη, έτσι που αυτή η τελευταία να επιτρέπει τη σύνδεση με μια ανώτερη όψη, που εκδηλώνεται άλλωστε με πολύ σαφή τρόπο, αν και ίσως από ορισμένες πλευρές ατελή, μερικούς αιώνες αργότερα, με τους Αλεξανδρινούς. Για να συσταθεί οριστικά η «βέβηλη» φιλοσοφία ως τέτοια, έπρεπε να απομείνει μόνο ο «εξωτερισμός» («exoterisme») και να φτάσουμε μέχρι την απλή και καθαρή άρνηση κάθε «εσωτερισμού» («esoterisme»). Είναι ακριβώς αυτό το οποίο έμελλε να καταλήξει, στους σύγχρονους, η κίνηση που άρχισε με τους Έλληνες. Οι τάσεις που ήδη είχαν επιβεβαιωθεί σε εκείνους έμελλαν να φτάσουν εδώ στους σύγχρονους μέχρι τις πιο ακραίες τους συνέπειες, και η υπέρμετρη σημασία που είχαν δώσει στη λογική σκέψη έτεινε συνεχώς αυξανόμενη για να φτάσει στον «ορθολογισμό» (rationalisme), στάση ειδικά σύγχρονη που έγκειται, όχι τώρα πια μόνο και απλά στην άγνοια, αλλά στην εσκεμμένη άρνηση κάθε πράγματος που ανήκει στην υπερλογική τάξη. Αλλά ας μη προτρέχουμε, γιατί θα επιστρέψουμε σ' αυτές τις συνέπειες και θα δούμε την εξέλιξή τους σε ένα άλλο σημείο της μελέτης μας.

Από όσα ειπώθηκαν, ένα πράγμα πρέπει να συγκρατήσουμε ιδιαίτερα από την άποψη που μας ενδιαφέρει: το ότι αρμόζει να αναζητήσουμε στην «κλασσική» αρχαιότητα μερικά από τα πρότυπα του σύγχρονου κόσμου. Αυτός εδώ δεν έχει εντελώς άδικο όταν επικαλείται τον ελληνο-ρωμαϊκό πολιτισμό και ισχυρίζεται πως είναι συνεχιστής του. Πρέπει να ειπωθεί, ωστόσο, πως δεν πρόκειται παρά για μια συνέχεια μακρινή και κάπως άπιστη, γιατί υπήρχαν παρ' όλα ταύτα, σε αυτήν την αρχαιότητα, πολλά πράγματα, της διανοητικής και πνευματικής τάξης, που δεν θα βρούμε το ισοδύναμό τους στους σύγχρονους. Πρόκειται ίσως και νάναι, για δύο βαθμούς αρκετά διαφορετικούς, μέσα στην προοδευτική συσκότιση της αληθινής γνώσης. Θα μπορούσαμε άλλωστε να θεωρήσουμε πως η παρακμή του αρχαίου πολιτισμού επέφερε, βαθμιαία και χωρίς να κοπεί η συνέχεια, μια κατάσταση λίγο-πολύ όμοια με αυτήν που βλέπουμε σήμερα. Αλλά, στην πραγματικότητα, δεν έγινε έτσι, αλλά μεσολάβησε για τη Δύση μια άλλη κρίσιμη εποχή που υπήρξε ταυτόχρονα μια από αυτές τις εποχές ανάνηψης στις οποίες αναφερθήκαμε πιο πάνω.

Αυτή η εποχή είναι η εποχή της έναρξης και της εξάπλωσης του Χριστιανισμού, που συμπίπτει, από τη μια μεριά, με τη διασπορά του Εβραϊκού λαού και, από την άλλη μεριά, με την τελευταία φάση του ελληνο-ρωμαϊκού πολιτισμού. Και μπορούμε να αντιπαρέλθουμε αυτά τα γεγονότα, σε πείσμα της σημασίας τους, επειδή είναι ευρύτερα γνωστά από όσο αυτά για τα οποία μιλήσαμε έως τώρα, και των οποίων ο συγχρονισμός έχει υπογραμμιστεί περισσότερο, ακόμη και από ιστορικούς των οποίων οι απόψεις είναι από τις πιο επιφανειακές. Έχουμε επίσης σημειώσει αρκετά συχνά ορισμένα κοινά γνωρίσματα ανάμεσα στην παρακμή της αρχαιότητας και στη σύγχρονη εποχή. Και χωρίς να θέλουμε να τραβήξουμε πολύ μακρυά τον παραλληλισμό, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε πως υπάρχουν πραγματικά μερικές ομοιότητες αρκετά έντονες. Η καθαρά «βέβηλη» φιλοσοφία είχε κερδίσει έδαφος: η εμφάνιση του σκεπτικισμού (scepticisme) των στωικώνκαι των επικούρειων από την άλλη, δείχνουν αρκετά σε ποιο σημείο η διανοητικότητα είχε ξεπέσει. Ταυτόχρονα οι αρχαίες ιερές διδασκαλίες, που κανείς σχεδόν δεν καταλάβαινε πια, είχαν εκφυλιστεί, εξ αιτίας αυτής της ακατανοησίας, σε «παγανισμό» με την πραγματική έννοια του όρου, δηλαδή δεν ήταν πια παρά «δεισιδαιμονίες», πράγματα δηλαδή που, έχοντας χάσει την ουσιαστική σημασία τους, επιζούσαν από μόνα τους με τελείως εξωτερικές εκδηλώσεις. Υπήρξαν προσπάθειες αντίδρασης ενάντια σε αυτή την κατάπτωση: ο ίδιος ο ελληνισμός δοκίμασε να ανανεωθεί με τη βοήθεια στοιχείων που δανείστηκε από τις ανατολικές διδασκαλίες με τις οποίες μπορούσε να βρίσκεται σε επαφή. Αλλά αυτό δεν αρκούσε πια, ο ελληνο-ρωμαϊκός πολιτισμός όφειλε να πάρει τέλος και η παλινόρθωση έμελλε να έλθει από αλλού και να εκδηλωθεί υπό τελείως άλλη μορφή. Ήταν ο Χριστιανισμός που ολοκλήρωσε αυτή τη μεταμόρφωση. Και ας σημειώσουμε εν παρόδω ότι η σύγκριση που μπορούμε να διαπιστώσουμε από ορισμένη άποψη ανάμεσα σε κείνη την εποχή και στη δική μας, είναι ίσως ένας από τους καθοριστικούς παράγοντες του ασυνάρτητου «μεσσιανισμού» που ξεπροβάλλει στις μέρες μας. Ύστερα από την ταραγμένη περίοδο των βαρβαρικών επιδρομών, την αναγκαία για να ολοκληρωθεί η καταστροφή της αρχαίας τάξης πραγμάτων, μια κανονική τάξη επαναϊδρύθηκε για μερικούς αιώνες ήταν ο μεσαίωνας, τόσο παραγνωρισμένος από τους σύγχρονους που είναι ανίκανοι να καταλάβουν τη διανοητικότητά του, και για τους οποίους αυτή η εποχή φαίνεται βέβαια πολύ περισσότερο ξένη και μακρινή παρ' όσο η «κλασσική» αρχαιότητα.

Ο αληθινός μεσαίωνας, για μας, εκτείνεται από τη βασιλεία του Καρλομάγνου ως τις αρχές του 14ου αιώνα. Από αυτή την τελευταία χρονολογία αρχίζει μια νέα παρακμή, που μέσα από διάφορα στάδια εκτείνεται όλο και περισσότερο. Εκεί βρίσκεται το αληθινό σημείο αφετηρίας της ως τις μέρες μας σύγχρονης κρίσης: είναι η απαρχή της αποσύνθεσης, της «Χριστιανοσύνης», με την οποία ουσιαστικά ταυτιζόταν ο δυτικός πολιτισμός του μεσαίωνα. Είναι ταυτόχρονα με το τέλος του φεουδαλικού καθεστώτος, αρκετά στενά αλληλέγγυου της ίδιας αυτής «Χριστιανοσύνης», και η απαρχή της σύστασης των «εθνοτήτων». Πρέπει λοιπόν να ανεβάσουμε τη σύγχρονη εποχή κάπου δύο αιώνες νωρίτερα από όσο το κάνουμε συνήθως. Η Αναγέννηση και η Μεταρρύθμιση είναι κυρίως συνέπειες, δεν μπόρεσαν να πραγματοποιηθούν παρά εξ αιτίας της παρακμής που προηγήθηκε. Όχι μόνο δεν ήταν μια ανάνηψη αλλά σημάδεψαν μια πτώση πολύ πιο βαθειά, επειδή αποτέλειωσαν την οριστική ρήξη με το παραδοσιακό πνεύμα, η μια μέσα στην περιοχή των επιστημών και της τέχνης, η άλλη μέσα στην ίδια περιοχή της θρησκείας, που ωστόσο ήταν ίσα-ίσα η περιοχή όπου μια τέτοια ρήξη θα φαινόταν ακόμη πιο αδιανόητη.

Αυτό που ονομάζουμε Αναγέννηση υπήρξε στην πραγματικότητα, όπως έχουμε ήδη πει σε άλλες ευκαιρίες, ο θάνατος πολλών πραγμάτων. Υπό το πρόσχημα της επιστροφής στον ελληνο-ρωμαϊκό πολιτισμό, δεν πήρε από αυτόν παρά ό,τι πιο εξωτερικό είχε, επειδή αυτό μόνο είχε μπορέσει να εκφραστεί ρητά μέσα στα γραπτά κείμενα. Αυτή η ατελής αποκατάσταση, δεν μπορούσε άλλωστε να έχει παρά ένα πολύ επίπλαστο χαρακτήρα, επειδή αφορούσε μορφές που από αιώνες είχαν πάψει να ζουν την πραγματική τους ζωή. Όσο για τις παραδοσιακές επιστήμες του μεσαίωνα, αφού λειτούργησαν για μικρό ακόμη χρονικό διάστημα στη μεταμεσαιωνική εποχή, εξαφανίστηκαν τόσο ολοκληρωτικά όσο και εκείνες των μακρινών πολιτισμών που αφανίστηκαν άλλοτε από κάποιον κατακλυσμό. Και αυτή τη φορά τίποτε δεν θα μπορούσε να τις αντικαταστήσει. Έκτοτε δεν υπάρχουν παρά η «βέβηλη» φιλοσοφία και επιστήμη, δηλαδή η άρνηση της αυθεντικής διανοητικότητας, ο περιορισμός της γνώσης στην κατώτερη βαθμίδα, η εμπειρική και αναλυτική μελέτη των γεγονότων που δεν συνδέεται με καμμία αρχή, η διασπορά μέσα σε μια απεριόριστη πολλαπλότητα ασήμαντων λεπτομερειών, η συσσώρευση υποθέσεων χωρίς θεμελίωση που αλληλοαναιρούνται αδιάκοπα, αποσπασματικές απόψεις που δεν μπορούν να οδηγήσουν πουθενά, παρεκτός σε αυτές τις πρακτικές εφαρμογές που συνιστούν τη μόνη πραγματική ανωτερότητα του σύγχρονου πολιτισμού. Ανωτερότητα που άλλωστε είναι ελάχιστα ζηλευτή και που καθώς στην εξέλιξή της καταντά να πνίγει κάθε άλλη απασχόληση, έδωσε σε αυτόν τον πολιτισμό τον καθαρά υλικό χαρακτήρα που τον καθιστά ένα αληθινό τερατούργημα.

Το εκπληκτικό είναι η ταχύτητα με την οποία ο πολιτισμός του μεσαίωνα έπεσε στην πιο ολοκληρωτική λήθη. Οι άνθρωποι του 17ου αιώνα δεν είχαν πια την παραμικρή ιδέα και τα μνημεία που διατηρούνταν δεν αντιπροσώπευαν πια τίποτα στα μάτια τους, ούτε σχετικά με τη διάνοια, ούτε σχετικά με την αισθητική. Μπορούμε από αυτά να κρίνουμε πόσο η νοοτροπία είχε αλλάξει στο μεταξύ. Δεν θα επιχειρήσουμε να αναζητήσουμε εδώ τους παράγοντες, τους ασφαλώς πολύπλοκους, που συνετέλεσαν σε αυτή την αλλαγή, τόσο ριζική που μοιάζει δύσκολα να δεχτούμε πως θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί αυθόρμητα και χωρίς την παρεμβολή μιας κατευθυντήριας θέλησης, της οποίας η ακριβής φύση παραμένει αναγκαστικά αρκετά αινιγματική. Όσο γι' αυτό, σημειώθηκαν ορισμένα πολύ περίεργα κρούσματα, όπως η εκλαΐκευση, σε μια ορισμένη στιγμή, που παρουσίαζε ως νέες αποκαλύψεις, πράγματα που ουσιαστικά ήταν γνωστά από πολύ καιρό, μα που η γνώση τους, εξ αιτίας ορισμένων μειονεκτημάτων τους που κινδύνευαν να ξεπεράσουν τα πλεονεκτήματα, δεν είχε διαδοθεί ως τότε στο κοινό(6). Πολύ απίστευτο είναι και το ότι τάχα ο μύθος που έκανε τον μεσαίωνα μια εποχή «σκοταδισμού» αμάθειας και βαρβαρισμού, γεννήθηκε και επικυρώθηκε από μόνος του και ότι η αληθινή παραποίηση της ιστορίας στην οποία επεδόθηκαν οι σύγχρονοι επιχειρήθηκε χωρίς καμμιά προκατάληψη. Αλλά δεν θα προχωρήσουμε περισσότερο στην εξέταση αυτού του ζητήματος, γιατί, όποιος κι αν είναι ο τρόπος με τον οποίο ολοκληρώθηκε αυτή η εργασία, μας ενδιαφέρει τελικά, για την ώρα, περισσότερο η διαπίστωση του αποτελέσματός της.

Υπάρχει μια λέξη που δοξάστηκε στην Αναγέννηση, και που συμπύκνωνε προκαταβολικά όλο το πρόγραμμα του σύγχρονου πολιτισμού: είναι η λέξη «ανθρωπισμός» («humanisme»). Επρόκειτο στην πραγματικότητα να περιοριστούν τα πάντα σε καθαρά ανθρώπινες διαστάσεις, να αφαιρεθεί κάθε αρχή ανώτερης τάξης, και θα μπορούσαμε να πούμε συμβολικά, να αποστραφούμε τον ουρανό με το πρόσχημα να κατακτήσουμε τη γη. Οι Έλληνες των οποίων το παράδειγμα ισχυρίζονταν ότι ακολουθούσαν, δεν έφτασαν ποτέ τόσο μακρυά υπό αυτή την έννοια, ακόμη και τον καιρό της μεγαλύτερής τους διανοητικής παρακμής, και τουλάχιστον οι πρακτικές ασχολίες δεν πήραν ποτέ σ' αυτούς την πρώτη θέση όπως θα συνέβαινε πολύ σύντομα στους σύγχρονους. Ο «ανθρωπισμός» ήταν ήδη μια πρώτη μορφή αυτού που απέβη ο σύγχρονος «λαϊκισμός». Και θέλοντας να περιοριστούν τα πάντα στα μέτρα του ανθρώπου που θεωρήθηκε αυτοσκοπός, καταντήσαμε να κατεβούμε, από βαθμίδα σε βαθμίδα, στο κατώτερο επίπεδο που υπάρχει μέσα του, και έκτοτε να μην αναζητούμε παρά την ικανοποίηση αναγκών σύμφυτων στην υλική πλευρά της φύσης του, αναζήτηση εξάλλου απατηλή, αφού πάντα γεννά περισσότερες τεχνητές ανάγκες από όσες μπορεί να ικανοποιήσει.

Θα φτάσει ο σύγχρονος κόσμος ως την άκρη αυτής της μοιραίας κατηφοριάς, ή μήπως, όπως συνέβη κατά την παρακμή του ελληνο-ρωμαϊκού κόσμου, θα επέλθει μια νέα παλινόρθωση, αυτή τη φορά μάλιστα, προτού αγγίξει το βάθος της αβύσσου που μέσα της έχει χωθεί; Φαίνεται πως ένα σταμάτημα στα μισά του δρόμου είναι πια εντελώς αδύνατο, και πως σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις που παρέχουν οι παραδοσιακές διδασκαλίες, έχουμε εισέλθει αληθινά στην τελική φάση της Kali-Yuga, στην πιο σκοτεινή περίοδο αυτού του «σκοτεινού αιώνα», σε αυτή την κατάσταση διάλυσης από την οποία δεν είναι δυνατό να εξέλθουμε παρά με ένα κατακλυσμό, επειδή δεν αρκεί τώρα πια μια απλή αποκατάσταση αλλά απαιτείται μια ολική ανακαίνιση. Η αταξία και η σύγχιση βασιλεύουν παντού. Οδηγήθηκαν σε ένα σημείο που ξεπερνά πολύ όλα όσα είχαμε γνωρίσει προηγουμένως, και, ξεκινώντας από τη Δύση, απειλούν τώρα να κατακλύσουν τον κόσμο ολόκληρο. Ξέρουμε βέβαια πως ο θρίαμβός τους δεν μπορεί ποτέ να είναι παρά φαινομενικός και παροδικός, αλλά σε ένα τέτοιο βαθμό, που φαίνεται να είναι η ένδειξη της πιο σοβαρής κρίσης που έχει περάσει η ανθρωπότητα κατά τη διάρκεια του παρόντος κύκλου της. Δεν έχουμε φτάσει σ' αυτή τη φοβερή εποχή που αναγγέλλουν τα ιερά Βιβλία της Ινδίας «όπου οι κάστες θα ανακατευθούν, όπου ακόμη και η οικογένεια δεν θα υπάρχει πια»; Αρκεί να κοιτάξει κανείς γύρω του για να πειστεί ότι αυτή είναι πραγματικά η κατάσταση του σύγχρονου κόσμου, και για να διαπιστώσει παντού αυτή τη βαθειά κατάπτωση που το Ευαγγέλιο αποκαλεί «το βδέλυγμα της ερημώσεως». Δεν πρέπει να παρασιωπήσουμε τη σοβαρότητα αυτής της κατάστασης. Αρμόζει να την αντικρούσουμε όπως είναι, χωρίς καμμιά «αισιοδοξία», αλλά και χωρίς καμμιά «απαισιοδοξία», επειδή, όπως το λέγαμε προηγουμένως, το τέλος του παλαιού κόσμου θα είναι επίσης η απαρχή ενός νέου κόσμου.

Τίθεται τώρα ένα ερώτημα: ποιος είναι ο λόγος ύπαρξης μιας περιόδου σαν αυτή που ζούμε; Πραγματικά, όσο ανώμαλες και αν είναι οι παρούσες συνθήκες καθαυτές, οφείλουν ωστόσο να ενταχθούν στη γενική τάξη πραγμάτων, σε αυτή την τάξη που, σύμφωνα με μια ρήση απω-ανατολική, αποτελείται από το άθροισμα όλων των ανωμαλιών. Αυτή η εποχή, όσο κι αν είναι οδυνηρή και ταραγμένη, πρέπει να έχει κι αυτή, όπως όλες οι άλλες, τη συγκεκριμένη θέση της στο σύνολο της ανθρώπινης εξέλιξης, και άλλωστε το ίδιο το γεγονός ότι είχε προβλεφτεί από τις παραδοσιακές διδασκαλίες, είναι από αυτή την άποψη μια επαρκής ένδειξη. Αυτά που είπαμε για τον γενικό βηματισμό ενός κύκλου εκδήλωσης, που ακολουθεί την κατεύθυνση της προοδευτικής επικράτησης της ύλης, δίνει αμέσως την εξήγηση μιας τέτοιας κατάστασης και δείχνει αρκετά ότι αυτό που είναι ασυνάρτητο και ανώμαλο από μια ιδιαίτερη άποψη δεν είναι ωστόσο παρά η συνέπεια ενός νόμου που αναφέρεται σε μια ανώτερη ή ευρύτερη άποψη. Θα προσθέσουμε, χωρίς να επιμείνουμε, ότι, όπως κάθε αλλαγή κατάστασης, το πέρασμα από έναν κύκλο σε άλλο δεν μπορεί να ολοκληρωθεί παρά μέσα στο σκοτάδι. Υπάρχει εδώ ακόμη ένας νόμος πολύ σημαντικός και του οποίου οι εφαρμογές είναι πολλαπλές, αλλά που, γι' αυτό ακριβώς μια έκθεσή του κάπως λεπτομερής θα μας οδηγούσε πολύ μακρυά(7).

Δεν αρκούν αυτά: η σύγχρονη εποχή οφείλει απαραίτητα να αντιστοιχεί στην ανάπτυξη ορισμένων δυνατοτήτων που, από την αρχή, είχαν συμπεριληφθεί στο (δυνάμει) περιεχόμενο του παρόντος κύκλου. Και, όσο και αν είναι κατώτερη η σειρά που καταλαμβάνουν αυτές οι δυνατότητες μέσα στο σύνολο της ιεραρχίας, δεν θα όφειλαν λιγότερο, όπως και οι άλλες, να κληθούν να εκδηλωθούν κατά την τάξη που τους είχε οριστεί. Υπό αυτόν τον όρο, αυτό που, σύμφωνα με την παράδοση, χαρακτηρίζει την ύστατη φάση του κύκλου, είναι, θα μπορούσαμε να πούμε, η εκμετάλλευση όλων όσων είχαν παραμεριστεί και απορριφτεί κατά τη διάρκεια των προηγούμενων φάσεων. Και, πραγματικά, εδώ βρίσκεται αυτό που μπορούμε να διαπιστώσουμε μέσα στον σύγχρονο πολιτισμό, που κατά κάποιο τρόπο δεν ζει παρά από αυτά που οι προηγούμενοι πολιτισμοί είχαν απαρνηθεί. Δεν έχουμε, για να το αντιληφτούμε, παρά να δούμε πως οι εκπρόσωποι αυτών των πολιτισμών που διατηρήθηκαν ως τις μέρες μας στον κόσμο της ανατολής εκτιμούν τις δυτικές επιστήμες και τις βιομηχανικές εφαρμογές τους. Αυτές οι υποδεέστερες γνώσεις, τόσο μάταιες στα μάτια εκείνου που κατέχει μια γνώση άλλης τάξης, όφειλαν ωστόσο να «πραγματωθούν», και αυτό δεν θα ήταν δυνατό παρά σε ένα στάδιο όπου η αληθινή διανοητικότητα θα είχε εξαφανιστεί. Αυτές οι αναζητήσεις μιας αποκλειστικά πρακτικής αξίας, με τη στενότερη έννοια της λέξης, όφειλαν να συμπληρωθούν, αλλά δεν θα το μπορούσαν παρά ως μια ακραία αντίθεση της πρωταρχικής πνευματικότητας, από ανθρώπους βυθισμένους μέσα στην ύλη σε σημείο που να μην αντιλαμβάνονται τίποτε πιο πέρα από αυτή και που καταντούν τόσο περισσότερο σκλάβοι της όσο περισσότερο επιζητούν να την χρησιμοποιήσουν, πράγμα που τους οδηγεί σε μια διαρκώς αυξανόμενη ταραχή, χωρίς κανόνα και χωρίς σκοπό, στη διασπορά μέσα στην καθαρή πολλαπλότητα, μέχρι την τελική διάλυση.

Αυτη είναι, σκιαγραφημένη σε γενικές γραμμές και συνεπτυγμένη στα πιο ουσιαστικά σημεία της, η αληθινή ερμηνεία του σύγχρονου κόσμου. Αλλά, ας το δηλώσουμε ξεκάθαρα, αυτή η εξήγηση δεν πρέπει καθόλου να ληφθεί ως δικαίωση. Μια αναπόφευκτη συμφορά δεν παύει να είναι συμφορά. Ακόμη και αν από το κακό μπορεί να βγει κάτι καλό, αυτό καθόλου δεν αναιρεί τον χαρακτήρα του κακού. Δεν μεταχειριζόμαστε άλλωστε εδώ, εννοείται, αυτούς τους όρους «καλό» και «κακό», παρά για να γίνουμε πιο σαφείς, και έξω από κάθε ειδική πρόθεση «ηθικής». Οι μερικές ανωμαλίες δεν μπορούν να μην υπάρχουν, γιατί αποτελούν απαραίτητα στοιχεία της ολικής τάξης. Αλλά, παρ' όλα αυτά, μια εποχή αταξίας είναι, αυτή καθαυτή, κάτι που μπορεί να παρομοιαστεί με ένα τερατούργημα, που, όντας η συνέπεια ορισμένων φυσικών νόμων, δεν παύει να είναι μια παρέκκλιση και ένα είδος σφάλματος, ή (να παρομοιαστεί) με έναν κατακλυσμό που, όντας αποτέλεσμα της κανονικής πορείας των πραγμάτων, είναι παρ' όλα αυτά, αν τον αντικρύσουμε ξέχωρα, μια ανατροπή και μια ανωμαλία. Ο σύγχρονος πολιτισμός, όπως κάθε πράγμα, έχει αναγκαστικά λόγο ύπαρξης, και αν με αυτόν τελειώνει αληθινά ένας κύκλος, μπορούμε να πούμε, πως είναι αυτό που οφείλει να είναι, πως έρχεται στην ώρα του και στον τόπο του. Αλλά δεν οφείλει γι' αυτό λιγότερο να κριθεί κατά την ευαγγελική ρήση, την τόσο συχνά παρανοημένη: «ανάγκη γαρ εστιν ελθείν τα σκάνδαλα. Πλην ουαι τω ανθρώπω εκείνω δι' ου το σκάνδαλον έρχεται».

______________

1. Αυτό αναφέρεται στη λειτουργία της «συντήρησης του θεϊκού στοιχείου» που εκπροσωπείται στην ινδουιστική διδασκαλία με τον Vishnu, και ιδιαίτερα με την διδασκαλία των Avataras ή «κενώσεων» της θείας αρχής μέσα στον εκδηλωμένο κόσμο που φυσικά είναι αδύνατο να αναπτύξουμε εδώ.

2. Πρέπει να σημειωθεί πως το όνομα του Ζοροάστρη δηλώνει στην πραγματικότητα όχι ένα ιδιαίτερο πρόσωπο, αλλά ένα λειτούργημα, ταυτόχρονα προφητικό και νομοθετικό. Υπήρξαν πολλοί Ζοροάστρες, που έζησαν σε τελείως διαφορετικές εποχές. Και είναι ακόμη αληθοφανές πως αυτό το λειτούργημα όφειλε να έχει ένα συλλογικό χαρακτήρα, το ίδιο με αυτό των Vyasa στην Ινδία, και ακόμη πως στην Αίγυπτο, αυτό που αποδόθηκε στο Θωθ ή Ερμή παριστάνει το έργο ολόκληρης της ιερατικής κάστας.

3. Το ζήτημα του Βουδδισμού στην πραγματικότητα πολύ απέχει από το να είναι τόσο απλό όσο θα μπορούσε να το παρουσιάσει αυτή η σύντομη σύνοψη. Και είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί πως, αν οι Ινδοί, από την άποψη της κατ' εξοχήν παράδοσής τους, καταδίκασαν πάντοτε τους Βουδδιστές, πολλοί από αυτούς δεν εκδηλώνουν λιγότερο ένα μεγάλο σεβασμό για τον ίδιο το Βούδδα, μερικοί από αυτούς μάλιστα, φτάνοντας ως το σημείο να βλέπουν σ' αυτόν, τον ένατο Avatara, ενώ άλλοι ταυτίζουν αυτόν εδώ με τον Χριστό. Από την άλλη μεριά, όσον αφορά τον Βουδδισμό, όπως τον ξέρουμε σήμερα, πρέπει να προσέχουμε τη διάκριση, ανάμεσα στις δύο μορφές του Mahayana και του Hinayana, ή του «Μεγάλου Οχήματος» και του «Μικρού Οχήματος». Γενικά, μπορούμε να πούμε πως ο Βουδδισμός έξω από την Ινδία διαφέρει σημαντικά από την αρχική Ινδική μορφή του, που άρχισε να χάνει γρήγορα έδαφος μετά το θάνατο του Ashoka και εξαφανίστηκε εντελώς μερικούς αιώνες αργότερα.

4. Αυτή η περίπτωση δεν είναι ιδιομορφία της Ινδίας αλλά απαιτείται και στη Δύση. Για τον ίδιο ακριβώς λόγο δεν βρίσκουμε ερείπια των Γαλατικών πολιτισμών, των οποίων ωστόσο η ύπαρξη είναι αναμφισβήτητη, αφού βεβαιώνεται από σύγχρονες μαρτυρίες. Και εδώ, εξ ίσου, οι σύγχρονοι ιστορικοί εκμεταλλεύτηκαν αυτή την απουσία μνημείων για σκιαγραφήσουν τους Γαλάτες ως άγριους και ζούσαν μέσα στα δάση.

5. Η σχέση είναι εδώ περίπου η ίδια με αυτήν που υπάρχει στην Ταοϊστική διδασκαλία, ανάμεσα στην κατάσταση του «προικισμένου ανθρώπου» και σε αυτήν του «υπερβατικού ανθρώπου».

6. Θα αρκεστούμε σε δύο μονάχα παραδείγματα, ανάμεσα στα τέτοιου είδους συμβάντα, που έμελλε να έχουν τις πιο σοβαρές επιπτώσεις: την υποτιθέμενη ανακάλυψη της τυπογραφίας, που οι Κινέζοι κατείχαν πριν από τους χρόνους του Χριστιανισμού, και την «επίσημη» ανακάλυψη της Αμερικής, με την οποία υπήρχε επικοινωνία πολύ πιο συνεχής απ' όσο φανταζόμαστε, καθ' όλο το μεσαίωνα.

7. Αυτός ο νόμος συμβολιζόταν στα Ελευσίνια μυστήρια, με τον στάχυ. Οι αλχημιστές τον παρίσταναν με την «σήψη» και με το μαύρο χρώμα που σημαδεύει την αρχή του «Μεγάλου Έργου». Αυτό που οι χριστιανοί μυστικοί ονόμαζαν «σκοτεινή νύχτα της ψυχής» δεν είναι παρά η εφαρμογή του στην πνευματική ανάπτυξη του όντος που υψώνεται σε ανώτερες καταστάσεις. Και θα ήταν εύκολο να σημειώσουμε πολλές ακόμη αντιστοιχίες.

RENE GUENON

Η ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΣΩΤΗΡΗΣ Π. ΓΟΥΝΕΛΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΩΔΩΝΗ 1980

Η ποίησις των ερειπίων - Αριστομένης Προβελέγγιος

Σὲ βλέπω ἐκεῖ ρημόσπιτο, σὲ βλέπω ἐκεῖ ρημάδι.
Ἀγριόχορτα στὸ δῶμά σου τὰ χρόνια ἔχουνε σπείρει.
Χιόνια, βροχὲς σ' ἐγέρασαν, ἀντάρες σ' ἔχουν φθείρει,
καὶ στέκεις καὶ ὀνειρεύεσαι στὸ μακρινὸ λαγκάδι.

Τὸ μάτι μου, ἀπ' ὀνείρατα ποιητικὰ γεμᾶτο,
ποῦ τ' ἄπειρο διάστημα γοργὰ τὸ ταξειδεύει,
καὶ λούεται μὲς στὰ κύματα ποῦ λάμπουν ἐκεῖ κάτω −
μ' ἀγάπη καὶ προτίμησι στὸ δῶμά σου σταθμεύει.

Οἱ στοχασμοί μου − ἀναλαμπές, ποῦ στέλλουν οἱ αἰῶνες
καὶ ἡ Ζωὴ − στὸ δῶμά σου ἀνεβοκατεβαίνουν,
καὶ μέσα στὰ χαλάσματα, ποῦ ἀράχνες τώρα ὑφαίνουν,
πετοῦν τῆς φαντασίας μου ᾑ ρόδινες εἰκόνες.

Τί βρίσκει στὰ συντρίμμια σου τὰ θλιβερὰ τὸ μάτι;
ποιὰ βρύσι τρέχει ἀπόκρυφη στὰ σκόρπια σου λιθάρια,
καὶ πίνει ἡ φαντασία μου κι' ὡραίους κόσμους πλάττει,
κόσμους ζωῆς στὰ κρύα σου, νεκρά σου ἀπομεινάρια;

Καὶ κἄποτε μέσ' ἀπὸ κεῖ βαρειὰ φωνὴ μοῦ κράζει:
"Ὦ σύ, ποῦ ὁ νοῦς σου μέσα 'δῶ μ' αὐθάδειαν ὀργιάζει
κ' εὐδαιμονίας ὄνειρα στὰ ἐρείπια χρυσοπλέκει,
ξέρεις μιὰ μέρ' ἂν μ' ἔκαψε τοῦ πόνου ἀστροπελέκι;"

Μια βραδιά με τον Ρεντ - Charles Bukowski

«Ρεντ», είπα στον νεαρό, «για τα θηλυκά έχω πάψει πια να υπάρχω. Αλλά φταίω κι εγώ. Έχω σταματήσει πια να πηγαίνω σε χορούς, σε φιλανθρωπικές αγορές, ποιητικές βραδιές, παρτούζες και όλα αυτά τα νυφοπάζαρα που κλωθογυρίζουνε οι περισσότερες καργιόλες.

Παλιότερα, πάντα κάρφωνα κάτι, στα Μπαρ που γύρναγα, στο τραίνο, στην επιστροφή απ' το Ντελμάρ, παντού όπου ήτανε στα σκαριά κανένα μεθύσι. Αλλά σήμερα δεν τ' αντέχω πια τα Μπαρ. Όλοι αυτοί οι σκατότυποι που κάθονται σαν χαμένοι και σκοτώνουνε την ώρα τους, ελπίζοντας ότι όπου να 'ναι θα ξεφυτρώσει καμιά ψωραλέα γκόμενα και θα 'ρθει να τους καθήσει στα γόνατα. Αυτή όλη η κατάσταση είναι ντροπή για την ανθρωπότητα.

Ο Ρεντ στριφογύρισε ένα μπουκάλι μπύρας στον αέρα τ' άρπαξε και ξεκόλλησε το καπάκι στην άκρη του τραπεζιού μου.

«Όλ' αυτά, συμβαίνουνε στα κεφάλια διαφόρων Μπουκόβσκι, κι εσύ δε τα έχεις ανάγκη αυτά».

«Όλ, αυτά συμβαίνουνε στο κεφάλι της ψωλής μου, Ρεντ. Κι εγώ τα 'χω απόλυτη ανάγκη».

«Άκου τώρα δω, κάποτε πιάσαμε μια αλκοολικιά και την δέσαμε σ' ένα κρεβάτι. Παίρναμε 50 σεντς στο γαμήσι. Υπολογίζω ότι όλοι οι σακάτηδες κι οι παρανοϊκοί απ' την γειτονιά, την καβαλήσανε. Πρέπει να ξεπετάξαμε γύρω στους 500 πελάτες, σ' αυτές τις 3 μέρες και 3 νύχτες».

«Άνθρωπε! Ρεντ μ' ανακατεύεις!»

«Πως; εγώ νόμιζα ότι μιλάω με το γνωστό Βρωμόγερο;»

«Μπα, αυτό τ' όνομα μου 'μεινε επειδή δεν αλλάζω κάθε μέρα κάλτσες, κι αυτό είναι όλο. Την αφήνατε τουλάχιστο πότε-πότε να πάει για χέσιμο;»

«Γιατί;»

«Άχου, Θεία σκατά. Της έδωσες τίποτα να φάει;»

«Το είδος αυτό δεν τρώει. Της δίναμε κρασί κι έπινε».

«Θα με τρελάνεις»

«Μα γιατί;»

«Γιατί, γιατί αυτό δεν είναι ανθρώπινο, κατάλαβες; Κάτι τέτοιο είναι θηριωδία. Μα τι λέω, κάτι τέτοιο ούτε τα θηρία δεν το κάνουνε».

«Κι όμως βγάλαμε 250 δολάρια απ' αυτή την ιστορία».

«Πόσα της έδωσες εκεινής;»

«Τίποτα. Την αφήσαμε εκεί ξαπλωμένη. Το νοίκι έτσι κι αλλιώς θα το πλήρωνε, μετά από δύο μέρες».

«Την έλυσες;»

«Εμ, βέβαια. Αλλιώς μπορεί να μας κολλάγανε κανένα φόνο, που ξέρεις τι γίνεται».

«Τι αδιαφορία, τι απανθρωπιά!»

«Μιλάς σαν παπάς».

«Παράγγειλε, αν θες καμιά μπύρα ακόμη».

«Μήπως θέλεις να σου προμηθεύσω κανένα μουνί να γαμήσεις;»

«Πόσο; για 50 σεντς πάντα;»

«Όχι, θα πρέπει να επενδύσεις κάτι παραπάνω».

«Ευχαριστώ, να μου λείπει».

«Βλέπεις, στην πραγματικότητα δεν θέλεις γυναίκα».

«Σαν να 'χεις δίκιο».

Άνοιξε νέα μπύρα. Ήπιε μονορούφι. Και μετά σηκώθηκε. «Κοίταξε δω, βλέπεις; Έχω πάντα μαζί μου αυτό το ξυράφι, εδώ κάτω απ' τη ζώνη μου. Για τους περισσότερους Χόμπος το ξύρισμα είναι πρόβλημα. Για μένα, όχι. Κι όταν ταξιδεύω φοράω πάντα δύο παντελόνια – εδώ βλέπεις; – κι όταν φτάσω σε μια πόλη, βγάζω το έξω παντελόνι και το μπλε ναυτικό μου πουκάμισο. Από κάτω φοράω ένα άσπρο νάυλον, το βγάζω κι αυτό και το περνάω μια φορά στο νεράκι και σε καμιά ώρα είναι στεγνό. Φοράω και τη γραβάτα, γυαλίζω τα παπούτσια και μετά ψάχνω για το κατάλληλο μαγαζί. Τσιμπάω το σακκάκι που μου πάει πιο πολύ και σε δυό μέρες μέσα έχω μια φίνα δουλίτσα στο χέρι, «χαρτογιακάς» να πούμε, όπως ο κάθε ευυπόληπτος αστός. Κανένας δεν υποπτεύεται ότι ο Κύριος αυτός, δηλαδή εγώ, είναι ο ίδιος που έχει πηδήσει πριν δυό μέρες απ' το τραίνο, αφού ταξίδεψε όλο τον δρόμο μες στο βαγόνι που στοιβάζουνε τα ζώα. Αλλά από την άλλη μεριά πάλι, τις δουλειές αυτές δεν τις αντέχω για πολύ. Κι έτσι, μέχρι να ξαναρχίσουν οι γάτες να γαμιούνται, εγώ ετοιμάζομαι για τον καινούργιο γύρο».

Δεν ήξερα αν έπρεπε να συμπληρώσω κάτι σ' όλα αυτά. Γι' αυτό το βούλωσα και συνέχισα να κρατιέμαι στην μπύρα μου.

«Έχω πάντα μαζί μου κι αυτό εδώ το στιλέτο, εδώ κάτω απ' τη μασχάλη στερεωμένο μ' ένα ελατήριο, το βλέπεις;»

«Ναι, το είδα. Ένας φιλαράκος μου 'λεγε τις προάλλες ότι κι ένα ανοιχτήρι για μπουκάλια κρασί να γίνει εξαίρετο όπλο».

«Κι έχει δίκιο ο φίλος σου. Έτσι λοιπόν, κι όταν καμιά φορά με πιάνουνε οι μπάτσοι, ελευθερώνω στα γρήγορα το ελατήριο, σηκώνω τα χέρια και φωνάζω: ΜΗΝ ΠΥΡΟΒΟΛΕΙΤΕ!...» (κι ο Ρεντ, μου παρουσιάζει με παντομίμα την σκηνή), «...κι έτσι μ' αυτή την κίνηση η κάμα πέφτει κάτω. Δεν βρίσκουνε ποτέ τίποτα επάνω μου. Ούτε ξέρω πια πόσες κάμες έχω εξαφανίσει έτσι».

«Έχεις ποτέ σου καθαρίσει καμιά υπόθεση με την κάμα, Ρεντ;»

Μου 'ριξε μια παράξενη ματιά.

«Καλά, ξέχασέ το», του είπα. «Πες ότι δεν ειπώθηκε τίποτα».

Πιαστήκαμε πάλι στις μπύρες μας.

«Είδα κάποτε σ' ένα σταθμό μια εφημερίδα που 'γραφε ένα ολόκληρο άρθρο για σένα. Ξέρεις σ' έχω για σπουδαίο συγγραφέα...»

«Σ' ευχαριστώ», του είπα.

«Προσπάθησα κι εγώ που λες να γράψω, αλλά δεν τα κατάφερα».

«Πόσων χρονών είσαι;»

«Εικοσιένα».

«Ε, έχεις καιρό μπροστά σου».

Καθόταν εκεί και σκεφτόταν το πως θα μπορούσε να γίνει συγγραφέας. Μετά έβαλε το χέρι στην κωλότσεπη.

«Αυτό μου το 'χουν δώσει κάποτε, για να κρατήσω κλειστό το στόμα μου».

Στο χέρι κρατούσε ένα πλεχτό πέτσινο πορτοφόλι.

«Ποιος;»

«Έτυχε να δω δυό τύπους που καθαρίζανε κάποιον, κι αυτοί είναι που μου δώσανε το πορτοφόλι για να μην πω τίποτα».

«Και γιατί τον βγάλανε από τη μέση;»

«Να γι' αυτό το πορτοφόλι που 'χε 7 δολάρια όλα κι όλα μέσα».

«Και πως έγινε;»

«Του ανοίξανε το κεφάλι με μια πέτρα. Εκεί που καθότανε κι έπινε, του σπάσανε το κεφάλι. Του πήρανε το πορτοφόλι. Κι εγώ τα είδα όλα».

«Και τι κάνανε μετά το πτώμα;»

«Πρωί-πρωί μόλις σταμάτησε το τραίνο για να βάλουνε νερό στη μηχανή, εκείνοι τραβήξανε το πτώμα έξω απ' το βαγόνι και το ρίξανε κάτω απ' την πλατφόρμα που φορτώνουν τα ζώα. Μετά ξανανεβήκανε στο βαγόνι και το τραίνο έφυγε».

«Χμμμ», είπα.

«Αργότερα βρίσκουνε οι μπάτσοι το πτώμα, κοιτάζουνε τα ρούχα, βλέπουνε και το πρόσωπο ενός αλκοολικού, χαρτιά ο άνθρωπος δεν έχει, κι έτσι η υπόθεση κλείνει. Άντε ένας χόμπο ακόμη. Ποιον ενδιαφέρει, τώρα κάτι τέτοιο;»

Συνεχίσαμε να πίνουμε για μερικές ώρες ακόμη. Του 'πα κι εγώ μερικές απ' τις πιο καλές μου ιστορίες, που φυσικά ούτε στο μισό απ' τις δικές του δε φτάνανε. Μετά δεν είχαμε πια τι να πούμε, ο καθένας μας σκεφτότανε τα δικά του.

Κάποια στιγμή ο Ρεντ σηκώθηκε.

«Λοιπόν, φίλε πρέπει να φύγω τώρα. Περάσαμε ωραία οι δυό μας».

Σηκώθηκα κι εγώ.

«Ναι, πρέπει να τ' ομολογήσω, ήταν πολύ ωραία Ρεντ».

«Άντε και γαμώ τα σκατά, μπορεί να ξαναβρεθούμε μια μέρα».

«Ναι γαμώ τα σκατά, Ρεντ».

Κατά κάποιο τρόπο, διστάζαμε να χωρίσουμε και επιβραδύναμε αυτή τη στιγμή. Γιατί μας είχε δέσει αυτή η βραδιά που περάσαμε μαζί και που ήταν πράγματι κατά κάποιο τρόπο ωραία.

«Στο επανιδείν μικρέ».

«Έγινε, Μπουκόβσκι!»

Τον παρακολουθούσα από πίσω καθώς έφευγε, έστριψε μπροστά απ' το φράχτη του σπιτιού κι απομακρύνθηκε πηγαίνοντας στη Νόρμαντη κι ακόμη πιο πέρα στο Βέρμοντ όπου και θα 'βρισκε δωμάτιο για τις επόμενες τρεις – τέσσερις μέρες, τώρα δεν φαινότανε πια κι ένα υπόλοιπο του φεγγαριού έφεγγε εκεί ψηλά ενώ εγώ κλείδωσα την πόρτα κι άδειασα μια τελευταία άνοστη μπύρα. Έσβησα το φως και σύρθηκα στο κρεβάτι, έβγαλα τα ρούχα και ξάπλωσα, ενώ όλοι αυτοί οι τύποι εκεί έξω στους σταθμούς εμπορευμάτων, περπατούν με βαριά βήματα πάνω στις σιδερογραμμές, ψάχνοντας τα τραίνα και σημειώνοντας τους τόπους προορισμού. Ελπίδα για καλύτερες πόλεις, για ομορφότερους καιρούς, για περισσότερη αγάπη ή ευτυχία ή κάτι τέτοιο τέλος πάντων. Δεν θα το βρούνε ποτέ. Αλλά κι ούτε θα σταματήσουν ποτέ να ψάχνουν γι' αυτό.

Αποκοιμήθηκα.

Charles Bukowski

NOTES OF A DIRTY OLD MAN ΠΕΖΑ 1

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΕΟ ΡΟΜΒΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΠΟΠΕΙΡΑ 1984

Κρυμμένες αισθήσεις – Jean Cocteau

Είναι πολύ σπάνιο η γραφικότητα και η εκκεντρική ομορφιά να μη μας προκαλέσουν κούραση και μια θανάσιμη πλήξη. Τα σχήματα, οι γραμμές, τα χρώματα ασκούν μια δύναμη, την οποία η Δύση χρησιμοποιεί απερίσκεπτα, η Ανατολή όμως συνθέτει με αυτήν τα φίλτρα της.

Ένα ευαίσθητο άτομο επιβαρύνεται από την αταξία των διαστάσεων. Η βλακεία ενός αρχιτέκτονα είναι πολύ πιο επικίνδυνη από ο,τιδήποτε άλλο, επειδή είναι αδύνατο να γλυτώσεις από την επίδρασή της. Δεν πρόκειται για καλό ούτε για κακό γούστο. Πρόκειται για έναν τόπο που καταβάλλει, δηλητηριάζει, εξαντλεί, ρίχνει κατάρες και ευχές σιωπηλά και ύπουλα. Ένα ξενοδοχείο, ένα πλοίο μπορούν να προκαλέσουν περίεργες καταστροφές. Δεν ξέρουμε που να χρεώσουμε τη δυσφορία που διαλύει τα αποθέματά σας. Η ψυχή, τεταμένη, χάνει την ευλυγισία της. Το κακό γλυτώνει την ανάλυση. Στην αρχή γελάτε με την ασχήμια, η οποία σας παραξενεύει, σας εξαγριώνει. Λίγο λίγο, όμως, σας δηλητηριάζει. Ο οργανισμός σας παύει να αναπτύσσεται. Αλληθωρίζει, παραπαίει, πεθαίνει.

Η Ανατολή γνωρίζει αυτές τις φοβερές δυνάμεις. Τις χρησιμοποιεί για να βλάψει ή για να γοητεύσει. Ένας ναός στην Ινδία, μια κινέζικη παγόδα μπορούν να μας υπνωτίσουν, να μας μαγέψουν, να μας ενθουσιάσουν, να μας αποκοιμίσουν με τη χρήση των όγκων, των καμπυλών, των προοπτικών.

Ένα μνημείο που έχει ή που είχε μια χρησιμότητα, δε μας προκαλεί καθόλου κούραση. Το Κολοσσαίο χρησίμευε, η Ακρόπολη χρησίμευε. Η Σφίγγα χρησίμευε κ.λπ. Να γιατί μας αρέσουν. Δε χρειάζεται να ξέρεις σε τι χρησίμευαν, ούτε και να κάνεις χρήση των υπηρεσιών τους. Το γεγονός ότι γεννήθηκαν από μια ανάγκη, ότι ένας σκοπός κατηύθυνε αυτούς που τα κατασκεύασαν και τους ανάγκαζε να συμμορφώνονται με νόμους, τους αφαιρεί κάθε αταξία και κάθε επιπολαιότητα. Μπορεί να θέλουν να προκαλέσουν δέος, να ευχαριστήσουν, να κυριαρχήσουν, να εξασφαλίσουν την επιβίωση στους νεκρούς με την ομοιότητα ενός ίδιου, μπορεί μ' αυτή την ομοιότητα να τρομάζουν τους τυμβωρύχους, το σημείο εκκίνησης πάντως δεν είναι τυχαίο. Ποτέ οι μεγάλες εποχές δε μας έφεραν αντιμέτωπους με έργα αισθητικής. Ένα σκιάχτρο φοβίζει τα πουλιά, εμάς δε μας φοβίζει, αλλά και μόνο η αναγκαιότητα να επιτύχει κάτι εμπνέει τον χωρικό που κάνει την ευρεσιτεχνία και την απαλλάσσει από την «πνευματικότητα». Είναι η ομορφιά του τρόμου. Η ομορφιά που διαθέτουν οι μάσκες των νέγρων, τα τοτέμ, οι σφίγγες της Αιγύπτου.

Κίνητρα ισχυρά και σχεδόν πάντα απόκρυφα αποτελούν την κοιτίδα χιλιάδων λεπτομερειών που εξυφαίνουν την πολυποίκιλη ομορφιά του σύμπαντος. Ένα μοναδικό έργο μπορεί να φαίνεται αστήρικτο, αλλά η εκφραστική του δύναμη κρύβει πάντα ρίζες.

Έχετε υπόψη σας για ποιο λόγο η Κίνα σπάει τα πόδια των γυναικών της; Η απάντηση θα μπορούσε να είναι: λόγω μόδας. Μια μόδα με μεγάλη ιστορία. Κατά τα άλλα, η ίδια η μόδα μπορεί να πηγάζει από εντελώς αναπάντεχα πράγματα. Ένας φαλακρός μπορεί να λανσάρει την περούκα, ένας κουτσός το παντελόνι που περνά κάτω από το παπούτσι, μια πριγκίπισσα γεμάτη κόκκινα σπυράκια την ψεύτικη ελιά, μια έγκυος αυτοκράτειρα το κρινολίνο κ.λπ. Δεν είνα λίγες οι αναπηρίες που αποτέλεσαν την προέλευση κάποιας ιδιαίτερης μόδας.

Η προέλευση του κολοβώματος των γυναικών της Κίνας είναι διαφορετική. Μια φυλή δημίων δε διανοείται τον έρωτα χωρίς πόνο. Ένα σπασμένο πόδι είναι ευαίσθητο στο σημείο του σπασίματος. Αρκεί να αγγίξεις το σημείο εκείνο, για να βασανίσεις. Αυτό είναι το αληθινό κίνητρο αυτού του εθίμου που παραξενεύει και που χάνεται μαζί με άλλες λεπτές συνήθειες. Όσο περισσότερο μας μιμείται η Κίνα, τόσο περισσότερο εγκαταλείπει τα μυστηριώδη της πλεονεκτήματα. Ο ερωτισμός επιστρέφει στη χοντροκοπιά της Ευρώπης.

Συνταγές μαγειρικής και συνταγές αγάπης χάνονται ή γίνονται φολκλορικές. Οι νεαρές Κινέζες σύζυγοι δε φοβούνται πια τα συζυγικά γυμνάσια που τους προκαλούσαν την κατάλληλη στιγμή σπασμούς και φωνές πόνου.

Ποια είναι η αφετηρία της ετικέτας που αλλάζει από τόπο σε τόπο εκ θεμελίων αυτό που γίνεται και αυτό που δε γίνεται σε ένα λαό;

Ινδοί και νέγροι προτιμούν χίλιες φορές να πεθάνουν παρά να εμφανιστούν γυμνοί μπροστά στο γιατρό. Ένας Άγγλος αξιωματικός που γδύνεται και κάνει μπάνιο στην όχθη ενός ποταμού, αν τύχει και τον αντιληφθεί ένας ιθαγενής, δεν έχει πρόσωπο, και πρέπει να φύγει από τις Ινδίες. Ένας ήχος από το στόμα είναι μια τιμή του Ανατολίτη οικοδεσπότη προς τον φιλοξενούμενό του. Ένας διαφορετικού τύπου ήχος είναι ντροπή την οποία δεν ξεπλένει παρά ο θάνατος.

Ένας νεαρός Ινδός στρατιώτης του επίατρου Μπ... άφησε αυτόν τον μοιραίο ήχο κατά τη διάρκεια μιας άσκησης. Ίσα που τον άκουσε κάποιος από τους συντρόφους του. Μια ώρα αργότερα, αυτοκτόνησε μέσα στη ζούγκλα με μια τουφεκιά.

Ένας πατέρας άφησε τον ίδιο ήχο σκύβοντας πάνω στην κούνια του γιου του. Η γυναίκα του του συμπεριφερόταν ως «πορδιστή» και αυτός έπρεπε να φύγει από το χωριό. Πέρασαν είκοσι χρόνια. Θέλησε να δει ξανά το γιο του. Επιστρέφει κρυφά στο χωριό. Ρωτά. Ο γιος του έχει γίνει ένας εύρωστος στρατιώτης του στρατού της Ινδίας. Είναι περήφανος! Βλέπει το γιο του που επιστρέφει σπίτι και τη γριά γυναίκα του όρθια στην πόρτα του σπιτιού. Ξεχνά το παρελθόν. Πάει πιο κοντά. Η γυναίκα του τον αναγνωρίζει: «Για δες, φωνάζει στο γιο της, ο πορδιστής ξαναγύρισε». Ο πατέρας έφυγε και δεν τόλμησε ποτέ ξανά να εμφανιστεί.

Αυτές οι δύο ιστορίες είναι ιστορίες αληθινές. Η επόμενη είναι επινόηση:

Μια πριγκίπισσα ερωτεύεται έναν παπουτσή. Της τον αρνούνται. Οι γιατροί υποχρεώνουν τον πατέρα να δεχτεί αυτόν το γάμο. Ο παπουτσής εκπαιδεύεται και ο γάμος γίνεται. Κατά τη διάρκεια της γιορτής, ο παπουτσής αφήνει τον επικίνδυνο ήχο. Σηκώνεται από το τραπέζι, φεύγει, παίρνει μερικά παλιόρουχα, εγκαταλείπει τον πύργο και την πόλη και γίνεται λαγός. Περνά πεδιάδες, δάση, χωριά και φτάνει σε μια άλλη πόλη. Εγκαθίσταται, ανοίγει ένα μαγαζάκι, παντρεύεται και αποκτά παιδιά.

Γέρος πια, του έρχεται η επιθυμία να ξαναδεί την πόλη των νεανικών του χρόνων. Μια νύχτα, αφήνει την οικογένειά του, και κάνει την ίδια πορεία όπως παλιά, στην αντίθετη κατεύθυνση. Περνά δάση και πεδιάδες. Τέλος, αντικρίζει την πόλη, η οποία έχει γίνει αγνώριστη από τα καινούργια κτίρια.

Προχωρά. Κοιτάζει γύρω του. Του φαίνεται ότι αναγνωρίζει την πλατεία του πύργου, αλλά ο πύργος δεν είναι πια εκεί. Στη θέση του υπάρχει ένας δημόσιος κήπος και το Ταχυδρομείο-Τηλεγραφείο.

Πλησιάζει μια ζητιάνα της ηλικίας του. «Πότε», τη ρωτά, «κατεδαφίστηκε ο πύργος;»

Και, με μια χειρονομία που δηλώνει ότι δεν είναι κάτι πρόσφατο, η ζητιάνα του απαντά: «Τη χρονιά της πορδής».

Αποτρόπαια ιστορία. Με λίγα λόγια διδασκόμαστε ότι αυτός ο θανάσιμος ήχος άλλαξε το ρου των πραγμάτων και τα διαίρεσε σ' εκείνα που συνέβησαν πριν και σ' εκείνα που συνέβησαν έπειτα. Και σ' αυτόν το φτωχό παπουτσή φόρεσε ένα ασυνήθιστο στέμμα.

Στη Δύση αυτή η παρέκκλιση θα έκανε την πριγκίπισσα να κοκκινίσει και τον πατέρα της να πει: «Τα βλέπεις!»

Στην Ανατολή, καταλύει κάστρα και χρονολογεί μια βασιλεία.

Κι αν για τα λιωμένα πόδια υπάρχει εξήγηση, ετούτο παραμένει ένα αίνιγμα. Μας φτάνει να μάθουμε από που προέρχονται αυτές οι διαβαθμίσεις για να σταματήσουμε να τις θεωρούμε αστείες. Ο αμόρφωτος τουρίστας που γυρίζει τον κόσμο με τη δική μας μέθοδο, πρέπει να ξέρει ότι συμμετέχει σε μια τελετουργία, την πρώτη λέξη της οποίας αγνοεί. Μακάρι αυτή η διαπίστωση να τον κάνει πιο συνεσταλμένο και να του αφαιρέσει μια για πάντα την ευρωπαϊκή αυθάδεια. Μακάρι τίποτε από αυτά που τον ξενίζουν να μην τον κάνουν να γελά ή να χαμογελά και να σέβεται τα στοιχεία εκείνα που χάνουν κάθε διακοσμητική αφέλεια μόλις το μυαλό μας συλλάβει το νόημά τους.

Jean Cocteau

Ο Γύρος του Κόσμου σε 80 Ημέρες

(Το Πρώτο μου Ταξίδι)

Μετάφραση Φωτεινή Παπαρήγα

Εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ 2006

Πολιτική Ανυπακοή και Κριτική της Πολιτικής Ανυπακοής – Nigel Warburton

Πολιτική Ανυπακοή

Μέχρι τώρα μελετήσαμε τους τρόπους που χρησιμοποιούνται για να δικαιολογηθεί η τιμωρία των παραβατών του νόμου. Οι λόγοι για την τιμωρία είναι ηθικοί. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου θα ήταν ηθικά αποδεκτό να παραβεί κανείς το νόμο. Σ' αυτό το υποκεφάλαιο θα εξετάσω ένα συγκεκριμένο είδος παράβασης του νόμου που δικαιολογείται για ηθικούς λόγους: την πολιτική ανυπακοή.

Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η παράβαση του νόμου δεν είναι ποτέ δικαιολογημένη. Αν είναι κάποιος δυσαρεστημένος με το νόμο, θα πρέπει να προσπαθήσει να τον αλλάξει ακολουθώντας τις νόμιμες διαδικασίες: προτάσεις νόμου στη Βουλή, διαμαρτυρίες, επιστολές στον τύπο κ.λπ.

Υπάρχουν όμως πολλές περιπτώσεις στις οποίες η νόμιμη διαμαρτυρία δεν προσφέρει απολύτως τίποτα. Υπάρχει μια παράδοση παραβίασης του νόμου κάτω από ορισμένες συνθήκες που έχει γίνει γνωστή ως πολιτική ανυπακοή. Οι συνθήκες που ευνοούν την εμφάνιση της πολιτικής ανυπακοής διαμορφώνονται όταν οι άνθρωποι καλούνται να συμμορφωθούν με νόμους ή με κυβερνητικές πολιτικές τις οποίες θεωρούν άδικες.

Η πολιτική ανυπακοή έχει επιφέρει σημαντικές αλλαγές στους νόμους και στις κυβερνητικές πολιτικές. Ξακουστό παράδειγμα αποτελούν οι Σουφραζέτες της Βρετανίας και το κίνημά τους, που κατάφεραν να πραγματοποιήσουν το στόχο τους να δοθεί δικαίωμα ψήφου και στις γυναίκες μέσα από μια εκστρατεία δημόσιας πολιτικής ανυπακοής, κατά την οποία οι διαμαρτυρόμενοι έφτασαν στο σημείο να δένονται με αλυσίδες πάνω στις σιδηροδρομικές γραμμές.

Τελικά κατόρθωσαν να επιτύχουν μερική χειραφέτηση το 1918, οπότε δόθηκε δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες άνω των 30 ετών, αν και αυτό οφειλόταν εν μέρει στον αντίκτυπο που είχε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος. Όπως και να 'χει οι Σουφραζέτες και το κίνημά τους έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην αλλαγή του άδικου νόμου που απαγόρευε στις γυναίκες να συμμετέχουν στις υποτιθέμενες δημοκρατικές εκλογές.

Ο Μαχάτμα Γκάντι και ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ ήταν και οι δύο ένθερμοι υποστηρικτές της πολιτικής ανυπακοής. Ο Γκάντι άσκησε τεράστια επιρροή στην ανάκτηση της ανεξαρτησίας της Ινδίας με παράνομες διαμαρτυρίες μη-βίας που οδήγησαν τελικά στην απομάκρυνση του Βρετανού Αντιβασιλέα. Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, καταπολεμώντας τις φυλετικές διακρίσεις με παρόμοιο τρόπο, βοήθησε του μαύρους Αμερικάνους των νοτίων πολιτειών της Αμερικής, να εξασφαλίσουν βασικά πολιτικά δικαιώματα.

Άλλο ένα παράδειγμα πολιτικής ανυπακοής προέρχεται από την άρνηση ορισμένων Αμερικανών να πολεμήσουν στον Πόλεμο του Βιετνάμ, αν και είχαν κληθεί να καταταγούν από την κυβέρνησή τους. Μερικοί το έκαναν προβάλλοντας ως δικαιολογία ότι είναι κακό να σκοτώνεις κι έτσι θεώρησαν προτιμότερο να παραβούν το νόμο, παρά να πολεμήσουν και ίσως να σκοτώσουν συνανθρώπους τους. Άλλοι το έκαναν όχι επειδή αποδοκίμαζαν όλους τους πολέμους, αλλά επειδή πίστευαν ότι ο πόλεμος του Βιετνάμ ήταν ένας άδικος πόλεμος που έβαζε τους πολίτες σε τεράστιο κίνδυνο, χωρίς σοβαρό λόγο.

Η έκταση που είχαν πάρει οι αντιδράσεις κατά του πολέμου του Βιετνάμ ανάγκασε τελικά τις Ηνωμένες Πολιτείες ν' αποσυρθούν. Οι δημόσιες παραβιάσεις του νόμου αναμφίβολα τροφοδότησαν αυτές τις αντιδράσεις.

Η παράδοση της πολιτικής ανυπακοής είναι μια παράδοση μη-βίαιων και δημόσιων παραβιάσεων του νόμου που σκοπό έχουν να εστιάσουν την προσοχή του κοινού σε άδικες νομοθεσίες ή κυβερνητικές πολιτικές. Όσοι δρουν στα πλαίσια της παράδοσης της πολιτικής ανυπακοής δεν παραβιάζουν το νόμο απλώς για το προσωπικό τους συμφέρον. Το κάνουν για να επισύρουν την προσοχή σε κάποιον άδικο νόμο ή σε μια ηθικά απαράδεκτη κυβερνητική πολιτική και για να μεγιστοποιήσουν τη δημοσιότητα προς το σκοπό αυτό.

Αυτός είναι και ο λόγος που συνήθως συμβαίνει δημόσια, κατά προτίμηση μπροστά σε δημοσιογράφους, φωτογράφους και τηλεοπτικές κάμερες. Ένας Αμερικανός κληρωτός, λόγου χάριν, που κατά τη διάρκεια του πολέμου του Βιετνάμ πετάει στα σκουπίδια το χαρτί της επιστράτευσης, προσπαθεί ύστερα να κρυφτεί για να μην πάει στρατό, επειδή φοβάται να πολεμήσει και δεν θέλει να πεθάνει, δεν δρα στα πλαίσια της πολιτικής ανυπακοής. Η πράξη του γίνεται για να διαφυλάξει τον εαυτό του. Αν ακολουθούσε την ίδια τακτική, όχι από φόβο για την προσωπική του ασφάλεια, αλλά για ηθικούς λόγους κι αυτό το έκανε μυστικά, χωρίς να δώσει καμιά δημοσιότητα στην περίπτωσή του, πάλι δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι δρα στα πλαίσια της πολιτικής ανυπακοής. Ένας άλλος κληρωτός, αντίθετα, που καίει το χαρτί της επιστράτευσης του δημόσια ενώ ταυτόχρονα τον μαγνητοσκοπούν τηλεοπτικές κάμερες και κάνει δηλώσεις που αφορούν το γιατί πιστεύει πως η αμερικανική ανάμειξη στον πόλεμο του Βιετνάμ είναι ανήθικη, δρα μέσα στα πλαίσια της πολιτικής ανυπακοής.

Ο τελικός σκοπός της πολιτικής ανυπακοής είναι ν' αλλάξει συγκεκριμένους νόμους ή κυβερνητικές πολιτικές, όχι να υπονομεύσει ολοκληρωτικά τη νομοθετική αρχή. Οι άνθρωποι που δρουν μέσα στα πλαίσια της παράδοσης της πολιτικής ανυπακοής αποφεύγουν συνήθως τη βία, όχι μόνον επειδή μπορεί να υπονομεύσει το σκοπό τους προκαλώντας αντίποινα, και κατ' επέκταση κλιμάκωση της σύγκρουσης, αλλά κυρίως επειδή οι λόγοι που προβάλλουν για την παράβαση του νόμου είναι ηθικοί και οι περισσότερες ηθικές αρχές αποδέχονται τη σωματική βλάβη σε τρίτους μόνο σε ακραίες καταστάσεις, όπως όταν δέχεται κανείς επίθεση και είναι αναγκασμένος να αμυνθεί.

Οι τρομοκράτες ή οι μαχητές της ελευθερίας (το πως τους αποκαλεί κανείς εξαρτάται από τη συμπάθεια που τρέφει για το σκοπό τους) χρησιμοποιούν βία για να πετύχουν πολιτικούς στόχους. Όπως και οι άνθρωποι που εμπλέκονται σε πράξεις πολιτικής ανυπακοής, έτσι κι αυτοί θέλουν ν' αλλάξουν την υπάρχουσα κατάσταση όχι για προσωπικό τους όφελος, αλλά για το γενικό καλό, όπως το αντιλαμβάνονται εκείνοι. Η διαφορά τους βρίσκεται στις μεθόδους που είναι διατεθειμένοι να χρησιμοποιήσουν προκειμένου να επιφέρουν αυτή την αλλαγή.

Κριτική της πολιτικής ανυπακοής

Αντιδημοκρατική

Αν υποθέσουμε ότι μια πράξη πολιτικής ανυπακοής εκδηλώνεται σε μια δημοκρατική χώρα, μπορεί να εμφανιστεί ως αντιδημοκρατική. Αν η πλειοψηφία των δημοκρατικά εκλεγμένων αντιπροσώπων ψηφίσει ένα συγκεκριμένο νόμο ή την εφαρμογή μιας κυβερνητικής πολιτικής, τότε η παράβαση του νόμου ως διαμαρτυρία μοιάζει να αντιτίθεται στο πνεύμα της δημοκρατίας, ιδιαίτερα αν στη συγκεκριμένη πράξη πολιτικής ανυπακοής εμπλέκεται μια πολύ μικρή μειονότητα πολιτών.

Το γεγονός, βέβαια, ότι όλοι είναι πιθανόν κάποια στιγμή να δυσαρεστηθούν από κάποια κυβερνητική πολιτική δεν είναι παρά το τίμημα που πληρώνει κανείς για να ζει σ' ένα δημοκρατικό κράτος. Αν η πολιτική ανυπακοή της μειονότητας είναι αποτελεσματική, τότε μοιάζει να δίνει στους λίγους τη δύναμη να ανατρέψουν την άποψη των πολλών. Κι αυτό μοιάζει βαθιά αντιδημοκρατικό. Από την άλλη, αν η πολιτική ανυπακοή δεν έχει κανένα αποτέλεσμα, τότε δεν υπάρχει ιδιαίτερος λόγος να γίνονται τέτοιες πράξεις. Σύμφωνα μ' αυτή την άποψη, λοιπόν, η πολιτική ανυπακοή είναι είτε αντιδημοκρατική είτε μάταιη.

Ως αντίλογο, είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσει κανείς ότι μια πράξη πολιτικής ανυπακοής έχει την πρόθεση να τονίσει κάποιες ηθικά απαράδεκτες κυβερνητικές αποφάσεις ή πρακτικές. Το κίνημα των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στην Αμερική τη δεκαετία του 1960, λόγου χάρη, δίνοντας μεγάλη δημοσιότητα σε διαδηλώσεις που έρχονταν σε αντίθεση με τον επιβεβλημένο από το νόμο φυλετικό διαχωρισμό, γνωστοποίησε σ' όλο τον κόσμο την αδικία στην αντιμετώπιση των μαύρων Αμερικανών.

Κάτω απ' αυτό το πρίσμα, η πολιτική ανυπακοή είναι μια τεχνική που λειτουργεί για ν' αναγκάσει την πλειοψηφία ή τους αντιπροσώπους της να αναθεωρήσουν τη θέση τους σε κάποιο συγκεκριμένο ζήτημα κι όχι ένας αντιδημοκρατικός τρόπος για ν' αλλάξει κάποιος νόμος ή κάποια κυβερνητική πολιτική.

Διολίσθηση προς την ανομία

Άλλη μια αντίρρηση στην πολιτική ανυπακοή είναι ότι ενθαρρύνει την παρανομία, πράγμα που θα μπορούσε μακροχρόνια να υπονομεύσει την ισχύ της κυβέρνησης, αλλά και τη νομοθετική αρχή, και ότι αυτός ο κίνδυνος βαραίνει πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε οφέλη θα μπορούσε τελικά να έχει. Από τη στιγμή που υπονομεύεται ο σεβασμός προς το νόμο, ακόμα και για ηθικούς λόγους, υπάρχει κίνδυνος να επακολουθήσει γενικότερη ανομία.

Αυτό είναι ένα επιχείρημα «διολίσθησης», ένα επιχείρημα που υποστηρίζει ότι, κάνοντας ένα βήμα προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση, γίνεται αδύνατο να σταματήσεις μια διαδικασία που θα επιφέρει ένα προφανώς ανεπιθύμητο αποτέλεσμα. Όπως, όταν κάνεις το πρώτο βήμα σε μια ολισθηρή πλαγιά, είναι σχεδόν αδύνατο να σταματήσεις πριν αγγίξεις το κατώτερο σημείο, έτσι ακριβώς, ισχυρίζονται ορισμένοι, αν αρχίσεις να αποδέχεσαι ορισμένες παρανομίες, δεν υπάρχει τρόπος να εμποδίσεις τα πράγματα να φτάσουν στο σημείο της καθολικής ανυπακοής προς το νόμο. Ένα τέτοιο επιχείρημα, ωστόσο, κάνει το τελικό αποτέλεσμα να μοιάζει αναπόφευκτο, ενώ δεν είναι έτσι.

Δεν υπάρχει λόγος να πιστέψει κανείς τον ισχυρισμό ότι μερικές πράξεις πολιτικής ανυπακοής θα υπονομεύσουν το σεβασμό για το νόμο ή, για να συνεχίσουμε με τη μεταφορά της διολίσθησης, δεν υπάρχει λόγος να πιστέψει κανείς ότι σε κάποιο συγκεκριμένο σημείο δεν μπορούμε να βάλουμε φρένο και να πούμε «Ως εδώ και μη παρέκει». Ορισμένοι μάλιστα υπέρμαχοι της πολιτικής ανυπακοής υποστηρίζουν ότι, όχι μόνο δεν υπονομεύουν τη νομοθετική αρχή, αλλά οι πράξεις τους φανερώνουν πως σέβονται βαθιά το νόμο. Αν κάποιος είναι διατεθειμένος να τιμωρηθεί από το κράτος προκειμένου να επιστήσει την προσοχή σε κάποιο νόμο που πιστεύει ότι είναι άδικος, αυτό δείχνει ότι ακολουθεί πιστά τη γενική αρχή ότι οι νόμοι πρέπει να είναι δίκαιοι και οι δίκαιοι νόμοι πρέπει να γίνονται σεβαστοί. Αυτό διαφέρει πάρα πολύ από την παράβαση του νόμου για προσωπικό όφελος.

Nigel Warburton

Φιλοσοφία, Τα Βασικά Ζητήματα

Μετάφραση Βίκυ Χατζοπούλου

Εκδόσεις Περίπλους 1999

Ο Σωκράτης και η Τραγωδία - Friedrich Nietzsche

Η στενή συγγένεια της κατεύθυνσης που υπάρχει ανάμεσα στο Σωκράτη και στον Ευρυπίδη δε διέφυγε την προσοχή των συγχρόνων τους, και η πιο εύγλωττη έκφραση αυτής της διορατικότητας βρίσκεται στην αθηναϊκή παράδοση, που μας εμφανίζει το Σωκράτη σα στενώτατο συνεργάτη του Ευρυπίδη. Τα ονόματά τους αναφέρονταν το ένα δίπλα στ' άλλο απ' τους νοσταλγούς της παλιάς ωραίας εποχής, όταν απαριθμούσαν τους συγχρόνους τους δημαγωγούς, που, κάτω απ' την επίδρασή τους η παλιά και τραχιά φυσική και ηθική αρχή των ηρώων του Μαραθώνα θυσιαζόταν, όλο και πιο πολύ, σε μια αμφίβολη άλογη εκκαθάριση του παρελθόντος, ολέθρια στα σώματα και στις ψυχές. Σ' αυτόν το μισο-αγαναχτισμένο, μισο-περιφρονητικό τόνο συνέχισε να κάνει λόγο, γι' αυτούς τους δυο ανθρώπους, η αριστοφάνεια κωμωδία, προκαλώντας τρόμο στους νεώτερους, που, για να πούμε την αλήθεια, ήταν πρόθυμοι να εγκαταλείψουν τον Ευρυπίδη, μα ασφυκτιούσαν όταν βλέπαν τον Αριστοφάνη να παρουσιάζει το Σωκράτη σαν τον πρώτο και το μεγαλύτερο απ' τους σοφιστές σαν τον καθρέφτη και την πεμπτουσία όλων των σοφιστικών τάσεων. Και τότε η μοναδική τους παρηγοριά ήταν να στηλιτεύσουν τον ίδιο τον Αριστοφάνη σαν έναν αλλόκοτο και ψευδολόγο Αλκιβιάδη της ποίησης. Χωρίς να θέλω εδώ να υπερασπιστώ τα βαθύτερα κίνητρα του Αριστοφάνη ενάντια σε παρόμοιες επιθέσεις, θα συνεχίσω να αποδείχνω, στηριζόμενος στα αισθήματα των αρχαιοτέρων, την αδιάσειστη αλληλεγγύη που υπήρχε ανάμεσα στο Σωκράτη, και τον Ευριπίδη, χωρίς να παραλείπω να υπενθυμίζω ότι ο Σωκράτης, ο εχθρός της τραγικής τέχνης, απέφευγε να παρευρίσκεται στις τραγικές παραστάσεις, εκτός όταν ανεβαζόταν ένα νέο έργο του Ευριπίδη. Το περιφημότερο όμως παράδειγμα αλληλοπροσέγγισης αυτών των δύο ονομάτων βρίσκεται στο χρησμό του μαντείου των Δελφών, που υπόδειχνε το Σωκράτη σαν τον σοφότερο ανάμεσα στους ανθρώπους, προσθέτοντας ωστόσο, σύγχρονα, πως στο μεγάλο διαγώνισμα της σοφίας το δεύτερο βραβείο ανήκε στον Ευριπίδη.

Τρίτος σ' αυτήν την κλίμακα αναφερόταν ο Σοφοκλής, αυτός που μπορούσε να καυχηθεί απέναντι στον Αισχύλο ότι έπραττε το ορθό, γιατί ακριβώς ήξερε τι ήταν το ορθό. Είναι φανερό πως, ακριβώς αυτό, αποτελεί το βαθμό διαύγειας αυτής της γνώσης, που ξεχωρίζει τους τρεις αυτούς άντρες σαν τα τρία «συνειδητότερα πνεύματα» της εποχής τους.

Την οξύτερη όμως διατύπωση, για να εκφράσει τη νέα αυτή και πρωτάκουστη εκτίμηση για τη γνώση και τη συνειδητή διαύγεια, μας την έδωσε ο Σωκράτης, όταν ανακάλυψε πως ήταν ο μόνος που τολμούσε να ομολογήσει στον εαυτό του, ότι δεν ξαίρει τίποτα, ενώ κατά τους περιπάτους του στην Αθήνα με την ιδιότητα του κριτικού παρατηρητή, κατά τις επισκέψεις που 'κανε στους σημαντικότερους πολιτικούς άντρες, τους ρήτορες, τους ποιητές και τους καλλιτέχνες, εύρισκε παντού τη φαντασίωση της σοφίας. Κατάπληκτος ανακάλυπτε ότι οι διάσημοι αυτοί άντρες, δεν είχαν σταθερές και ορθές γνώσεις, κι όταν ακόμα επρόκειτο για το επάγγελμά τους, που το ασκούσαν αποκλειστικά κατά τρόπο ενστικτώδη. «Μονάχα με το ένστιχτο», είναι η διατύπωση που μ' αυτήν ψαύουμε την καρδιά και την ουσία της σωκρατικής τάσης. Μ' αυτά τα λόγια ο σωκρατισμός καταδικάζει την τέχνη και την ηθική της εποχής του, γιατί όπου κι αν στρέφει το ερευνητικό του βλέμμα, διαπιστώνει την έλλειψη της συνειδητής σαφήνειας και σύγχρονα τη δύναμη της αυταπάτης, και διαπιστώνει, απ' αφορμή αυτή την έλλειψη, πως κάθε τι που υπάρχει είναι βαθύτατα παράλογο και αξιοκατάκριτο. Ξεκινώντας απ' αυτό το δοσμένο ο Σωκράτης θεωρεί ότι επιβάλλεται να διορθωθεί το υπάρχον. Κι έτσι προχωρεί, μοναχός του, με ύφος αγέρωχο και καταφρονετικό, πρόδρομος ενός πολιτισμού, μιας τέχνης, μιας ηθικής, ολότελα διαφορετικών, ενώ ο κόσμος ανάμεσα στον οποίο ζει είναι τέτοιος, που και τα τελευταία του ίχνη αποτελούν για μας πηγή βαθύτατου σεβασμού και χαράς.

Αυτός είναι ο τερατώδης δισταγμός που μας καταλαμβάνει κάθε φορά που βρισκόμαστε μπροστά στο φαινόμενο Σωκράτης, και που μας κεντά ακατάπαυστα να ξαναρχίζουμε να μελετάμε τη σκέψη και τις προθέσεις αυτής της προσωπικότητας, που είναι η περισσότερο διαμφισβητούμενη της αρχαιότητας. Ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος που, μόνος αυτός, τολμά να διαμφισβητήσει την ουσία του ελληνισμού, όπως μας εμφανίζεται με τον Όμηρο, τον Πίνδαρο, τον Αισχύλο, το Φειδία, τον Περικλή, την Πυθία και το Διόνυσο, αυτή η ψυχή που το απροσμέτρητο βάθος της και το υπέροχο ύψος της προκαλούν τον κατάπληχτο θαυμασμό μας; Ποια δαιμονική δύναμη είναι αυτή που επιτρέπει στον εαυτό της να κυλήσει στη σκόνη αυτό το μαγικό πιοτό; Ποιος είναι αυτός ο ημίθεος στον οποίο αποτεινόμενος ο ευγενέστερος χορός των πνευμάτων της ανθρωπότητας, είναι υποχρεωμένος να φωνάξει: «Αλίμονο! Αλίμονο! Συνέτριψες, με μια δυνατή γροθιά, τον όμορφο κόσμο. Γκρεμίζεται, σωριάζεται!»(1)

είδος κλειδιού, που μας βοηθά να εισχωρήσουμε στην ψυχή του Σωκράτη, είναι το περίεργο φαινόμενο που μας έχει γίνει γνωστό με την ονομασία «Δαιμόνιο του Σωκράτη». Σ' ορισμένες περιπτώσεις, όταν φαινόταν να τον εγκαταλείπει η τερατώδης του διάνοια, ξανάβρισκε την αυτοπεποίθησή του, χάρη σε μια θεϊκή φωνή που του μιλούσε σ' αυτές τις στιγμές. Όταν ακουγόταν αυτή η φωνή, πάντα τον απέτρεπε από κάτι. Σ' αυτήν την ανώμαλη φύση, η ενστιχτώδης σοφία εκδηλώνεται για ν' αντιταχθεί, από καιρό σε καιρό, στη συνειδητή γνώση. Ενώ σ' όλους τους παραγωγικούς ανθρώπους το ένστιχτο είναι μια επικυρωτική και δημιουργική δύναμη, και η συνείδηση δημιουργική, είναι δηλαδή μια τερατωδία per defectum(2). Η αλήθεια είναι πως εδώ συναντάμε μια τερατώδη ελαττωματικότητα κάθε μυστικιστικής διάθεσης και, σε τέτοιο βαθμό, που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε το Σωκράτη σαν τον τύπο του μη μυστικόπαθου ανθρώπου, στον οποίο το λογικό πνεύμα αναπτύχθηκε, από πλεονασμό, κατά τρόπο υπερβολικό, όπως συμβαίνει με την ενστιχτώδη σοφία στο μυστικόπαθο άνθρωπο. Απ' την άλλη όμως, αυτό το λογικό ένστιχτο που εκδηλωνόταν στο Σωκράτη, δεν μπορούσε, με κανέναν τρόπο, να στραφεί εναντίον του. Η ακατάπαυστη χειμαρρώδης δύναμη της λογικής του εκδηλώνει μια φυσική δύναμη, που την ξαναβρίσκουμε για μεγάλη μας κατάπληξη και τρόμο, στις ισχυρότερες ενστιχτώδεις ενέργειες. Όποιος διαισθάνθηκε στα γραφτά του Πλάτωνα έστω και μια πνοή απ' αυτήν την απλότητα, απ' αυτή τη θεία σιγουριά, που χαρακτηρίζουν, στο Σωκράτη, τη συμπεριφορά του απέναντι στη ζωή, θα καταλάβει επίσης ότι ο θαυμαστός κινητήρας της σωκρατικής λογικής κινείται, μπορούμε να πούμε, πίσω απ' το Σωκράτη, κι ότι πρέπει να τον παρατηρήσουμε δια μέσου του Σωκράτη, όπως μέσα από μια σκιά. Είχε ο ίδιος τη διαίσθηση αυτής της σχέσης, που εκφράζεται με το σοβαρό και αξιόπρεπο τρόπο με τον οποίο παντού βεβαίωνε το θείο προορισμό του, ακόμα και μπροστά στους δικαστές του. Να τον αντικρούσεις σ' αυτό το σημείο ήταν, στον ίδιο βαθμό, απόλυτα αδύνατο, όπως και να επιδοκιμάσεις τη διαλυτική πάνω στα ένστιχτα επίδρασή του. Γι' αυτή την άλυτη αντίθεση, δεν απόμενε, όταν τον οδήγησαν στον Άρειο Πάγο παρά ένα είδος ποινής που μπορούσαν να του επιβάλλουν: ο οστρακισμός. Θα μπορούσαν να τον οδηγήσουν πέρα απ' τα σύνορα σαν ένα άτομο που 'ταν ύποπτο, ανεξήγητο και ατιτλοφόρητο, χωρίς οι μεταγενέστεροι να 'χουν το δικαίωμα να κατηγορήσουν τους Αθηναίους για επονείδιστη ενέργεια. Φαίνεται όμως ότι ο ίδιος ο Σωκράτης επιδίωξε με πλήρη διαύγεια, χωρίς το φυσικό ρίγος που κυριεύει τον άνθρωπο μπροστά στο θάνατο, να καταδικαστεί σε θάνατο κι όχι σ' εξορία. Βάδισε προς το θάνατο, μ' εκείνη τη γαλήνη που θα χαρακτήριζε, σύμφωνα με την περιγραφή του Πλάτωνα, τον τελευταίο απ' τους συνδαιτημόνες που θα εγκατέλειπε κατά την αυγή το συμπόσιο, για ν' αρχίσει να ζει σε μια καινούργια μέρα, κι ενώ, πίσω του, πάνω στα θρανία ή κάτω στο πάτωμα, παρέμεναν κοιμισμένοι οι ομοτράπεζοί του, για να ονειρευτούν τον αληθινό ερωτιδέα, που τους τον είχε περιγράψει ο Σωκράτης. Ο θνήσκων Σωκράτης έγινε το νέο, το πρωτοείδωτο ιδανικό της ευγενικής ελληνικής νεότητας. Ο Πλάτωνας προπαντός, ο τύπος του Έλληνα εφήβου, προσκύνησε αυτήν την εικόνα, μ' όλη τη θέρμη της ονειροπόλας ψυχής του.

_______________

1. Απ' το Φάουστ του Γκαίτε.

2. Ελαττωματική.

Friedrich Nietzsche

Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Ν. Α. ΚΕΦΑΛΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΚΟΒΟΣΤΗ 1980