Ο ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ – RENE GUENON

Στις περισσότερες παραδοσιακές διδασκαλίες η πραγμάτωση του «Παγκοσμίου Ανθρώπου» παριστάνεται με το ίδιο σύμβολο, που βρίσκεται παντού επειδή όπως είπαμε στην αρχή, είναι ένα από εκείνα που συνδέονται άμεσα με την Πρωταρχική Παράδοση. Αυτό το σύμβολο είναι το σημείο του σταυρού, που απεικονίζει πολύ καθαρά πως επιτυγχάνεται αυτή η πραγμάτωση με την τέλεια επικοινωνία όλων των εναρμονισμένων και ιεραρχημένων καταστάσεων του όντος, στην πλήρη ανάπτυξή του με τη διπλή έννοια της «εξάπλωσης» και της «εξύψωσης»(1). Πράγματι αυτή διπλή ανάπτυξη του όντος μπορεί να θεωρηθεί ότι λαμβάνει χώρα αφενός μεν οριζόντια, δηλαδή σε ένα οριζόντιο επίπεδο ή σε μια ορισμένη βαθμίδα της ύπαρξης, αφετέρου δε κατακόρυφα, δηλαδή στην ιεραρχική υπέρθεσαη όλων των βαθμίδων.

Η οριζόντια διεύθυνση λοιπόν παριστάνει την «εξάπλωση» ή την ολοκληρωτική επέκταση της ατομικότητας που λαμβάνεται ως βάση για την πραγμάτωση, μια επέκταση που συνίσταται στην απροσδιόριστη ανάπτυξη ενός συνόλου δυνατοτήτων κάτω από ορισμένες ιδιαίτερες συνθήκες της εκδήλωσης. Θα πρέπει όμως να γίνει καλά κατανοητό ότι στην περίπτωση του ανθρώπινου όντος, η επέκταση αυτή δεν περιορίζεται στο σωματικό μέρος της ατομικότητας, αλλά περιλαμβάνει όλες τις τροπικότητες της, αφού η σωματική κατάσταση δεν είναι παρά μόνο μια από αυτές. Η κατακόρυφη διευθυνση παριστάνει την παρόμοια και κατά μείζονα λόγο απροσδιόριστη ιεραρχία των πολλαπλών καταστάσεων, κάθε μια από τις οποίες, θεωρούμενη στην ολότητά της, συνιστά ένα από τα σύνολα των δυνατοτήτων – αντίστοιχο ενός εκ των «κόσμων» ή βαθμίδων – που εμπεριέχονται στην όλη σύνθεση του «Παγκόσμιου Ανθρώπου»(2). Επομένως στη σταυροειδή παράσταση η οριζόντια επέκταση αντιστοιχεί στην απροσδιοριστία όλων των δυνατών τροπικοτήτων μιας και της αυτής κατάστασης του όντος, θεωρουμένης στην πληρότητά της, και η κατακόρυφη υπέρθεση στην απροσδιόριστη σειρά των καταστάσεων του ολικού όντος.

Περαιτέρω, είναι αυτονόητο ότι η ανάπτυξη που εικονίζεται από την οριζόντια γραμμή μπορεί να αναφέρεται σε μια οποιαδήποτε κατάσταση. Για την ακρίβεια, αυτή θα είναι η κατάσταση στην οποία βρίσκεται επί του παρόντος τοποθετημένο το εκδηλωμένο ον που πραγματώνει τον «Παγκόσμιο Άνθρωπο», κατάσταση που θα αποτελεί γι' αυτό το ον το σημείο εκκίνησης και το υπόβαθρο της ολοκλήρωσής του. Όπως θα φανεί πιο καθαρά στη συνέχεια, κάθε κατάσταση, οποιαδήποτε κι αν είναι, μπορεί να χρησιμεύσει ως τέτοιου είδους βάση για ένα ον. Εάν εδώ οι θεωρήσεις μας επικεντρώνονται ιδιαιτέρως στην ανθρώπινη κατάσταση, ο λόγος έγκειται στο ότι αυτή είναι η δική μας κατάσταση και συνεπώς μας αφορά περισσότερο άμεσα, πόσο μάλλον αφού ασχολούμαστε με την περίπτωση των όντων που εκκινούν από αυτήν προκειμένου να εκπληρώσουν την υπό συζήτηση πραγμάτωση. Αλλά θα πρέπει να καταλάβουμε καλά ότι, από καθαρά μεταφυσική άποψη, η περίπτωση αυτή δεν είναι κατ' ουδένα τρόπο προνομιούχα.

Πρέπει να σημειώσουμε εδώ ότι η ολοκληρωτική πραγμάτωση του όντος, επειδή υπερβαίνει κάθε συνθήκη, είναι το ίδιο πράγμα με ό,τι η Ινδουιστική διδασκαλία ονομάζει «Απολύτρωση» (Μόκσα), καθώς και με ό,τι στον Ισλαμικό εσωτερισμό καλείται «Υπέρτατη Ταύτιση». Άλλωστε είναι χαρακτηριστικό ότι στην Ισλαμική παράδοση, ο «Παγκόσμιος Άνθρωπος», εφόσον παριστάνεται από το ζεύγος «Αδάμ-Εύα», έχει τον ίδιο αριθμό με τον Αλλάχ, κάτι που μπορεί να εκληφθεί ως ένας τρόπος έκφρασης της «Υπέρτατης Ταύτισης»(3). Όμως αυτό απαιτεί μια σύντομη επεξήγηση, γιατί θα μπορούσε να προβληθεί η αντίρρηση ότι ο χαρακτηρισμός «Αδάμ-Εύα», αν και ασφαλώς επιδέχεται υπέρθεση, δεν εφαρμόζεται κυριολεκτικά παρά μόνο στην πρωταρχική κατάσταση του ανθρώπου. Ωστόσο, μολονότι η «Υπέρτατη Ταύτιση» δεν πραγματώνεται ουσιαστικά παρά μόνο κατά την ολοκλήρωση των πολλαπλών καταστάσεων, μπορούμε να πούμε πως είναι κατά κάποιον τρόπο ήδη πραγματοποιημένη δυνητικά στο στάδιο της «Εδέμ», όπου το ανθρώπινο ον επιστρέφει εφόσον τελειοποιείται, και η οποία συνιστά το πρωταρχικό κέντρο της ανθρώπινης κατάστασης. Το κέντρο αυτό, όπως θα δείξουμε αργότερα, αποτελεί συνάμα το σημείο της άμεσης επικοινωνίας με τις άλλες καταστάσεις(4).

Θα μπορούσε ακόμα να ειπωθεί πως η τελειοποίηση της ανθρώπινης κατάστασης, όπως και οποιασδήποτε άλλης, απεικονίζει, στη δική της τάξη και βαθμίδα, την ολική πραγμάτωση του όντος. Αυτό θα γίνει σαφέστερο με τον γεωμετρικό συμβολισμό που θα εκθέσουμε στη συνέχεια. Ο λόγος γι' αυτό βρίσκεται στο ότι μπορούμε να ανακαλύψουμε στο κάθε τι, στον ατομικό άνθρωπο για παράδειγμα, ή, ακόμη ειδικώτερα, στον σωματικό άνθρωπο, ένα σύμβολο και μια εικόνα του «Παγκοσμίου Ανθρώπου», αφού κάθε μέρος του Σύμπαντος, είτε πρόκειται για έναν κόσμο είτε για ένα μεμονωμένο ον, είναι παντού και πάντοτε ανάλογο προς το Όλον. Επομένως ο Λάιμπνιτζ δικαιολογημένα παραδεχόταν ότι κάθε «ατομική υπόσταση» (τηρουμένων των επιφυλάξεων που αναφεραμε νωρίτερα για την αξία αυτής της έκφρασης) εμπεριέχει μια ακέραιη αναπαράσταση του Σύμπαντος. Αυτό είναι μια ακριβής εφαρμογή της αναλογίας μεταξύ «μακρόκοσμου» και «μικρόκοσμου»(5). Αλλά με τον αυτοπεριορισμό του στη θεώρηση της «ατομικής υπόστασης» και στην προσπάθειά του να την εξισώσει με το ον καθεαυτό, μετατρέποντάς την σε μια «κλειστή» και αυτόνομη οντότητα που δεν έχει καμμιά πραγματική επικοινωνία με οτιδήποτε το υπερβατικό, απαγόρευσε στον εαυτό του να περάσει από την έννοια της «εξάπλωσης» στην έννοια της «εξύψωσης», και έτσι στέρησε τη θεωρία του από κάθε αληθινή μεταφυσική αξία(6). Δεν έχουμε καμμιά πρόθεση να εξετάσουμε εδώ τις διάφορες φιλοσοφικές αντιλήψεις ή ό,τι άλλο σχετίζεται με την περιοχή του «εξωτερισμού». Όμως το παραπάνω παράδειγμά μας ήρθε στο μυαλό εντελώς φυσικά, ως μια σχεδόν άμεση εφαρμογή των όσων αναφέραμε μόλις πριν για τις δυο διευθύνσεις κατά τις οποίες συντελείται η ανάπτυξη του ολικού όντος.

Επιστρέφοντας στο θέμα του συμβολισμού του σταυρού, πρέπει ακόμα να επισημάνουμε ότι εκτός από τη μεταφυσική και πρώτιστη σημασία του, για την οποία μιλήσαμε μέχρι τώρα, ο σταυρός περιλαμβάνει ποικίλες άλλες έννοιες, λιγότερο ή περισσότερο δευτερεύουσες και σχετικές. Αυτό είναι απόλυτα φυσιολογικό και επόμενο των όσων είπαμε σε γενικές γραμμές για την πολλαπλότητα των εννοιών που περιέχονται σε κάθε σύμβολο.

_______________________

1.Τούτοι οι όροι είναι παρμένοι από τη γλώσσα του Ισλαμικού εσωτερισμού ο οποίος είναι ιδιαίτερα σαφής σε αυτό το σημείο. - Το σύμπλεγμα του ρόδου και του σταυρού είχε για τον κόσμο της Δύσης ακριβώς την ίδια συμβολική σημασία, προτού η σύγχρονη ακατανοησία του προσδώσει όλων των ειδών τις παράδοξες και ασήμαντες ερμηνείες. Η σημασία του ρόδου θα εξηγηθεί αργότερα.

2.«Όταν ο άνθρωπος εξυψώνεται μέχρι την «παγκόσμιο βαθμίδα» προσεγγίζοντας το Θείο, όταν αναφαίνονται εντός του τελείως ανεπτυγμένες οι άλλες βαθμίδες (οι μη-ανθρώπινες καταστάσεις), τότε είναι ο «Παγκόσμιος Άνθρωπος». Η εξάπλωση και εξύψωση έχουν επιτευχθεί πλήρως στον Προφήτη (ο οποίος ταυτίζεται με τον «Παγκόσμιο Άνθρωπο»). (από την Επιστολή σχετικά με την Εκδήλωση του Προφήτη, του Σεΐχη Μουχάμεντ ιμπν Φαντλαλάχ ελ-Χίντι). - Αυτό εξηγεί επίσης τα λόγια που είπε πριν είκοσι περίπου χρόνια μια προσωπικοτητα που ανέλαβε κατόπιν ένα υψηλό αξίωμα στο Ισλάμ: «Αν οι Χριστιανοί έχουν το σημείο του Σταυρού οι Μουσουλμάνοι έχουν τη διδασκαλία του». Συμπληρώνουμε ότι, από εσωτερική άποψη, η σχέση του «Παγκόσμιου Ανθρώπου» με τον Λόγο αφενός και με τον Προφήτη αφετέρου, δεν αφήνει περιθώρια για καμμιά ουσιαστική διαφορά μεταξύ των Χριστιανικών και Ισλαμικών διδασκαλιών. - Η αρχαία Περσική σύλληψη του Βοχού-Μάνα, επίσης μοιάζει να αντιστοιχεί σε αυτήν του «Παγκοσμίου Ανθρώπου».

3.Ο αριθμός αυτός που είναι το 66, αποτελεί το άθροισμα της αριθμητικής αξίας των γραμμάτων που απαρτίζουν τα ονόματα «Αδάμ» και «Εύα». Σύμφωνα με την Εβραϊκή Γένεση, ο άνθρωπος που πλάστηκε ως «άρσεν και θήλυ», δηλαδή ο ανδρόγυνος άνθρωπος, είναι «κατ' εικόνα Θεού». Περαιτέρω, σύμφωνα με την Ισλαμική παράδοση, ο Αλλάχ διέταξε τους αγγέλους να λατρεύουν τον άνθρωπο (Κοράνι, ΙΙ, 34 και XVII, 61). Η πρωταρχική ανδρογυνικότητα είναι η πλήρης ανθρώπινη κατάσταση, όπου τα συμπληρωματικά, αντί να αντιτίθενται, βρίσκονται σε τέλεια ισορροπία. Θα επανέλθουμε σε αυτό αργότερα. Προσθέτουμε μόνο ότι, στην Ινδουιστική παράδοση, μια έκφραση της κατάστασης αυτής απαντάται συμβολικά στη λέξη Χάμσα, στην οποία οι δύο συμπληρωματικοί πόλοι του όντος αντιστοιχούν στις δύο φάσεις της αναπνοής, που αναπαριστούν τις ανάλογες φάσεις της παγκόσμιας εκδήλωσης.

4.Τα δύο προαναφερόμενα στάδια της «Υπέρτατης Ταύτισης» αντιστοιχούν στη διάκριση μεταξύ αυτών που μπορούν να ονομαστούν «ενεργός αθανασία» και «δυνητική αθανασία» (βλ. L' Homme et son devenir selon le Vedanta, κεφ. XVIII).

5.Έχομε επισημάνει και άλλοτε ότι ο Λάιμπνιτζ, εν αντιθέσει με άλλους σύγχρονους φιλοσόφους, κατείχε από αυτή την άποψη κάποια παραδοσιακά δεδομένα, οπωσδήποτε στοιχειώδη και ατελή, και τα οποία, κρίνοντας από το πως τα χρησιμοποίησε, δεν φαίνεται να τα είχε κατανοήσει πλήρως.

6.Ένα άλλο βασικό λάθος του Λάιμπνιτζ, το οποίο λίγο-πολύ συνδέεται στενά με το προηγούμενο, είναι η εισαγωγή της ηθικής σε θεωρήσεις μεταφυσικής τάξης, δια της «αρχής του βέλτιστου», αρχής στην οποία ο φιλόσοφος αυτός ισχυρίζεται ότι ανακάλυψε τον «αποχρώντα λόγο» κάθε ύπαρξης. Σημειώνουμε ακόμη πως η διάκριση που προσπάθησε να καθιερώσει ο Λάιμπνιτζ μεταξύ δυνατού και πραγματικού, δεν έχει καμμιά μεταφυσική αξία, διότι κάθε τι δυνατό, λόγω αυτής ακριβώς της ιδιότητάς του, είναι κατά κάποιον τρόπο και πραγματικό συγχρόνως.

RENE GUENON

Ο ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΡΙΓΚΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΜΠΤΟΥΣΙΑ 1993

ΕΙΜΑΣΤΕ ΞΥΠΝΙΟΙ; - Alfred Richard Orage

Πως μπορούμε να αποδείξουμε στον εαυτό μας, σε οποιαδήποτε δεδομένη στιγμή, ότι δεν κοιμόμαστε και δεν ονειρευόμαστε; Τα γεγονότα της ζωής είναι μερικές φορές τόσο παράδοξα όσο και τα γεγονότα των ονείρων. Και αλλάζουν με την ίδια ταχύτητα. Τι θα γινόταν αν ξυπνούσαμε και διαπιστώναμε ότι η ζωή του ξύπνιου είναι ένα όνειρο και ότι ο τωρινός μας ύπνος και τα όνειρά μας, είναι απλά όνειρα μέσα σε ένα όνειρο;

Υπάρχει ένα παραδοσιακό θεώρημα, που συνήθως συνδέεται με τη θρησκεία, αλλά εντοπίζεται και στην κλασική λογοτεχνία κατά καιρούς, που λέει ότι η τωρινή κατάσταση εγρήγορσης μας, δεν σημαίνει καθόλου, ότι στην πραγματικότητα, είμαστε ξύπνιοι. Δεν είναι σαν τον νυχτερινό ύπνο σίγουρα, ούτε σαν την συνηθισμένη νυχτοβασία ή υπνοβασία. Αλλά είναι, λέει η παράδοση, μία ειδική μορφή ύπνου που μπορεί να συγκριθεί με μια κατάσταση ύπνωσης στην οποία, ωστόσο, δεν υπάρχει υπνωτιστής αλλά μόνον υποβολή ή αυθυποβολή. Αρχικά, από τη στιγμή της γέννησης και μετά, βρισκόμαστε κάτω από την υποβολή της ιδέας ότι δεν είμαστε εντελώς ξύπνιοι. Και παγκοσμίως μας περνάνε στη συνειδητότητά μας την ιδέα να ονειρευόμαστε το όνειρο αυτού του κόσμου – όπως το ονειρεύονται οι γονείς και οι φίλοι μας. Τα μικρά παιδιά, είναι πασίγνωστο, δυσκολεύονται στην αρχή να ξεχωρίσουν αυτήν την ονειροφαντασία, δηλαδή, τις άλλες τους ονειροπολήσεις, από το όνειρο στο οποίο ζουν οι γονείς τους. Αργότερα, στην παιδική ηλικία, όταν έχουμε ήδη εισπράξει την αρχική υποβολή, η αυθυποβολή μας κρατάει λίγο ως πολύ, συνεχώς σε αυτήν την κατάσταση. Οι φίλοι και οι γείτονές μας, και όλα τα αντικείμενα που αντιλαμβανόμαστε, ενεργούν σαν υπνωτικά και σαν ονειρικές προβολές. Δεν τρίβουμε πια, όπως στην πρώιμη παιδική ηλικία, τα μάτια μας, αμφισβητώντας την πραγματικότητα αυτού του κόσμου. Είμαστε εντελώς πεισμένοι, όχι μόνο ότι είναι πραγματική αλλά και ότι δεν υπάρχει καμία άλλη. Ονειρευόμαστε, αλλά δεν αμφιβάλλουμε ότι είμαστε ξύπνιοι.

Η θρησκεία, είναι φανερό, προτάσει ότι η θνητή ζωή είναι μια κατάσταση ύπνου από την οποία είναι δυνατόν να ξυπνήσουμε στην αιώνια ζωή. Η Καινή Διαθήκη, για παράδειγμα, συνεχώς αναφέρεται στην εικόνα του ύπνου και της εγρήγορσης. Σύμφωνα με τα Ευαγγέλια και τις Επιστολές, κοιμόμαστε με τον Αδάμ και ξυπνάμε με το Χριστό. Και αυτό που επαναλαμβάνεται συνεχώς στο Δόγμα είναι ότι πρέπει να πασχίσουμε να ξυπνήσουμε από την παρούσα κατάσταση ενσυνείδησης και να «ξαναγεννηθούμε». Στην σύγχρονη λογοτεχνία, η ιδέα αυτή έχει χρησιμοποιηθεί, ανάμεσα στους άλλους, από τον Ίψεν και τον Χ. Τζ. Γουέλς. Το θεατρικό έργο του Ίψεν, Όταν εμείς οι νεκροί ξυπνάμε, και το μυθιστόρημα του Γουέλς, Ο κοιμισμένος ξυπνάει, υποθέτουν, στους ίδιους τους τίτλους τους ότι εμείς οι άνθρωποι κοιμόμαστε αλλά μπορούμε να ξυπνήσουμε.

Είναι εκ φύσεως δύσκολο, βέβαια, να πείσουμε τους εαυτούς μας ότι κοιμόμαστε. Κάποιος που κοιμάται δεν μπορεί συνήθως να ξυπνήσει τον εαυτό του στη μέση του ονείρου. Το όνειρο μπορεί να είναι τόσο δυσάρεστο που τον ξυπνάει. Ή ξυπνάει φυσικά. Ή μπορεί να τον ταρακουνήσουν και να ξυπνήσει. Πολύ σπάνια μπορεί κανείς να ξυπνήσει εκούσια τον εαυτό του. Είναι ακόμη πιο δύσκολο να ξυπνήσει κανείς εκούσια από τον ύπνο της ύπνωσης. Και αν από αυτές τις σχετικά ελαφρές καταστάσεις ύπνου είναι δύσκολο για μας να ξυπνήσουμε από δική μας απόφαση, μπορούμε να φανταστούμε τη δυσκολία του να ξυπνήσουμε εκούσια από τον πολύ βαθύτερο ύπνο και τα όνειρα του ξύπνιου μας.

Αλλά πως μπορούμε να πείσουμε τους εαυτούς μας ότι πραγματικά βρισκόμαστε σε ένα είδος ύπνου όταν, όπως μας φαίνεται, είμαστε στην πραγματικότητα ξύπνιοι; Συγκρίνοντας τις δύο κύριες καταστάσεις συνειδητότητας που μας είναι γνωστές, και παρατηρώντας τα εντυπωσιακά κοινά χαρακτηριστικά τους. Ποια, για παράδειγμα, είναι τα πιο αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά του συνηθισμένου μας ύπνου, όπως μας είναι γνωστά μέσα από τα όνειρα που θυμόμαστε; Το όνειρο συμβαίνει, δηλαδή, ούτε το ξεκινάμε εκούσια, ούτε δημιουργούμε τα πρόσωπα και τα γεγονότα του. Και από αυτήν την άποψη μοιάζει με τη ζωή του ξύπνιου μας, στο ότι δεν προαποφασίζουμε τις εμπειρίες μας, ούτε δημιουργούμε ή επινοούμε τα πρόσωπα και τα γεγονότα με τα οποία ερχόμαστε σε επαφή μέρα με τη μέρα.

Ένα άλλο κοινό στοιχείο της κατάστασης της ζωής μας στον ύπνο και της κατάστασης της ζωής μας στον ξύπνιο, είναι η μεταβλητότητα της συμπεριφοράς μας. Μερικές φορές τρομάζουμε, μερικές φορές ευχαριστιόμαστε, όταν θυμόμαστε πως συμπεριφερθήκαμε σε μια κατάσταση ενός ονείρου. Είναι αλήθεια ότι όποια κι αν ήταν η συμπεριφορά μας, ταπεινωτική ή κολακευτική για την περηφάνια μας, δεν θα μπορούσαμε να την είχαμε αλλάξει. Η δυσαρέσκεια ή η ικανοποίησή μας, οφείλεται αποκλειστικά σε μια υποτιθέμενη προβολή των μη συνειδητών εαυτών μας. Αλλά πόσο, στο βάθος, διαφέρουν αυτά τα γεγονότα από τα γεγονότα των ονείρων του ξύπνιου μας; Στα όνειρα της ζωής παρουσιάζουμε μια αξιοθρήνητη ή μια καλή στάση, όχι σύμφωνα με κάποιο προαποφασισμένο σκοπό αλλά τυχάρπαστα. Και η λύπη μας ή η ικανοποίησή μας, εξαρτάται εξίσου από την επίδραση που έχει το επεισόδιο πάνω στην περηφάνια μας. Αλλά μπορούμε ειλικρινά να πούμε, προκαταβολικά, πως ότι και αν συμβεί, εμείς θα συμπεριφερθούμε έτσι κι έτσι, και όχι αλλιώς; Δεν εξαρτιόμαστε από την υποβολή της στιγμής και δεν είμαστε επιρρεπείς στο να παρασυρθούμε μακριά από την απόφασή μας εξαιτίας του θυμού, της απληστίας ή του ενθουσιασμού; Ακριβώς όπως στα όνειρα του ύπνου, η ζωή του ξύπνιου μας πάντα μας εκπλήσσει. Και συνεχώς συμπεριφερόμαστε όπως δεν θα φανταζόμασταν ότι θα μπορούσαμε να συμπεριφερθούμε. Ούτε, εκ των υστέρων, μπορούμε ειλικρινά να πούμε ότι θα μπορούσαμε να τα είχαμε καταφέρει καλύτερα ή χειρότερα στο συμβάν. Εάν επαναλαμβανόταν με ακρίβεια, αναμφίβολα θα μπορούσαμε να το κάνουμε. Αλλά, παίρνοντας το, όπως ήταν στη στιγμή που ήταν, και με τον εαυτό μας, όπως ήταν τότε, δεν θα μπορούσε να είναι καθόλου διαφορετικό από τα νυχτερινά όνειρα που έχουμε βιώσει.

Η σοβαρή εξέταση του παραλληλισμού ανάμεσα στις δύο καταστάσεις ύπνου και ξύπνιου, αποκαλύπτει πολλές άλλες ομοιότητες. Μονάχα μια ακόμη χρειάζεται να αναφερθεί εδώ – η στενή ομοιότητα της μνήμης μας, όσον αφορά την εμπειρία των δύο καταστάσεων. Είναι αλήθεια ότι από τη ζωή του ξύπνιου μας διατηρούμε μια, λίγο ως πολύ, συνεχόμενη ανάμνηση, ενώ η ονειρική ζωή μας είναι μια σειρά διακεκομμένων αναμνήσεων. Αλλά εκτός από αυτή τη συγκεκριμένη διαφορά, η πραγματική λειτουργία της μνήμης μας μοιάζει να συμπεριφέρεται σχεδόν το ίδιο, όσον αφορά και τα δύο είδη εμπειρίας. Ξέρουμε πόσο δύσκολο είναι να θυμηθούμε κατά βούληση ένα όνειρο της προηγούμενης νύχτας. Το όνειρο ήταν ζωντανό και όλες του οι λεπτομέρειες υπήρχαν στο μυαλό μας καθώς ξυπνούσαμε. Αλλά σε μια στιγμή έχει εξαφανιστεί ολόκληρο, χωρίς να αφήσει πίσω ούτε ένα απομεινάρι. Η μνήμη της χθεσινής ονειρικής ζωής δεν είναι τόσο απατηλή ή ιδιότροπη όσον αφορά τα κύρια χαρακτηριστικά της. Αλλά που είναι σήμερα οι ζωντανές λεπτομέρειες του χθες; Είδαμε καθαρά χίλια δυο αντικείμενα, ασχοληθήκαμε κιόλας με αυτά. Ακούσαμε συζητήσεις, μιλήσαμε, είδαμε ανθρώπους και πράγματα στο δρόμο, διαβάσαμε βιβλία ή εφημερίδες, διαβάσαμε και γράψαμε γράμματα, φάγαμε και ήπιαμε και κάναμε ή αντιληφθήκαμε μια στρατιά πραγμάτων και πράξεων, που δεν προσμετριούνται. Αυτά ήταν μονάχα το χθες, το χθεσινό ζωντανό όνειρο του ξύπνιου. Πόσες από αυτές τις λεπτομέρειες παραμένουν στη μνήμη μας σήμερα. Πόσες θα μπορούσαμε να θυμηθούμε με κάποια προσπάθεια; Τόσο ολοκληρωτικά, όσο και τα όνειρα της νύχτας, το κύριο μέρος των ονείρων της χθεσινής, στις πιο ρομαντικές περιστάσεις της ζωής μας, χάνεται στη λήθη του ασυνειδήτου μας.

Μπορεί να υποθέσει κάποιος ότι υπάρχει κάτι το θλιβερό στις προηγούμενες σκέψεις. Και ότι μια προσπάθεια να δούμε τη ζωή του ξύπνιου μας απλά σαν μια ειδική μορφή ύπνου, θα μειώσει τη σημασία της για μας και στη δική μας για αυτή. Αλλά αυτή η στάση προς ένα δυνατό και πιθανό γεγονός είναι η ίδια θλιβερά άτολμη. Η αλήθεια είναι ότι ακριβώς όπως και στα νυχτερινά όνειρα το πρώτο σύμπτωμα για να ξυπνήσει κανείς είναι να υποψιαστεί ότι ονειρευόταν, το πρώτο σύμπτωμα για να ξυπνήσουμε από τη ζωή του ξύπνιου μας – το δεύτερο ξύπνημα κατά τη θρησκεία – είναι η υποψία ότι η παρούσα κατάσταση του ξύπνιου μας, είναι το ίδιο ονειρική. Το να αντιλαμβανόμαστε ότι κοιμόμαστε, μας κάνει να βρισκόμαστε στο σημείο που έχουμε τη δυνατότητα να ξυπνήσουμε. Και το να αντιληφθούμε ότι είμαστε μονάχα εν μέρει ξύπνιοι, είναι η πρώτη προϋπόθεση για να γίνουμε και να κάνουμε τους εαυτούς μας πιο ολοκληρωτικά ξυπνητούς.

Alfred Richard Orage

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑ

ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

για την εσωτερική εξέλιξη του ανθρώπου

Μετάφραση Στρατής Παπαναγιώτου

Εκδόσεις Πτερόεσσα 2006

Δύο αξιομνημόνευτες φαντασιώσεις – William Blake

Πρώτη

Ένας άγγελος ήρθε σε μένα και λέει: «Ω αξιολύπητε ανόητε νεαρέ! Ω φρικτή! Ω τρομερή κατάσταση! Σκέψου το καυτό, φλεγόμενο μπουντρούμι που ετοιμάζεις για τον εαυτό σου εις τον αιώνα των αιώνων, στο οποίο οδηγείσαι με τόση ορμή».

Απάντησα: «ίσως θα ήσουν πρόθυμος να μου δείξεις την αιώνια μοίρα μου, και μετά να σκεφτούμε μαζί πάνω σ' αυτή, και να δούμε αν η μοίρα σου ή η δικιά μου είναι προτιμότερη».

Έτσι με οδήγησε μέσα από ένα σταύλο και μέσα από μια εκκλησία, και κάτω, στον υπόγειο θάλαμο της εκκλησίας, που στο τέλος του υπήρχε ένας μύλος. Περάσαμε μέσα από το μύλο, και φτάσαμε σε μια σπηλιά. Ψηλαφώντας και με κόπο κατεβαίναμε την περιελισσόμενη σπηλιά, ώσπου ένα κενό, άπειρο σαν ένας υποχθόνιος ουρανός, φάνηκε κάτω από μας, και κρατηθήκαμε από τις ρίζες των δέντρων, και κρεμαστήκαμε πάνω από αυτή την απεραντοσύνη. Αλλά είπα: «αν θες ριχνόμαστε σε τούτο το κενό, και βλέπουμε αν η πρόνοια φτάνει μέχρις εδώ: και αν εσύ δεν θέλεις, θα το κάνω εγώ». Αλλά απάντησε: «Μη παραπαίρνεις θάρρος νεαρέ: αλλά και από δω όπου βρισκόμαστε κοίτα τη μοίρα σου που σύντομα θα εμφανιστεί όταν περάσει το σκοτάδι».

Έτσι έμεινα μαζί του, καθισμένος στη συνεστραμμένη ρίζα μιας βελανιδιάς: αυτός ήταν κρεμασμένος μέσα σ' ένα μανιτάρι που κρεμόταν με το κεφάλι προς τα κάτω μες στην άβυσσο.

Σιγά-σιγά αρχίσαμε να βλέπουμε την απέραντη Άβυσσο, φλεγόμενη σαν τον καπνό μιας πόλης που καίγεται. Κάτω από μας, σε μια τεράστια απόσταση, ήταν ο ήλιος, μαύρος αλλά λαμπερός: γύρω ήταν φλογισμένα μονοπάτια που πάνω τους στριφογυρνούσαν πελώριες αράχνες έρποντας πίσω απ' τα θηράματά τους που πέταγαν, ή μάλλον κολυμπούσαν, μες στο ατελείωτο βάθος, με τις πιο τρομακτικές μορφές ζώων που βγήκαν μέσα από τη σήψη. Και ο αέρας ήταν γεμάτος από αυτά, και φαινόταν πως αυτά ανήκαν στη σύστασή του. Αυτά είναι Διάβολοι και ονομάζονται Δυνάμεις του αέρα. Ρώτησα τώρα τον σύντροφό μου ποια ήταν η αιώνια μοίρα μου. Απάντησε: «Ανάμεσα στις μαύρες και λευκές αράχνες».

Μα τώρα, ανάμεσα από τις μαύρες και λευκές αράχνες, ένα σύννεφο φωτιάς πετάχτηκε και κύλησε μέσα στα βάθη, μαυρίζοντάς τα όλα κάτω, έτσι που ο βυθός εκείνων των βαθών έγινε μαύρος σαν θάλασσα, και κύλησε με τρομερό θόρυβο. Κάτω από μας δεν υπήρχε πια τίποτε ορατό παρά μονάχα μια μαύρη θύελλα, ώσπου κοιτάζοντας προς τ' ανατολικά ανάμεσα απ' τα σύννεφα κι από τα κύματα είδαμε ένα καταρράκτη από αίμα αναμιγμένο με φωτιά, κι όχι πολύ μακριά από μας παρουσιάστηκε και βυθίστηκε ξανά η φολιδωτή κουλούρα ενός τερατόμορφου ερπετού. Τέλος, στην ανατολή, σε απόσταση τριών περίπου μοιρών, ξεπρόβαλε πάνω απ' τα κύματα μια πύρινη βουνοκορφή: σιγά σιγά υψώθηκε σαν μια κορυφογραμμή από χρυσούς βράχους, ώσπου διακρίναμε δυό σφαίρες από πορφυρή φωτιά, που απ' αυτές η θάλασσα τραβιόταν μέσα σε σύννεφα καπνού. Κι είδαμε τώρα πως αυτό ήταν το κεφάλι του Λεβιάθαν. Το μέτωπό του ήταν χωρισμένο σε λουρίδες πράσινες και πορφυρές όπως αυτές στο μέτωπο μιας τίγρης. Αμέσως μετά είδαμε το στόμα του και κόκκινα βράγχια κρεμόντουσαν πάνω από τα αφρισμένα σάλια, δίνοντας μιαν ελαφρή απόχρωση στο μαύρο βάθος με αχτίδες από αίμα προχωρώντας καταπάνω μας με όλη την παραφορά μιας ύπαρξης πνευματικής.

Ο φίλος μου ο Άγγελος από τη θέση του σκαρφάλωσε στο μύλο. Έμεινα μόνος, και τότε εκείνο το φαινόμενο δεν υπήρχε πια: αντίθετα, βρέθηκα καθισμένος σε μια ευχάριστη ακροποταμιά με φεγγαρόφωτο, ακούγοντας έναν αρπιστή, που 'λεγε με την άρπα ένα τραγούδι, και το θέμα του ήταν: «Ο άνθρωπος που τη γνώμη του ποτέ δεν την αλλάζει είναι σαν το νερό το στάσιμο, και θρέφει ερπετά του νου».

Αλλά σηκώθηκα κι έψαξα για το μύλο. Και κει βρήκα τον Άγγελο μου που, έκπληκτος, με ρώτησε πως γλύτωσα.

Απάντησα: «Όλα όσα είδαμε οφείλονται στη μεταφυσική σου. Γιατί εσύ όταν έφυγες, βρέθηκα εγώ σε μια όχθη με φεγγαρόφωτο, ακούγοντας έναν αρπιστή. Μα τώρα που είδαμε την αιώνια μοίρα μου, να σου δείξω τη δικιά σου;» Γέλασε με την πρότασή μου, μα με τη βία ξαφνικά τον άρπαξα στα χέρια μου, και πέταξα κατά τη δύση μες απ' τη νύχτα, ώσπου υψωθήκαμε πάνω απ τη σκιά της γης. Και τότε ρίχτηκα μαζί του κατευθείαν μέσα στο σώμα του ήλιου. Εδώ ντύθηκα μαζί του κατευθείαν μέσα στο σώμα του ήλιου. Εδώ ντύθηκα μες στα λευκά, και παίρνοντας στο χέρι μου του Σβέντεμποργκ τους τόμους, βούλιαξα μακριά απ' τον ολόλαμπρο τόπο, και πέρασα όλους τους πλανήτες ώσπου φτάσαμε στον Κρόνο. Εδώ στάθηκα να ξαποστάσω, κι ύστερα πήδηξα μες στο κενό ανάμεσα στον πλανήτη Κρόνο και στους απλανείς.

«Εδώ» είπα «είναι η μοίρα σου, μέσα σ' αυτό το χώρο, αν μπορεί να ονομαστεί αυτό χώρος». Γρήγορα είδαμε το σταύλο και την εκκλησία, και τον οδήγησα μπροστά στο Άγιο Βήμα και άνοιξα τη Βίβλο, και ιδού! Ήταν ένα λαγούμι, που μέσα του κατέβηκα σπρώχνοντας τον Άγγελο μπροστά μου. Σε λίγο είδαμε εφτά σπίτια από τούβλα: Μπήκαμε σε ένα: μέσα σ' αυτό υπήρχαν ακρκετές μαϊμούδες, χιμπαντζήδες και όλα αυτού του είδους αλυσόδετα από τη μέση, χασκογελώντας και αρπάζοντας το ένα το άλλο, μα συγκρατούμενα απ' τη βραχύτητα των αλυσίδων τους. Εντούτοις είδα πως μερικές φορές πληθαίνανε, και τότε οι αδύνατοι πιάνονταν από τους δυνατούς που με χαμόγελα πλατιά π' άφηναν να φανούν τα δόντια τους, πρώτα ζευγάρωναν μ' αυτά, κι έπειτα τα 'τρωγαν αποσπώντας πρώτα ένα μέλος και μετά ένα άλλο, ώσπου το σώμα απόμενε ένας ανήμπορος κορμός. Κι αυτόν, μετά από χασκόγελα κι από φιλήματα που έδειχναν τάχα τρυφερότητα, τον καταβρόχθιζαν επίσης. Κι εδώ κι εκεί είδα κάποιους λαίμαργα να ξεκολλούν τη σάρκα και από τη δική τους την ουρά. Καθώς η δυσωδία μας ενοχλούσε και τους δύο φοβερά, πήγαμε στο μύλο, κι εγώ είχα στο χέρι μου το σκελετό ενός σώματος, που μες στο μύλο έγιναν τα Αναλυτικά του Αριστοτέλη.

Έτσι ο Άγγελος είπε: «η φαντασία σου με παραπλάνησε, και θα 'πρεπε να ντρέπεσαι».

Εγώ απάντησα: «ο ένας παραπλάνησε τον άλλο, και δεν ήταν παρά χρόνος χαμένος να συζητώ με σένα που τα έργα σου είναι μόνο Αναλυτικά».

Πάντοτε εύρισκα πως οι Άγγελοι έχουν τη ματαιοδοξία να μιλούν για τους εαυτούς των σαν να είναι οι μόνοι σοφοί: αυτό το κάνουν με μιαν αναίδεια γεμάτη πεποίθηση που είναι αποτέλεσμα της συστηματικής λογικής σκέψης τους.

Έτσι και ο Σβέντεμποργκ καυχιέται πως ό,τι γράφει είναι καινουργιο. Αν και δεν είναι παρά τα Περιεχόμενα ή οι Πίνακες ήδη εκδοθέντων βιβλίων.

Ένας άνθρωπος κουβάλαγε από πανηγύρι σε πανηγύρι μια μαϊμού για να τη δείχνει, και επειδή ήταν λιγάκι πιο σοφός απ' τη μαϊμού, το πήρε πάνω του, και θεώρησε τον εαυτό του πολύ σοφότερο από εφτά ανθρώπους. Έτσι και με τον Σβέντεμποργκ: δείχνει την ανοησία των εκκλησιών, κι αποκαλύπτει τους υποκριτές, ώσπου φαντάζεται πως όλοι είναι θρήσκοι, και πως αυτός είναι ο μόνος πάνω στη γη που έσπασε ποτέ ένα δίχτυ.

Τώρα ακούτε κάτι που είναι ολοφάνερο γεγονός: ο Σβέντεμποργκ δεν έγραψε ούτε μια καινούργια αλήθεια. Τώρα ακούστε ένα άλλο: έγραψε όλες τις παλιές πλάνες.

Και τώρα ακούστε το γιατί. Συζητούσε με Αγγέλους, που όλοι τους είναι θρήσκοι, και δεν συζητούσε με Διαβόλους , που όλοι τους μισούν τη θρησκεία. Γιατί ήταν ανίκανος να κάνει κάτι τέτοιο εξαιτίας των επηρμένων του αντιλήψεων.

Έτσι, τα κείμενα του Σβέντεμποργκ είναι μια ανακεφαλαίωση όλων των επιπόλαιων γνωμών και μια ανάλυση των περισσότερο σεβαστών, μα τίποτε παραπάνω.

Και τώρα ένα άλλο ολοφάνερο γεγονός. Κάθε άνθρωπος που έχει το χάρισμα να εκτελεί μηχανικά μπορεί, από τα γραπτά του Παράκελσου ή του Γιάκομπ Μπαίμε, να φτιάξει δέκα χιλιάδες τόμους, ίσης αξίας με αυτούς του Σβέντεμποργκ, και από εκείνα του Δάντη ή του Σαίξπηρ, τόμους αναρίθμητους.

Μα όταν έχει κάνει κάτι τέτοιο, ας μη λέει πως γνωρίζει περισσότερα από το δάσκαλό του, γιατί κρατάει μοναχά ένα κερί μες στο ηλιόφως.

Δεύτερη

Κάποτε είδα έναν Διάβολο μέσα σε μια φλόγα φωτιάς, που υψωνόταν μπροστά σε έναν Άγγελο που καθόταν πάνω σε ένα σύννεφο, και ο Διάβολος άφησε από τα χείλη του να βγουν αυτά τα λόγια:

«Η λατρεία του Θεού είναι: Να τιμάς τα χαρίσματά του στους άλλους ανθρώπους, τον καθένα σύμφωνα με το πνεύμα του, και να αγαπάς τους σημαντικότερους ανθρώπους περισσότερο: εκείνοι που φθονούν ή συκοφαντούν τους σπουδαίους ανθρώπους μισούν το Θεό. Γιατί δεν υπάρχει άλλος Θεός».

Ο Άγγελος, ακούγοντας αυτά, μελάνιασε σχεδόν αλλά αυτοκυριαρχώντας έγινε κίτρινος, και τέλος άσπρος, ροδοκόκκινος και χαμογελαστός, και τότε απάντησε:

«Ειδωλολάτρη εσύ, ο Θεός δεν είναι Ένας; και δεν έγινε ορατός στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού; κι ο Ιησούς Χριστός δεν επικύρωσε το νόμο των δέκα εντολών; και δεν είναι όλοι οι άλλοι άνθρωποι ανόητοι αμαρτωλοί κι ασήμαντοι;

Ο Διάβολος απάντησε: «ακόμη κι αν κοπανίσεις τον μωρό μες στο γουδί μαζί με το στάρι, η μωρία δεν πρόκειται να βγει απ' αυτόν. Αν ο Ιησούς Χριστός είναι ο σπουδαιότερος άνθρωπος, πρέπει και να τον αγαπάς στον μέγιστο βαθμό. Τώρα άκου πως επικύρωσε το νόμο των δέκα εντολών. Μήπως δεν περιγέλασε το Σάββατο των Εβραίων, περιγελώντας έτσι και το Θεό του Σαββάτου; δεν δολοφόνησε εκείνους που δολοφονήθηκαν εξαιτίας του; μήπως δεν έστρεψε το νόμο μακριά από τη μοιχαλίδα; δεν έκλεψε το μόχθο των άλλων για να συντηρηθεί; δεν ψευδομαρτύρησε όταν παρέλειψε το μέρος της υπεράσπισής του μπροστά στον Πιλάτο; δεν αισθάνθηκε επιθυμία όταν προσευχήθηκε για τους μαθητές του και όταν τους έχωσε εντολή να τινάζουν τη σκόνη από τα πόδια τους μπροστά σε κείνους που αρνήθηκαν να τους προσφέρουν κατάλυμα; Στο λέω, καμιά αρετή δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την παράβαση αυτών των δέκα εντολών. Ο Ιησούς ήταν όλος αρετή, και ενεργούσε ακολουθώντας τις παρορμήσεις του, και όχι κανόνες.

Και αφού μίλησε έτσι, κοίταξα τον Άγγελο, που τέντωσε τα χέρια του, αγκαλιάζοντας τη φλόγα της φωτιάς: και κάηκε εντελώς, και ξαναφάνηκε σαν Προφήτης Ηλίας.

Σημείωση. Αυτός ο Άγγελος, που τώρα έγινε Διάβολος, είναι προσωπικός μου φίλος: συχνά διαβάζουμε μαζί τη Βίβλο με την υποχθόνια ή διαβολική της σημασία, που θα τη γνωρίσει ο κόσμος εάν φερθεί σωστά.

Έχω στην κατοχή μου επίσης της Κόλασης τη Βίβλο, που θα την αποκτήσει ο κόσμος είτε το θέλει είτε όχι.

Ένας Νόμος για το Λιοντάρι και το Βόδι είναι Καταπίεση.

WILLIAM BLAKE

ΠΡΟΦΗΤΙΚΑ

[ΟΙ ΓΑΜΟΙ ΤΟΥ ΟΥΡΑΝΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΛΑΣΗΣ]

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΗ 1986

Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΕΙΝΑΙ... - FERNANDO PESSOA

Πολλοί επιχείρησαν να ορίσουν τον άνθρωπο, και γενικά τον προσδιόρισαν σε αντίθεση προς το ζώο. Γι' αυτό και στους ορισμούς που δίνονται για τον άνθρωπο συχνά απαντάται ο τύπος: «Ο άνθρωπος είναι ένα ζώο...» συνοδευόμενος από ένα επίθετο, ή «ο άνθρωπος είναι ένα ζώο που...» και λένε τι. «Ο άνθρωπος είναι ένα άρρωστο ζώο», είπε ο Ρουσώ, κι αυτό είναι εν μέρει αλήθεια. «Ο άνθρωπος είναι ένα έλλογο ζώο», λέει η Εκκλησία, και αυτό είναι εν μέρει αλήθεια. «Ο άνθρωπος είναι ένα ζώο που χρησιμοποιεί εργαλεία», λέει ο Καρλάιλ, κι αυτό είναι εν μέρει αλήθεια. Όμως αυτοί οι ορισμοί, όπως κι άλλοι παρόμοιοι, είναι πάντα ατελείς κι επιδερμικοί. Κι ο λόγος είναι πολύ απλός: Δεν είναι εύκολο να ξεχωρίσεις τον άνθρωπο απ' το ζώο, δεν υπάρχει αξιόπιστο κριτήριο για να ξεχωρίσεις τον άνθρωπο απ' το ζώο. Οι ανθρώπινες ζωές κυλούν το ίδιο ασυνείδητα με τη ζωή των ζώων. Οι ίδιοι βαθύτεροι νόμοι, που κυβερνούν εκ των έξω το ένστικτο των ζώων, κυβερνούν, επίσης εκ των έξω, το νου του ανθρώπου που δείχνει να μην είναι τίποτα περισσότερο από ένα υπό συγκρότηση ένστικτο, το ίδιο ασυνείδητο με οποιοδήποτε ένστικτο, και πιο ατελές, αφού βρίσκεται σε κατάσταση συγκρότησης.

«Όλα προκύπτουν από τη μη-λογική», αναφέρεται στην Ελληνική Ανθολογία. Και πράγματι, όλα προέρχονται από τη μη-λογική. Εκτός απ' τα μαθηματικά, που ασχολούνται μόνο με νεκρούς αριθμούς και κενούς τύπους, και γι' αυτό ακριβώς μπορούν να είναι απόλυτα λογικά, η επιστήμη δεν είναι τίποτ' άλλο από ένα παιχνίδι που παίζουν τα παιδιά το σούρουπο, μια επιθυμία να πιάσουμε τις σκιές των πουλιών και ν' ακινητοποιήσουμε τις σκιές των χορταριών που λικνίζει ο άνεμος.

Είναι περίεργο και παράδοξο, ενώ δεν είναι εύκολο να βρεθούν λέξεις για να οριστεί πραγματικά ο άνθρωπος, όσον αφορά ό,τι τον ξεχωρίζει από τα ζώα, είναι παράδοξο, αντίθετα, να βρίσκονται με ευκολία τρόποι να διαφοροποιείται ο ανώτερος άνθρωπος από τον συνηθισμένο άνθρωπο.

Ποτέ δεν ξέχασα εκείνη τη φράση του Χέκελ, του βιολόγου, που διάβασα τότε που ο νους μου ήταν ακόμα παιδί, στην ηλικία που όλοι ενδιαφερόμαστε για τις επιστημονικές αποκαλύψεις και τα επιχειρήματα εναντίον της θρησκείας. Η φράση είναι πάνω κάτω η ακόλουθη: «(...) δηλαδή ο ανώτερος άνθρωπος βρίσκεται ακόμα πιο μακριά (νομίζω ότι μιλάει για έναν Καντ ή έναν Γκαίτε) από τον συνηθισμένο άνθρωπο απ' ό,τι ο συνηθισμένος άνθρωπος από τον πίθηκο». Ποτέ μου δεν ξέχασα αυτή τη φράση, γιατί είναι πέρα για πέρα αληθινή. Ανάμεσα σε μένα, που είμαι αμελητέα ποσότητα στην κλίμακα των σκεπτόμενων ανθρώπων, κι έναν χωρικό από το Λόρες, υπάρχει χωρίς αμφιβολία μεγαλύτερη απόσταση απ' ό,τι ανάμεσα στον ίδιο χωρικό από το Λόρες και, δεν θα πω καν έναν πίθηκο, αλλά μια γάτα ή ένα σκύλο. Κανείς από μας, από τη γάτα μέχρι εμένα τον ίδιο, δεν είναι κύριος της ζωής που του έχει επιβληθεί ή της μοίρας που του έχει γραφτεί. Όλοι μας εξίσου προερχόμαστε κι εγώ δεν ξέρω από που, σκιές κινήσεων που έκαναν άλλοι, αποτελέσματα με σάρκα και οστά, συνέπειες που αισθάνονται. Όμως ανάμεσα σε μένα και το χωρικό, υπάρχει μια ποιοτική διαφορά, που προκύπτει από την ύπαρξη σε μένα της αφηρημένης σκέψης και της ανιδιοτελούς συγκίνησης. Ανάμεσα σε κείνον και τη γάτα, δεν υπάρχει, στον πνευματικό τομέα, παρά μόνο ποσοτική διαφορά.

Ο ανώτερος άνθρωπος διαφέρει από τον κατώτερο άνθρωπο κι απ' τα ζώα, που είναι αδέλφια του τελευταίου, από την απλή ικανότητα του να ειρωνεύεται. Η ειρωνεία είναι το πρώτο δείγμα του ότι η συνείδηση έχει γίνει πια συνειδητή. Και η ειρωνεία περνάει από δύο στάδια: Το στάδιο που καθόρισε ο Σωκράτης όταν έλεγε «εν οίδα ότι ουδέν οίδα», κι αυτό που καθόρισε ο Σάντσες(1) όταν έλεγε «δεν ξέρω καν αν δεν ξέρω τίποτα». Το πρώτο βήμα οδηγεί στο σημείο όπου αμφιβάλλουμε για τον εαυτό μας δογματικά, και κάθε ανώτερος άνθρωπος κάνει αυτό το βήμα και φτάνει εκεί. Το δεύτερο οδηγεί στο σημείο όπου αμφιβάλλουμε για τον εαυτό μας και για την ίδια μας την αμφιβολία, και λίγοι άνθρωποι το έφτασαν στη διάρκεια της σύντομης – μα ήδη τόσο μακράς – περιόδου από τότε που ως ανθρώπινο γένος αντικρίσαμε τον ήλιο και τη νύχτα πάνω στο πολύμορφο πρόσωπο της γης.

Γνωρίζω τον εαυτό μου σημαίνει απατώμαι, κι ο χρησμός που έλεγε «γνώθι σαυτόν» πρότεινε μια προσπάθεια ακόμα πιο δύσκολη κι απ' τους άθλους του Ηρακλή, κι ένα αίνιγμα πιο σκοτεινό κι απ' της Σφίγγας. Να αγνοείς τον εαυτό σου συνειδητά, να ποιος είναι ο δρόμος. Και η συνειδητή άγνοια του εαυτού μας είναι η ενεργή χρήση της ειρωνείας. Και δεν ξέρω τίποτα πιο μεγαλειώδες ή πιο ταιριαστό στον αληθινά μεγάλο άνθρωπο από την υπομονετική κι εκφραστική ανάλυση των μέσων που μας επιτρέπουν ν' αγνοούμε τον εαυτό μας, τον συνειδητό κατάλογο της μη συνειδητότητας των συνειδήσεων μας, τη μεταφυσική των αυτόνομων σκιών, την ποίηση του λυκόφωτος του τέλους των ψευδαισθήσεων.

Όμως πάντα υπάρχει κάτι που μας ξεγελάει, κάποια ανάλυση που μας βασανίζει, και πάντα η αλήθεια, αν και ψεύτικη, βρίσκεται παραπεταμένη στην απέναντι γωνιά του δρόμου. Κι αυτό κουράζει περισσότερο κι απ' τη ζωή, όταν αυτή κουράζει, και πιο πολύ απ' το να τη γνωρίζεις και να τη στοχάζεσαι, πράξεις που ποτέ δεν σταματούν να κουράζουν.

Σηκώνομαι απ' την καρέκλα μου, όπου, αφηρημένος και με τους αγκώνες ακουμπισμένους στο τραπέζι, διασκέδαζα διηγούμενος στον εαυτό μου αυτές τις ακανόνιστες εντυπώσεις. Σηκώνομαι, ορθώνω το κορμί μου και κατευθύνομαι προς το παράθυρο που εξέχει απ' τη σκεπή, κι από κει μπορώ να βλέπω την πόλη, έτοιμη ν' αποκοιμηθεί ενώ αργά αργά πέφτει η σιωπή. Το φεγγάρι, μεγάλο και κάτασπρο, φωτίζει θλιμμένα τα διάφορα επίπεδα στη σειρά των σπιτιών. Και το φεγγαρόφωτο μοιάζει να χύνει ένα χλωμό φως πάνω σ' όλο το μυστήριο του κόσμου. Μοιάζει να δείχνει τα πάντα, και τα πάντα είναι σκιές ανακατεμένες με χαμηλό φως, ψευτικες αποστάσεις, παράλογες κλίσεις του εδάφους, ασυναρτησίες των ορατών πραγμάτων. Δεν έχει αεράκι, κι αυτό κάνει το μυστήριο να δείχνει ακόμα πιο μεγάλο. Η αφηρημένη σκέψη μου φέρνει ναυτία. Ποτέ δεν θα γράψω ούτε σελίδα που ν' αποκαλύπτει τον εαυτό μου, ή που ν' αποκαλύπτει οτιδήποτε. Ένα πανάλαφρο σύννεφο πλέει ακαθόριστα πάνω απ' το φεγγάρι, σαν να 'ναι ο κρυψώνας του. Αγνοώ, όπως όλες αυτές οι στέγες. Απέτυχα, όπως κι ολόκληρη η φύση.

____________

Tomas Sanchez (1550-1610): Ισπανός ηθικολόγος. Ο Πασκάλ τον κατηγόρησε για συμβιβασμούς σε ό,τι αφορά τα δόγματα.

FERNANDO PESSOA

Εγώ και οι «άλλοι»

Μετάφραση Βασίλης Πουλάκος

Επιμέλεια Δρ Ε. Καρτάκης

ΕΚΔΟΣΕΙΣ PRINTΑ / ΕΚ ΒΑΘΕΩΝ 2002

Από το Σικάγο στο Μεξικό - William S. Burroughs

...Άφησα τον Στούρνο σε μια γωνιά του δρόμου, τρισάθλια συνοικία με τρώγλες και κόκκινο τούβλο ψηλές μέχρι τα σύννεφα, να στέκει μες στην αδιάκοπη μουντζούρα της βροχής. «Πάω να την πέσω σ' εκείνο τον αλμπάνη που ξέρω. Βάστα κι έρχεται καθαρή Μ του φαρμακείου... Όχι, εσύ να κάτσεις εδώ – δε θέλω να σε πάρει μάτι». Όσο κι αν αργήσω Στουρναράκο μου, σε αποχαιρετώ αγόρι μου... Που να πηγαίνουν άραγε σαν φεύγουν και παρατάνε το κορμί τους;

Σικάγο: αόρατη ιεραρχία άξεστων λοβοτομημένων Σιτσιλιάνων, μυρωδιά από καχεκτικούς γκάνγκστερ, φάντασμα ριζωμένο στη γη σου την πέφτει Νορθ και Χάλστεντ γωνία, Σίσερο, Λίνκολν Παρκ, ζήτουλας του ονείρου, το παρελθόν που εισβάλλει στο παρόν, μαγεία τζόγου και κωλοχανείων που έχει πια ταγκίσει.

Εις τα Ενδότερα: μια αχανής κατάτμηση, κεραίες τηλεόρασης, σημαδεύουν τον δίχως νόημα ουρανό. Σε σπίτια που προφυλάσσουν από τη ζωή αιωρούνται πάνω από τους νέους και ρουφούν λίγο απ' αυτό που κρατάνε καλά κλειδωμένο απ' έξω. Μόνο οι νέοι φέρνουν κάτι άλλο, αλλά νέοι δεν μένουν για πολύ. (Κάπου στα μπαρ του Ηστ Σαιντ Λούις βρίσκονται τα νεκρά σύνορα, την εποχή των ποταμόπλοιων). Ιλλινόι και Μιζούρι, μίασμα των λαών που κατασκεύαζαν τύμβους, χαμερπής λατρεία της Πηγής Τροφής, απαίσιες απάνθρωπες γιορτές, αδιέξοδη φρίκη της θεϊκής Σκολόπεντρας που απλώνεται από το Μάουντβιλλ ως τις παράκτιες σεληνιακές ερήμους του Περού.

Η Αμερική δεν είναι τόπος νέος: είναι παλιός και βρώμικος και κακόβουλος, πολύ πριν απ' τους αποίκους, πριν κι απ' τους Ινδιάνους. Το κακό βρίσκεται εκεί και περιμένει.

Και διαρκώς μπάτσοι: μπάτσοι πολιτειακοί βγαλμένοι από κολλέγια, μελιστάλακτοι και πεπειραμένοι λένε παρλαπίπες με ύφος απολογητικό, μάτια ηλεκτρονικά που ζυγιάζουν αμάξι και αποσκευές, το ντύσιμο και την κοψιά σαν ζοχαδιασμένοι υπαστυνόμοι στην κάθε μεγαλούπολη, γλυκομίλητοι σερίφηδες στην επαρχία με κάτι το υποχθόνιο και απειλητικό στα γέρικα μάτια τους στο χρώμα ξεθωριασμένου γκρίζου φανελένιου πουκάμισου...

Και διαρκώς προβλήματα με τ' αυτοκίνητο: στο Σαιντ Λούις κάνουμε τράμπα τη Studebaker του 1942 (έχει πρόβλημα στη μηχανή από κατασκευής, σαν τον Στούρνο) με μια παλιά λιμουζίνα Packard που άναψε και που με χίλια ζόρια μας πήγε ως το Κάνσας Σίτυ, παίρνουμε μια Ford που όπως αποδείχτηκε έκαιγε τ' άντερά της από λάδια, στριμωχνόμαστε κακήν κακώς σ' ένα τζιπ που το ζορίζουμε χοντρά (δεν είναι για ανοιχτό δρόμο) – και κάτι να παίζει στη μηχανή κι όλο χτυπάει, ξαναγυρνάμε στην παλιά καλή V-8 της Ford. Ασύγκριτο μηχάνημα κι ας πίνει το λάδι με τους κουβάδες.

Κι αυτή η βαριά και πληκτική μαυρίλα των Η.Π.Α. μας τυλίγει ολόγυρα όπως καμιά άλλη στον κόσμο, χειρότερα κι από τις Άνδεις, πάνω στα ορεινά χωριά, παγωμένος αέρας που κατεβαίνει από βουνά των καρτ ποστάλ, αέρας μιας αραιής ατμόσφαιρας που στο λαιμό είναι θάνατος, χωριά σε ποτάμια του Εκουαντόρ, μαλάρια σταχτιά και ζοφερή σαν πρέζα κάτω από μαύρο τσόχινο πλατύγυρο καπέλο, ντουφέκια που γεμίζουν από μπροστά, γύπες που ραμφίζουν εδώ κι εκεί τη λάσπη των δρόμων – και η σβερκιά που σου 'ρχεται μόλις βγεις από το Μάλμο Φέρρυ στην (αφορολόγητα όλα τα ποτά πάνω στο πλοίο) Σουηδία ξεπλένει από το αίμα σου όλα εκείνα τα φτηνά, αδασμολόγητα ξίδια και ξενερώνεις μια και καλή απ' την προσγείωση: αποστροφή της ματιάς και το κοιμητήρι στη μέση της πόλης (κάθε πόλη της Σουηδίας μοιάζει να είναι χτισμένη γύρω από ένα νεκροταφείο), και τίποτα να κάνεις το απόγευμα, ούτε ένα μπαρ ούτε ένα σινεμά, φούμαρα τον ύστατο παπά απ' την Ταγγέρη και του λέω: «άντε Κ.Ε., πάμε ξανά στο πλοίο. Αρκετά μ' αυτό το μέρος».

Όμως εκείνη τη μίζερη πλήξη των Η.Π.Α. δεν θα τη βρεις πουθενά αλλού. Δεν μπορείς να τη δεις και δεν μπορείς να καταλάβεις απ' τα που σου ξεφυτρώνει. Σκεφτείτε λίγο τους χώρους όπου μπορείς να βρέξεις κάπως το λαρύγγι σου στην όποια απόμερη συνοικία – στο κάθε τετράγωνο θα βρεις το μπαρ του, το ντράγκστορ, το μαγαζί, την κάβα του. Μπαίνεις μέσα και σε βαράει. Ναι, αλλά από που βγαίνει;

Ούτ' από τον μπάρμαν ούτε απ' τους πελάτες, ούτε κι από εκείνο το γαλακτερό πλαστικό που καλύπτει τα στρογγυλά σκαμνιά του μπαρ, ούτε από το υποτονικό νέον. Ούτεκαν απ' την ΤV.

Κι αυτή η κατάσταση εκβιάζει ύπουλα την ανάγκη μας για φτιάξιμο, σαν την κόκα που σ' εκβιάζει να πλακωθείς για να γλυτώσεις από το κατέβασμά της. Και η καβάτζα μας όλο και να λιγοστεύει. Να μαστε λοιπόν χωρίς πλάκα σε τούτη τη θεόστεγνη πόλη και νατη βγάζουμε μονάχα με σιρόπια για το βήχα. Και να ξερνάμε ρουκέτες το σιρόπι και να συνεχίζουμε την οδήγηση χωρίς σταματημό, κρύος ανοιξιάτικος αέρας να σφυρίζει μέσα από τις τρύπες του σαράβαλου και να χτυπάει τον ιδρώτα των άρρωστων κορμιών μας που ριγούν κι αυτή η παγωνιά που πάντα σε τσακίζει σαν αρχίζει και χάνεται από μέσα σου η πρέζα... Συνεχίζουμε διασχίζοντας το απογυμνωμένο τοπίο, αρμαδίλοι ψόφιοι στη μέση του δρόμου και όρνια πάνω από το βάλτο με τα όρθια κούτσουρα κυπαρισσιών. Μοτέλ με τοίχους από ινόπλακες, σόμπα γκαζιού, λεπτές ροζ κουβέρτες.

Περιπλανώμενοι σαλτιμπάγκοι και καταφερτζήδες, τσιρκολάνοι, αγύρτες ενεσάκηδες έχουνε κάψει οριστικά τους αλμπάνηδες του Τέξας...

Και κανένας που δεν του 'χουνε σαλέψει τα μυαλά δεν πάει να την πέσει για συνταγή σε αλμπάνη της Λουζιάνα. Νόμος περί Ναρκωτικών της Πολιτείας.

Φτάνουμε επιτέλους Χιούστον όπου ξέρω έναν φαρμακοτρίφτη. Έχω πέντε χρόνια να πάω στο μαγαζί του σηκώνει όμως το βλέμμα και με κόβει με μια γρήγορη ματιά κι απλά κουνάει το κεφάλι λέγοντας: «Περίμενε λίγο εκεί στον πάγκο...»

Πάω και κάθομαι λοιπόν και πίνω έναν καφέ κι ύστερα από λίγο έρχεται και κάθεται δίπλα μου και λέει, «Τι ακριβώς θέλεις;»

«Μία λίτρα παρηγορικό κι εκατό νεμπουτάλ».

Κουνάει το κεφάλι του, «Ξαναέλα σε μισή ώρα».

Και μόλις επιστρέφω μου δίνει ένα δέμα και μου λέει, «Κάνουν δεκαπέντε δολλάρια... Πρόσεχε».

Είναι χοντρό σπάσιμο να χτυπάς παρηγορικό, πρέπει να του κάψεις πρώτα το οινόπνευμα, μετά να στερεοποιήσεις την καμφορά και να πάρεις με το σταγονόμετρο από μέσα το καφετί υγρό – πρέπει να το χτυπήσεις στη φλέβα ειδάλλως κάνεις απόστημα, αν και συνήθως καταλήγεις με απόστημα άσχετα με το που θα το χτυπήσεις. Το καλύτερο που έχεις να κάνεις είναι να το πιεις με βαρβιτούρες... Το αδειάζουμε λοιπόν σ' ένα μπουκάλι Pernod και ξεκινάμε για Νέα Ορλεάνη περνώντας από λίμνες που ιριδίζουν και τσιμινιέρες απ όπου σελαγιάζουνε πορτοκαλιές φλόγες αερίου, και βάλτους και τεράστιους σκουπιδότοπους, αλιγάτορες που σέρνονται πέρα δώθε πάνω σε σπασμένα μπουκάλια και κονσέρβες, αραβουργήματα σε νέον που αναγγέλουν μοτέλ, μελαψοί νταβατζήδες ξεβρασμένοι ολομόναχοι πάνω σε νησιά από σκουπίδια ξεστομίζουν προστυχιές στα διερχόμενα αυτοκίνητα...

Η Νέα Ορλεάνη είναι ένα νεκρό μουσείο. Τριγυρνάμε λίγο στην Εξσέινζ Πλέις ανασαίνοντας την παρηγοριά μας κι αμέσως βρίσκουμε το Πρόσωπο. Το μέρος είναι μικρό και οι μπασκίνες ξέρουνε πάντα ποιος σπρώχνει οπότε σου λέει δεν πάει στο διάολο, δεν έχει σημασία και πουλάει σ' όποιον του ζητήσει. Κάνουμε μια γερή καβάτζα σκόνης και ξαναγυρνάμε από τον ίδιο δρόμο με προορισμό το Μεξικό.

Ξαναπερνάμε από το Λέικ Τσαρλς και τον ξερότοπο των κερματοφάγων κουλοχέρηδων, Τέξας νοτιότερο σημείο, σερίφηδες αραποφονιάδες μας κοιτάν καλά καλά κι ελέγχουν τα χαρτιά του αυτοκινήτου. Κάτι φεύγει από πάνω σου μόλις περάσεις τα σύνορα και μπεις στο Μεξικό, κι εκεί που δεν το περιμένεις το τοπίο ξαφνικά σε χτυπάει κατακούτελα με σκέτο το κενό ανάμεσα σε σένα και σ' αυτό, έρημος βουνα και κάτι γύπες. Μικρές κουκίδες που κόβουν κύκλους και κάποιοι άλλοι τόσο κοντά που ακούς φτερά να σκίζουν τον αέρα (ένας ξερός ήχος σαν ξεφλούδισμα), και μόλις εντοπίσουν κάτι λες και χύνονται από το μπλε του ουρανού, εκείνο το τρομερό μπλε του μεξικάνικου ουρανού που σπάει κόκκαλα, ορμάνε από ψηλά διαγράφοντας τη μαύρη τους χοάνη... Οδηγούσα όλη νύχτα, φτάνουμε ξημερώματα σ' ένα μέρος θολό από τη ζέστη, σκυλιά που γαβγίζουν και ήχος τρεχούμενου νερού.

«Τόμας και Τσάρλι», είπα.

«Τι;»

«Έτσι λένε το χωριό. Σε μηδέν υψόμετρο. Θ' ανεβούμε τρεις χιλιάδες μέτρα τώρα». Έκανα ένα φιξάκι κι έπεσα να κοιμηθώ στο πίσω κάθισμα. Σε πήγαινε ωραία. Το καταλάβαινες με το που έπιανε την ανηφόρα και σκαρφάλωνε κατά πάνω.

Μέξικο Σίτυ όπου η Λουπίτα στρογγυλοκάθεται σαν αζτέκικη Θεά της Γονιμότητας μοιράζοντας με το σταγονόμετρο τα σκονάκια της νοθευμένης ρούχλας της...

William S. Burroughs

ΓΥΜΝΟ ΓΕΥΜΑ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΟΥΤΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΠΟΠΕΙΡΑ 2004

V - [Αν ο χαμένος λόγος χάθηκε] T.S. Eliot

Αν ο χαμένος λόγος χάθηκε, αν ο ξοδεμένος λόγος ξοδεύτηκε

Αν ο ανήκουστος, ανείπωτος

Λόγος είναι ανείπωτος, ανήκουστος.

Είναι ακόμη ο ανείπωτος λόγος, ο Λόγος ο ανήκουστος

Ο Λόγος δίχως λόγο, ο Λόγος

Μες στον κόσμο και για τον κόσμο.

Και το φως εν τη σκοτία έφεγγεν και

Ενάντια στον Κόσμο ο ασταμάτητος κόσμος ακόμη στροβίλιζε

Γύρω απ' το κέντρο του σιωπηλού Λόγου.

                Λαός μου, τι εποίησά σοι.

Που θα βρεθεί ο λόγος, που θ' αντηχήσει

Ο λόγος; Όχι εδώ, δεν έχει αρκετή σιωπή

Ούτε στη θάλασσα ή στα νησιά, ούτε

Στη στεριά, στην έρημο ή στη βροχερή τη χώρα,

Για κείνους που πορεύονται μες στο σκοτάδι

Τόσο εν καιρώ ημέρας όσο και εν καιρώ νυκτός

Δεν είναι εδώ ο κατάλληλος χρόνος κι ο κατάλληλος τόπος

Ουδείς τόπος χάριτος για όσους αποφεύγουν την όψη

Ουδείς καιρός αγαλλιάσεως για όσους πορεύονται μεταξύ θορύβου

      κι αρνούνται τη φωνή

Η αδελφή με τα πέπλα θα προσευχηθεί

Υπέρ των περιπατούντων εν τη σκοτία, των εκλεγόντων σε και

      αντιστεκομένων σοι,

Υπέρ των σπαρασσομένων επι τω κέρατι ανάμεσα εποχή κι εποχή,

      χρόνο και χρόνο, ανάμεσα

Ώρα και ώρα, λόγο και λόγο, δύναμη και δύναμη, υπέρ των αναμενόντων

Εν τη σκοτία; Η αδελφή με τα πέπλα θα προσευχηθεί

Υπέρ των παιδιών παρά τη πύλη

Που δε θ' αποχωρήσουν κι ούτε δύνανται να προσευχηθούν

Προσευχήσου υπέρ των εκλεγόντων και αντιστεκομένων

                  Λαός μου, τι εποίησά σοι.

Η αδελφή με τα πέπλα θα προσευχηθεί ανάμεσα

Στα ισχνά σμιλάγκια υπέρ των λοιδωρούντων αυτήν

Που τρομοκρατήθηκαν κι ούτε δύνανται να παραδοθούν

Και διαβεβαιώνουν μπρος στον κόσμο κι αρνούνται ανάμεσα στα βράχια

Στην έσχατη έρημο ανάμεσα στους έσχατους γαλάζιους βράχους

Η έρημος μέσα στον κήπο ή ο κήπος μέσα στην έρημο

Της ανομβρίας, φτύνοντας από το στόμα το μαραμένο μηλόσπορο.

                Λαός μου.

T.S. Eliot

Η ΤΕΤΑΡΤΗ ΤΩΝ ΤΕΦΡΩΝ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΛΕΙΤΟΣ ΚΥΡΟΥ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΥΨΙΛΟΝ 1994