ΠΑΡΑΔΟΞΑ ΤΟΥ ΖΗΝΩΝΟΣ – ΘΕΟΔΟΣΗΣ ΠΕΛΕΓΡΙΝΗΣ

Ο Αριστοτέλης παρέθεσε τέσσερα επιχειρήματα, με τα οποία ο Ζήνων Ελεάτης επιδίωξε να ανασκευάσει την καθιερωμένη άποψη για την κίνηση, θεωρώντας ότι η εικόνα την οποία έχομε για την κίνηση των όντων – ότι ορισμένως, είναι δυνατόν ένα ον να μετακινηθεί από ένα σημείο στο χώρο σε κάποιο άλλο σημείο ή ότι ένα ον μπορεί να κινηθεί ταχύτερα από κάποιο άλλο ον – δεν ισχύει στην πραγματικότητα και ότι, ως εκ τούτου, η αντίληψη που έχομε για την κίνηση δεν είναι παρά μια ψευδαίσθηση. Τα τέσσερα αυτά επιχειρήματα ή παράδοξα του Ζήνωνος, όπως έχει καθιερωθεί να λέγονται, είναι: το στάδιο ή η διχοτομία, ο Αχιλλεύς, το βέλος και τα κινούμενα ίσα σώματα. Ας υποθέσομε, σύμφωνα με το παράδοξο του σταδίου ή της διχοτομίας, ότι ένας δρομέας ξεκινάει για να φθάσει στο τέλος της διαδρομής του. Τούτο, όμως, λογικά δεν θα μπορέσει να το επιτύχει ποτέ. Διότι: για να διατρέξει την εν λόγω απόσταση, πρέπει προηγουμένως να περάσει από το μέσο της, να διατρέξει δηλαδή το ½ της συνολικής απόστασης. Για να φθάσει, όμως, στο ½ της συνολικής απόστασης που θέλει να διατρέξει, θα πρέπει να περάσει από το ½ του ημίσεος, ήτοι να διατρέξει το ¼ της συνολικής απόστασης. Αλλά για να διατρέξει το ¼, θα πρέπει προηγουμένως να διατρέξει το 1/8 της συνολικής απόστασης, και πριν από το 1/8 θα πρέπει να διατρέξει το 1/16, και πριν από το 1/16 να διατρέξει το 1/32, κ.ο.κ, επ' άπειρον, δεδομένου ότι μια απόσταση και, γενικότερα, ο χώρος, κατά τον Ζήνωνα, μπορεί να διαιρείται συνεχώς, χωρίς τελειωμό. Μπορούμε να φανταστούμε το δρομέα σε μια κατάσταση συνεχούς ετοιμότητας, όπου, κάθε φορά που πάει να διατρέξει ένα τμήμα της απόστασης, αναστέλλει την απόφασή του να διατρέξει το τμήμα αυτό μπροστά στην ιδέα ότι προηγουμένως θα πρέπει να διατρέξει το ήμισυ του τμήματος αυτού κ.ο.κ.. Ας υποθέσομε, σύμφωνα με το καλούμενο παράδοξο του Αχιλλέως, ότι ο ταχύπους Αχιλλεύς και μια χελώνα, το πιο βραδυκίνητο ζώο, συμφωνούν να τρέξουν σε αγώνα δρόμου υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα ξεκινήσουν από το ίδιο σημείο, αλλά ότι η χελώνα θα προηγηθεί του Αχιλλέα. Όλοι έχομε τη βεβαιότητα ότι νικητής του αγώνα αυτού θα είναι ο Αχιλλέας. Λογικά, όμως, κατά το Ζήνωνα, δεν θα συμβεί αυτό. Είναι αδύνατον να ξεπεράσει ο Αχιλλέας τη χελώνα εφόσον: πρώτον, η απόσταση χωρίζεται σε τμήματα και δεύτερον, δεν μπορεί να διατρέξει κανείς ένα τμήμα χωρίς να διατρέξει το αμέσως προηγούμενό του τμήμα. Μπορούμε να φανταστούμε, περαιτέρω, ότι η απόσταση που έχουν συμφωνήσει να διατρέξουν ο Αχιλλέας και η χελώνα χωρίζεται στα τμήματα α, β, γ, δ, ε, … ω και ότι για την κάλυψη του κάθε τμήματος απαιτείται ένας ορισμένος χρόνος – χ^1, χ^2, χ^3 …. Ας υποθέσομε, λοιπόν, ότι, ξεκινώντας τον αγώνα δρόμου, κατά το χρόνο χ ο Αχιλλέας βρίσκεται στο τμήμα α και η χελώνα στο τμήμα β. Κατά το χρόνο χ^1 η χελώνα θα έχει μετακινηθεί στο τμήμα γ και ο Αχιλλέας στο τμήμα β, κατά το χρόνο χ^2 η χελώνα θα έχει μετατοπιστεί στο τμήμα δ και ο Αχιλλέας στο τμήμα γ. Έτσι, σε κάθε χρονικό διάστημα, που θα διαρρέει, ο μεν Αχιλλέας θα καλύπτει το διάστημα στο οποίο βρίσκεται η χελώνα, η δε χελώνα θα έχει ήδη μετακινηθεί στο επόμενο τμήμα. Εν τοιαύτη περιπτώσει, ο αγώνας δρόμου θα λήξει με προπορευόμενη πάντοτε τη χελώνα. Ας υποθέσουμε σύμφωνα με το παράδοξο του βέλους, έναν τοξότη ο οποίος ρίχνει με το τόξο του ένα βέλος. Καθένας μας έχει την εντύπωση ότι το βέλος, διαγράφοντας την τροχιά του στον αέρα, κινείται. Είναι γεγονός, όμως, ότι το βέλος έχει ένα ορισμένο μήκος και καταλαμβάνει ορισμένη έκταση στο χώρο ανάλογη προς το μήκος του και, ως εκ τούτου, εν αντιθέσει προς την εντύπωση που έχομε όλοι μας, δεν κινείται. Ας υποθέσομε, τέλος, σύμφωνα με το παράδοξο των κινούμενων ίσων σωμάτων,ότι έχομε τρεις ίσων διαστάσεων κύβους, των οποίων η κάθε πλευρά έχει μήκος μ, και ότι ο ένας κύβος βρίσκεται κάτω από τον άλλο σε ευθεία γραμμή. Ο κύβος Β μένει σταθερά ακίνητος. Ο κύβος Α κινείται προς τα δεξιά του Β καλύπτοντας την ίδια απόσταση μ σε ίσο χρόνο χ. Μπορούμε, τότε, να σκεφθούμε ότι σε σχέση με τον κύβο Γ ο κύβος Α κάλυψε την απόσταση μ σε διπλάσιο χρόνο χ από όσο χρειάστηκε να καλύψει την ίδια απόσταση σε σχέση με τον κύβο Β. Έτσι, παρουσιάζεται το παράδοξο ένας δεδομένος χρόνος να ισούται με το διπλάσιό του χρόνο.

ΘΕΟΔΟΣΗΣ ΠΕΛΕΓΡΙΝΗΣ

ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ 2004

ΠΟΙΗΜΑ ΣΕ ΕΥΘΕΙΑ ΓΡΑΜΜΗ – ALVARO DE CAMPOS [FERNANDO PESSOA]

Δεν γνώρισα ποτέ κανέναν που να τον τσάκισαν στο ξύλο.

Όλοι μου οι γνωστοί υπήρξαν πρωταθλητές σε ολα.

Εγώ, τόσες φορές χυδαίος, φαύλος κι ελεεινός,

τόσες φορές αδιαφιλονίκητα παράσιτο,

ασυγχώρητα βρόμικος,

εγώ που τόσες φορές δεν είχα την υπομονή να κάνω μπάνιο,

εγώ που τόσες φορές υπήρξα γελοίος, παράλογος,

που πεδικλώθηκα δημοσίως στα χαλιά των καλώ τρόπων,

που υπήρξα φαιδρός, τσιγκούνης, υποταγμένος κι υπερόπτης,

που υπέφερα ταπεινώσεις σιωπηλά,

που όταν δεν σιώπησα ήμουν ακόμη πιο γελοίος,

εγώ που υπήρξα κωμικός για τις καμαριέρες,

εγώ που αισθάνθηκα το κλείσιμο του ματιού των κλητήρων,

εγώ που διέπραξα αίσχη οικονομικά, ζητώντας δανεικά χωρίς να τα ξεπληρώσω

εγώ που σαν ήρθε η ώρα της τιμωρίας κρύφτηκα πέρα από τη δυνατότητα της τιμωρίας,

εγώ που υπέφερα την αγωνία των μικρών ασήμαντων πραγμάτων,

διαπιστώνω πως δεν υπάρχει όμοιός μου στον κόσμο.

Όλος ο κόσμος που γνωρίζω και μιλάει μαζί μου

ποτέ δεν διέπραξε μια γελοία πράξη, ποτέ δεν ταπεινώθηκε,

δεν υπήρξαν παρά πρίγκιπες – όλοι τους πρίγκιπες – στη ζωή...

Και τι δεν θα 'δινα για ν' ακούσω την ανθρώπινη φωνή κάποιου

να εξομολογείται όχι μια αμαρτία αλλά μια παλιανθρωπιά,

να διηγείται όχι μια βιαιότητα αλλά μια δειλία!

Όχι, όλοι τους είναι το Ιδανικό αν ακούσω τι μου λένε.

Ποιος σ' αυτό τον απέραντο κόσμο θα μου εξομολογηθεί ότι μια φορά υπήρξε ελεεινός;

Ω πρίγκιπες, αδέλφια μου.

Άι στο καλό, βαρέθηκα τους ημίθεους!

Που υπάρχουν άνθρωποι σ' αυτό τον κόσμο;

Λοιπόν μονάχα εγώ είμαι ο ελεεινός κι ο λάθος σ' αυτή τη γή;

Μπορεί οι γυναίκες να μην τους αγάπησαν,

μπορεί να τους πρόδωσαν – αλλά ποτέ τους δεν υπήρξαν γελοίοι!

Κι εγώ που υπήρξα γελοίος χωρίς να με προδώσουν,

πως μπορώ να μιλώ με τους ανώτερούς μου χωρίς να τρέμω;

Εγώ, που υπήρξα ελεεινός, στην κυριολεξία ελεεινός,

ελεεινός με την ταπεινή και ποταπή έννοια της ελεεινότητας.

FERNANDO PESSOA

ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΛΒΑΡΟ ΝΤΕ ΚΑΜΠΟΣ

ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΜΑΡΙΑ ΠΑΠΑΔΗΜΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ GUTENBERG 2014

Οι Πράκτορες του Χάους και οι Τρεις Νόμοι του Παγώματος – ΘΑΝΑΣΗΣ ΒΕΜΠΟΣ

Η κατηγορία Ο.Φ. (Οριακών Φαινομένων) που μας ενδιαφέρει εδώ είναι εκείνη που αφορά στο σύνολο της φαινομενολογίας του Παράξενου.

Με απλά λόγια αυτό σημαίνει νεράιδες, αράπηδες, χαμοδράκια, UFO, φαντάσματα, στοιχειά, τελώνια, παραφυσικά πλάσματα και όλες τις στρατιές των ανεξήγητων φαινομένων που αραδιάσαμε στα προηγούμενα κεφάλαια.

Εδώ και αιώνες, ερευνητές χρησιμοποιώντας τα οπλοστάσια της επιστήμης, και της θρησκείας έχουν προσπαθήσει να “παγώσουν” όλα αυτά τα Ο.Φ. Να τα ερμηνεύσουν,να τα τακτοποιήσουν σε κουτιά και να ορίσουν νέους κλάδους γνώσης. Η πρόθεσή τους μπορεί να είναι αγαθή, αλλά ο δρόμος για την κόλαση είναι στρωμένος με καλές προθέσεις.

Μερικές φορές τα Ο.Φ. ήταν τόσο πολυάριθμα και τόσο επίμονα, που οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να διευρύνουν την πλαστικότητα των νόμων για να τα περικλείσουν. Το κύτταρο ενεργοποίησε τη διαδικασία της φαγοκύτωσης. Έτσι τα Ο.Φ. εγκολπώθηκαν, αφομοιώθηκαν και πάγωσαν, έχοντας όμως επιτελέσει το σκοπό τους.

Όμως το παιχνίδι δεν τελειώνει ποτέ.

Και κάποιοι ερευνητές κατάφεραν να συνειδητοποιήσουν το βασικό μηχανισμό πίσω από το παιχνίδι. Δεν έμπλεξαν ούτε στα παγωμένα βασίλεια της Επιστήμης και της Θρησκείας, ούτε στα τέλματα του Αποκρυφισμού. Έμειναν πέρα από κανόνες, πέρα από κατηγοριοποιήσεις, καταλαβαίνοντας ότι δεν μπορεί κανείς να εξετάσει την υφή του σκοταδιού ρίχνοντας πάνω του μια φωτεινή δέσμη. Και έπαιξαν με τα ίδια τα “όπλα” της συλλογικής παγωμένης πραγματικότητας. Έγιναν κι αυτοί με τη σειρά τους δευτερογενείς εστίες κυματισμών. Έγιναν Πράκτορες του Χάους(*).

Ο Τσαρλς Φορτ ήταν ένας απ' αυτούς. Πέρασε χρόνια σε δημόσιες βιβλιοθήκες συλλέγοντας περιπτώσεις Ο.Φ. που στοίχειωναν τα χωράφια της επιστήμης, και τις οποίες απέρριπταν απωθούσαν ή δεν παραδέχονταν οι επιστήμονες. Βροχές ψαριών, αίματος, φυσικών και τεχνητών αντικειμένων, παράξενοι ήχοι, οπτασίες, φωτεινοί όγκοι στον ουρανό και μέσα στον ωκεανό, μυστηριώδη σκάφη, αυταναφλέξεις, εμφανίσεις και εξαφανίσεις, όντα και φαινόμενα, παρελαύνουν καμαρωτά μέσα στις χιλιάδες των καλά τεκμηριωμένων περιστατικών που αναφέρει ο Φορτ στα βιβλία του. Όμως ο Φορτ δεν έπεσε στην παγίδα. Όσες θεωρίες δημιούργησε, τις κατέρριψε ο ίδιος σαρκαστικά. Ο Φορτ καταπολέμησε κάθε μορφή δόγματος.

Η συντριπτική πλειοψηφία των σύγχρονων ερευνητών του παράξενου είναι – χωρίς να το θέλουν – Πράκτορες του Παγώματος, που κατηγοριοποιούν τα φαινόμενα γύρω από θεωρίες – ή από παράξενους ελκυστές όπως θα έλεγε η Χαολογία. Και κάθε θεωρία, όσο εξωπραγματική και ανήκουστη και αν είναι, γίνεται τέλος ένα παγωμένο έγκλειστο στην πραγματικότητα. Όπως το στρείδι εναποθέτει στρώματα ασβεστολιθικού υλικού γύρω από τον κόκκο της άμμου που εισχώρησε μέσα του. Βέβαια το παράδειγμα είναι μάλλον ατυχές. Το στρείδι κατασκευάζει τελικά ένα πανέμορφο μαργαριτάρι.

Όμως πέρα από τα ομιχλώδη όρια της πραγματικότητας, ο Αλλόκοσμος είναι αφοσιωμένος στο αιώνιο έργο της ρευστοποίησης. Κι επειδή σ' αυτό το σύμπαν, κάθε τι προσπαθεί απεγνωσμένα να διατηρήσει την κινητική του κατάσταση, την καθιερωμένη του μορφή και σχήμα, υπάρχουν μηχανισμοί που μας εμποδίζουν να αντικρίσουμε τον Αλλόκοσμο σε όλη τη ζοφερή του μεγαλοπρέπεια.

Η συνείδηση αποτελεί τη γέφυρα που συνδέει το νου με τον εξωτερικό κόσμο. Και η συνείδηση, το συνειδητό εγώ, έχει έναν απλό αλλά αποτελεσματικό μηχανισμό για να διατηρεί το κατασκεύασμα της συλλογικής πραγματικότητας σταθερό. Είναι οι Τρεις Νόμοι του Παγώματος.

Πρώτος Νόμος: Οτιδήποτε είναι πιθανό να συμβεί μέσα στο υπάρχον σύμπαν, τελικά θα συμβεί, αλλά μέσα σε ένα περιορισμένο πλαίσιο αντίληψης και πίστης.

Δεύτερος Νόμος: Σαν αποτέλεσμα της διαδικασίας που ονομάζουμε μάθηση, το πλαίσιο αντίληψης και πίστης, πρέπει να επεκταθεί μέσα στα πλαίσια της συνειδητότητας του νου – συμβάλλοντας έτσι στην επέκταση και τη μεταβολή της καθιερωμένης αντίληψης που έχει ο νους για την πραγματικότητα.

Τρίτος Νόμος: Η επέκταση και η αλλαγή της φυσικής θεώρησης της πραγματικότητας, οδηγεί τελικά σε μια ακόμα μεγαλύτερη συχνότητα συμβάντων μέσα στο ήδη υπάρχον σύμπαν. (Υπάρχει δηλαδή μεγαλύτερο φάσμα πιθανοτήτων). Κι αυτό έχει σαν αποτέλεσμα την περαιτέρω ανάπτυξη του πλαισίου της αντίληψης και πίστης, και συνεπώς ενισχύονται οι δυο προηγούμενοι νόμοι του Παγώματος.

Είδατε πόσο εύκολα μπορεί κανείς να μπει στο παιχνίδι του παγώματος; Ήδη αναφέραμε ορισμούς, κανόνες, νόμους... Οριοθετήσαμε κι εμείς με τη σειρά μας το Αδιαμόρφωτο και το παγώσαμε σε συγκεκριμένες μορφές...

Όμως τι άλλο μπορεί να κάνει κανείς όταν χρησιμοποιεί λέξεις;

______________________

(*) Κάποιοι άλλοι θα τους αποκαλούσαν Γκρίζους Αδελφούς...

ΘΑΝΑΣΗΣ ΒΕΜΠΟΣ

ΟΙ ΠΥΛΕΣ ΤΟΥ ΑΛΛΟΚΟΣΜΟΥ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΡΙΟΣ ΒΕΡΕΤΤΑΣ 1999

Η Μετεμψύχωση - Jack Hirschman

Ήθελα να ξέρεις,

εσύ που το ευγενικό

φως της αγάπης σου με στήριξε

εκείνες τις χειμωνιάτικες νύχτες μπουμπουκιάζοντας

μέσα στην ανοιξιάτικη νίκη μια θύμησης

που είναι το μέλλον

μάταιο, βέβαια, όπως κάθε σκοπός ή κάθε δόγμα

μέσα στο άνεμο και τη βροχή, κάτω απ’ τον ήλιο

της ιπτάμενης ακτινοβολίας του

- η ματαιότητα, όπως τα πάντα

πέρα απ’ τη σιωπή της καλοσύνης μας,

που είναι το παν,

είναι μάταια και αμφισβητούμενα

κάτω απ’ το φεγγάρι

που πάντα μουρμουρίζει,-

Ο τόσος χρόνος που ήμουν μαζί σου στο βορρά

με βοήθησε, ακόμα και στου γκρεμού το χείλος

μου έδωσε να καταλάβω

όσο μεταμψυχωνόσουν κάθε φορά

και πιο λατρεμένα λες και το χέρι μου ανήκε πάντα

σ’ εκείνα τα μέρη πάνω και μέσα σου

που τυγχάνει να βρίσκει τον εαυτό του,

σαν να μην υπήρξαν όλα όσα υπήρχαν,

που κι έτσι πιο φίνο ήταν

για εκείνο το ξεχείλισμα

τα άφρισμα

τη διάχυση

του εαυτού παντού

μαζί όπου βρισκόμαστε,

πιο άναρχα και από το χάος, στ’ αλήθεια,

πιότερο με γουργουρίσματα παρά με μουγκρητό.

Τώρα βρέχει, ξημερώματα, στο Σαν Φρανσίσκο.

Τα νέα, τα νέα του κόσμου, της νίκης στο Βιετνάμ,

με ταράζουν φέρνοντάς μου παλιά γεγονότα, αγώνες

φωτιές και μανιασμένες μέρες που άφησα πίσω μου

μακριά απ’ το παρόν μου εδώ

που κάθομαι και γράφω με τα πάντα

σχεδόν αδιάφορα

εκτός από σένα,

που κοιμάσαι δίπλα, τη βροχή,

του μολυβιού τον ήχο στο χαρτί,

και τον Έρνεστ , στο πάνω πάτωμα, τον ακούω

να κλείνει το παράθυρο, -

και το μυαλό μου γέμισε απόψε με ζωές προηγούμενες:

ήρθαν με τα καλά νέα – τους βλέπω, γυναίκα, γιο

και κόρη στο νότο, ή στον φτερωμένο βορρά,

τους συντρόφους που με μάζεψαν για λίγο

στην πορεία μου, ποιητές και ζωγράφους , ψυχές

μανιασμένες, ερωμένες, συζύγους, φίλους σε βορρά

και νότο, φίλους στ’ ανατολικά, ακριβά αμάξια,

γαλήνιες κραυγές μες στην αναθυμίαση τούτης της στιγμής,

αδελφές κι αδελφούς, συντρόφους,

μοιάζει τα χέρια μου να ζητούν.

Γιατί δεν ασχολούμαι με τον άλλον, εκείνον

που τόσον καιρό πίστευα πως ήταν

ο εχθρός μου;

Γιατί κοπιάζω για το τίποτα,

πηγαίνοντας πίσω στο πουθενά,

γιατί γράφω τόσο πρόδηλα σ’ εσένα,

ποια είναι η ποίησή μου,

η μετεμψύχωση της γέννησής μου

σε ειρήνη με την φύση;

Αφού κι αυτό ακόμα συμβαίνει, αφού η καλύτερη σκέψη

δεν είναι η καλύτερη,

είναι η νύχτα μιας άλλης μέρας,

είναι ένα λευκό φρύδι και μια μαύρη κουκκίδα

είναι αυτό που πρέπει να συνεχίσει

πάνω στο χαρτί,

με κάποιον τρόπο,

αυτό που βλέπεις ακόμα και για μια

στιγμή μονάχα, τόσο έντονα και εντονότερα,

ετούτο πρέπει να βγαίνει απ’ την ανάσα σου,

πιότερο από

κάθε άλλο

κάλεσμα

να είναι ο ανεκτίμητος

λωτός

που μέσα του

κοιμίζω εγείρω

ντροπαλός

στη σάρκα σου

την αίσθηση

των πάντων.

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΜΠΙΤ ΠΟΙΗΣΗΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ-ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΕΙΒΑΔΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΟΕΣ 2003

Τα Πυθαγόρεια «σύμβολα» ή «ακούσματα» - Κωστής Μπάλλας

Μέσα στα πλαίσια του Πυθαγορικού συστήματος περιλαμβάνονται διάφοροι κανόνες αποχής και άλλες απαγορευτικές διατάξεις, («σύμβολα» ή «ακούσματα»), που πολλές από αυτές έχουν αποδοθεί από μεταγενέστερους συγγραφείς στον ίδιο τον Πυθαγόρα. Και πραγματικά, η αποδοχή και υιοθέτηση ορισμένων από τους κανόνες αυτούς θα πρέπει να αναχθεί στο Διδάσκαλο αφού μόνο ο ίδιος θα μπορούσε με το κύρος του να τους επιβάλλει. Η αρχαιότητα των «συμβόλων» ή «ακουσμάτων» αποδείχνεται και από το γεγονός, πως ο Ηρόδοτος ήδη ανάγει στους Αιγυπτίους την απαγόρευση της ταφής μαλλίνων ειδών μαζί με τους νεκρούς ή την εισαγωγή τους στους ναούς. Απαγόρευση που τηρούσαν και οι Πυθαγόρειοι.

Έχει υποστηριχθεί, πως τα «ακούσματα» ή «σύμβολα» δεν αποτελούν παρά την απόρροια της δοξασίας των Πυθαγορείων για τη συγγένεια όλων των εμψύχων. Η ερμηνεία αυτή, που είχε άλλοτε ευρεία αποδοχή, έχει αρχαιότατη προέλευση και μπορεί να αναχθεί σε αυτούς τούτους τους Πυθαγορείους. Μετά το θάνατο του ιδρυτή η αδελφότητα, φαίνεται, διασπάσθηκε σε δύο πτέρυγες, από τις οποίες η μια, των «Ακουσματικών» η «Πυθαγορείων», διατήρησε και καλλιέργησε το εσωτερικό περιεχόμενο της διδασκαλίας του, ενώ η άλλη, των «Μαθηματικών», συγκέντρωσε την προσοχή της στην επιστημονική του διδαχή.

Οι συντηρητικοί Ακουσματικοί θεωρούσαν, όπως δείχνει και το όνομά τους, τα «ακούσματα» σαν την πεμπτουσία της διδασκαλίας του ιδρυτή και τα τηρούσαν με ευλάβεια. Οι «προοδευτικοί» και επιστημονικά προσανατολισμένοι «Μαθηματικοί», απέρριψαν το γράμμα αυτών των κανόνων και προσπάθησαν να τους αποδώσουν σημασία αλληγορική και ηθική, προσπάθεια «εξευγενιστική» που συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας.

Η αρχαιότερη αξιόπιστη μαρτυρία για τα «ακούσματα» ανάγεται στον Αναξίμανδρο τον Μιλήσιο, που έγραψε «Συμβόλων Πυθαγορείων εξήγησιν». Αυτό δείχνει πως η παράδοση σχετικά με αυτά ήταν Προ-Πλατωνική και ακόμα, πως εφόσον χρειάζονταν ήδη ερμηνεία στον 4ο π.Χ. αιώνα, πρέπει να ήταν παλαιότερα και ίσως να ανήκουν στην προκλασσική ή την αρχαϊκή εποχή. Μια συλλογή ακουσμάτων, αποδινόμενη στον Αριστοτέλη, έχει διασωθεί από τον Ιάμβλιχο, που διαιρεί τα ακούσματα αυτά σε τρεις ομάδες που δίνουν απαντήσεις στα ερωτήματα: «τι έστιν», «τι μάλιστα» και «τι πρακτέον».

Ο Ιάμβλιχος ακολουθεί τους Ακουσματικούς, υποστηρίζοντας πως τα «ακούσματα» πρέπει να τηρούνται άμεσα και κατά γράμμα. Η άλλη τάση ερμηνείας, η έμμεση, ακολούθησε δύο κατευθύνσεις, την αλληγορική και την ιστορική. Σύμφωνα με την πρώτη, τα «ακούσματα» δεν είναι παρά «αινίγματα», που ζητούν τη λύση τους: «...Ώστε... αυτόθεν έχειν φως και χαρακτήρα τοις συνήθεσι το φραζόμενον, τυφλόν και άσημον είναι τοις απείροις...». Από την άλλη πλευρά, ο ίδιος ο Αριστοτέλης έδειξε ένα διαφορετικό δρόμο, ένα δρόμο ιστορικής, πιο πολύ, ερμηνείας. Κατέδειξε τις ομοιότητες των «ακουσμάτων» με λαϊκές δοξασίες πρωτόγονων λαών, που διατηρούν την πρακτική των προγόνων τους. «...Καθάπερ έτι και νυν οι βάρβαροι», λέγει ο Ιάμβλιχος.

Ο Αλέξανδρος Πολυΐστωρ, εξ άλλου, προσθέτει το σημαντικό σχόλιο, πως οι Πυθαγορικοί κανόνες αποχής ανταποκρίνονται στους κανόνες των τυπικών μύησης στους ναούς. Μαζί με το νέο τύπο ερμηνείας εμφανίζεται και μια αλλαγή στην ορολογία. Η λ. «άκουσμα», που μαζί της πηγαίνουν οι όροι «ομακοείον» και «ομάκοοι», χρησιμοποιείται ως μοναδικός όρος για τους Πυθαγορείους κανόνες μόνο στη μονογραφία του Αριστοτέλους, ενώ έξω από την Αριστοτελική παράδοση επικρατεί η λ. «σύμβολο», που έχει την έννοια της συμβολικής σημασίας. Στην πραγματικότητα όμως, τα «σύμβολα» είναι αρχαιότερα από οποιαδήποτε προσπάθεια «εξήγησης» και πρέπει να αναχθούν στη σφαίρα των μυστηριακών θρησκειών, όπου τα σύμβολα αποτελούν «συνθήματα», «λέξεις διέλευσης» δηλαδή των μυημένων. Στη χρησιμοποίηση «συμβόλων» ως «συνθημάτων» από τους Πυθαγορείους αναφέρεται ο Αριστόξενος: «[Πυθαγόρας] ει τινα πύθοιτο των συμβόλων αυτού κενοινωνηκότα ευθύς τε προσηταιρίζετο και φίλου κατασκευάζειν». Κάθε είδος κοινότητας, που τα μέλη της συνδέονται με ένα κοινό «τυπικό», έχει την εσωτερική της διδασκαλία, είτε για θρησκευτική ή πολιτική εταιρεία πρόκειται, είτε για συντεχνία, όπως ήταν η συντεχνία των Ασκληπιάδων γιατρών. Το τελετικό τους ερμηνεύεται πάντοτε με ένα «ιερό λόγο», ιερό με την έννοια του «ουχ όσιον λέγειν», του «απορρήτου» και για την αναγνώριση των μελών μεταξύ τους χρησιμοποιούν «συνθήματα». Αυτό ίσχυσε και στην περίπτωση του Πυθαγορείου ομακοείου, που είχε «απόρρητα», που δεν έπρεπε να αποκαλυφθούν στους αμύητους: «Μη είναι προς πάντας πάντα ρητά».

Στη σύγχρονη εποχή, το βασικό υλικό των «ακουσμάτων» συλλέχθηκε από τον Diels, η ερμηνεία, όμως, της πραγματικής φύσης τους επιχειρήθηκε για πρώτη φορά από τον Boehm. Ο Boehm τα ταξινόμησε σύμφωνα με το περιεχόμενό τους, αναζήτησε την εμφάνισή τους στον ελληνικό και άλλους πολιτισμικούς περίγυρους και επιχείρησε την ερμηνεία τους με βάση τα ανθρωπολογικά δεδομένα της εποχής του και ειδικότερα τις απόψεις του Frazer. Η πιο βαρύνουσα όμως και πιο πρόσφατη κριτική έχει γίνει από τον Nilsson, ενώ μια ανθρωπολογική ανάλυση του θέματος έκανε και ο δικός μας Πηνιάτογλου. Οι εργασίες έδειξαν το δρόμο για την κατανόηση των «ακουσμάτων» ως φαινομένων πολιτισμικών, που μόνο συμπτωματικά ήταν Πυθαγόρεια. Τον πρωτόγονο, μαζικό χαρακτήρα τους τονίζει και ο Guthrie, καθώς και ο Burkert.

Τα «ακούσματα» ή «σύμβολα» δεν εικονίζουν παρά κατακράτηση αρχαϊκού υλικού και αποτελούν επιβίωση αρχαίων συνηθειών ή προλήψεων, που πολλές απ' αυτές έχουν μια παγκόσμια διάδοση. Είναι πολύ παλαιότερα από τον Πυθαγορισμό και παράλληλά τους ανευρίσκονται όχι μόνο σε πρωτόγονες κοινωνίες, αλλά και στον Όμηρο, τον Ησίοδο και τα Δελφικά θέσφατα. Ο τύπος αυτός των επιτακτικά επιβαλλομένων εντολών και απαγορεύσεων, που δεν αποσκοπούν στο να ερμηνευθούν, αλλά να τηρηθούν, είναι πρωτόγονος και ανάγεται σ' αυτές τούτες τις ρίζες του θρησκευτικού τελετουργικού τυπικού (ritual). Σ' αυτό που κάποιος κάνει ή δεν κάνει, σ' αυτή την «άσκηση» που ρυθμίζει κάθε εκδήλωση της ζωής, εκδηλώνεται η ταυτότητα της ομάδας, η συμμετοχή των μελών και ο αποκλεισμός των ξένων. Έτσι, αναπόφευκτο είναι το συμπέρασμα, πως τα «σύμβολα» που υιοθετήθηκαν και συστηματοποιήθηκαν από τον Πυθαγόρα, ήταν αυτά που ταίριαζαν στη δική του κοσμοθεωρία και στον τρόπο ζωής που αυτός επέλεξε και επέβαλλε στους μαθητές του.

Τα Πυθαγόρεια ταμπού σχετίζονται στενά με τα τελετουργικά τυπικά, είτε προέρχονται από αυτά, είτε έχουν θεσμοθετηθεί σαν αντίδραση προς σ' αυτά. Έτσι, οι Πυθαγορικοί κανόνες διαιτητικής αποχής, αρχικά και για μακρό χρονικό διάστημα αποσκοπούσαν, φαίνεται, μόνο στην προπαρασκευή για το «ιερό γεύμα». Αυτό καταφαίνεται και από το γεγονός, πως στα μυστήρια της Δήμητρας και του Διονύσου τα πιο σημαντικά ζώα θυσίας ήταν ακριβώς αυτά που, κατά τον Αριστόξενο, προτιμούσε ο Πυθαγόρας: «αλέκτορες», «έριφοι γαλαθήνοι» και «αμνοί». Έτσι, η ωμοφαγία και η φυτοφαγία, αν και φαίνονται διαφορετικές είναι συμπληρωματικές – αποτέλεσμα του ίδιου τυπικού.

Ο Πυθαγορισμός, παρατηρεί ο Burkert, περιέχει ένα ισχυρό μαγικό στοιχείο, που μερικές φορές είναι δύσκολο να συμφιλιωθεί με το διανοητικό του βάθος. Οι Έλληνες διανοητές, που εργάσθηκαν στο μεταίχμιο φιλοσοφίας και θρησκείας, βάσισαν συνειδητά τη σκέψη τους πάνω σε ένα υλικό παλαιών παραδοσιακών ιδεών, που συχνά είχαν μια πρωτόγονη, ακατέργαστη υφή και μεταβαλλόμενη, συχνά, σημασία. Έτσι, στάθηκαν ικανοί να οικοδομήσουν μερικές από τις πιο βαθυστόχαστες και με πλατειά και διάρκειας επίδραση διανοητικές αντανακλάσεις της ανθρώπινης ζωής και της ανθρώπινης μοίρας.

Γενικά, τα Πυθαγορικά «σύμβολα» ή «ακούσματα» που διασώθηκαν ως τις μέρες μας από διάφορους συγγραφείς, δεν ανήκουν στον ίδιο τύπο κανόνων, αλλά μπορούν να διακριθούν σε τρεις κατηγορίες:

1) Μερικά είναι άμεσα ηθικά παραγγέλματα ή αποτελούν αλληγορίες ή γρίφους, που απηχούν τις θρησκευτικές, ηθικές ή πολιτικές ιδέες των Πυθαγορείων: «Μη λέγειν άνευ φωτός». «Γαμψώνυχον μηδέν παράτρεφε». «Οδόντας μη καταγνύει» κ.λπ.

2) Άλλα «σύμβολα» αποτελούν θετικά μαγικά παραγγέλματα (μαγγανείες): «Άμα βροντήση της γης άψασθαι». «Σπεύδειν τοις θεοίς κοντά το ους των εκπτωμάτων» κ.λπ.

3) Τα περισσότερα, όμως, Πυθαγόρεια «σύμβολα» δεν είναι, όπως προαναφέρθηκε, παρά επιβιώσεις αρχαϊκών ταμπού, που αντικατοπτρίζουν την αρχέγονη νοητικότητα του ανθρώπου. Τα ταμπού, που σε κάποια αρχαϊκή περίοδο της εξέλιξης της ανθρωπότητας είχαν, κατά τον Frazer, επικρατήσει σε όλη τη γη, πρέπει να ενταχθούν μέσα στα πλαίσια της αρνητικής μαγείας. Δεν αποσκοπούν, δηλαδή, στην επίτευξη θετικού όφελους, αλλά στην αποτροπή επαπειλούμενου κακού και μια τέτοια σκοπιμότητα απηχούν και τα Πυθαγόρεια «σύμβολα».

Η αρχή τους ανάγεται στη συμπαθητική μαγεία, που δέχεται την ύπαρξη μιας στενής, σχεδόν φυσικής, σχέσης ανάμεσα σε πράγματα και καταστάσεις, που για τη λογική σκέψη δεν έχουν καμμιά τέτοια σχέση. Χαρακτηρίζει την τοτεμική οργάνωση της κοινωνίας, όπου η φυλή (το clan) συνειδητοποιεί μια συγγένεια, ακόμα και μια ταυτότητα, ανάμεσα σ' αυτή και το τοτεμικό ζώο – σχέση που την επεκτείνει.

Ανάλογα με τη φύση τους, τα Πυθαγορικά ταμπού μπορούν να διακριθούν στις παρακάτω μεγάλες κατηγορίες, κατά Πηνιάτογλου:

α. Ταμπού ομοιοπαθητικής ή μιμητικής μαγείας: «Από ολοκλήρου άρτου μη εσθίην» (αποφυγή θραύσης, που επιδρώντας μιμητικά θα μπορούσε, σύμφωνα με την προλογική σκέψη, να προκαλέσει ευνουχισμό). «Άρτον μη καταγνύειν» (η ίδια σημασία). «Μη φορείν στενόν δακτύλιον» (με ομοιοπαθητική δράση το δακτυλίδι καθηλώνει την ενέργεια του ατόμου και παρεμποδίζει την ελεύθερη βουλητική δράση του). «Θύειν χρη ανυπόδητον» (για να επιτευχθεί άμεση επαφή μετις χθόνιες δυνάμεις, πράγμα άλλωστε που επεδίωκαν και οι «ανιπτόποδες και χαμαιεύναι» Σελλοί). «Ζυγόν μη υπερβαίνειν» (η υπέρβαση θα επηρέαζε μιμητικά) κ.α.

β. Ταμπού μεταδοτικής μαγείας ή επαφής: «Τας τε λεωφόρους μη βαδίζειν» (αποφυγή μίανσης από επαφήμε μιαρή τοποθεσία). «Αλεκτρυόνος μη άπτεσθαι λευκού» (αποφυγή μίανσης από επαφή με κάθαρμα). «Ομωροφίους χελιδόνας μη τρέφειν» (η ίδια σημασία). Ταμπού επαφής είναι κατ' εξοχήν και τα γνωστά «σύμβολα». «Τα στρώματα αεί συνδεδεμένα έχειν», «Αποχωρίσμασι και κουραίς μη εφίστασθαι» και «Χύτρας ίχνος συγχείν εν τη τέφρα». Ανάμεσα στον άνθρωπο και στην εικόνα του υπάρχει ένας άρρηκτος δεσμός. Ο δεσμός αυτός υφίσταται ακόμα και ανάμεσα στον άνθρωπο και στα ίχνη του σώματός του στο κρεββάτι, σε κάθε τι που υπήρξε κάποτε μέρος του (όπως στα κομμένα μαλλιά ή νύχια) ή ακόμα και στα κατάλοιπα του φαγητού του. Οι «προεκτάσεις» του αυτές δεν πρέπει να αφήνονται εκτεθειμένες, γιατί αν πέσουν στα χέρια των εχθρών του, αυτοί θα μπορούσαν να του προκαλέσουν κακό, χρησιμοποιώντας τες για πράξεις μεταδοτικής μαγείας.

γ. Ταμπού μεικτής φύσης (ομοιοπαθητικής και μεταδοτικής, σύγχρονα, μαγείας): «Οξεία μάχαιραν απστρέφειν». «Πυρ μαχαίρα μη σκαλεύειν». «Στέφανον μη τίλλειν». «Πεσόντα μη αναιρείσθαι». «Αποδημών της οικίας μη επιστρέφου» κ.α.

δ. Ταμπού διαιτητικά. Ένας περιορισμένος αριθμός Πυθαγορείων ακουσμάτων μπορεί να θεωρηθούν σαν διαιτητικά ταμπού και να αποδοθούν, είτε στην Πυθαγόρεια δοξασία για τη συγγένεια όλων των εμψύχων – αναφορά στην οποία θα γίνει διεξοδικά πιο κάτω –, είτε σε απηχήσεις τοτεμικών απαγορεύσεων: «Μη μόνον των εμψύχων απέχεσθαι». «Μη εσθίην όσα μη θέμις». «Μη καρδίαν εσθίειν». «Απέχεσθαι κυάμων» κ.α. Δεν πρέπει, όμως να γίνουν δεκτά χωρίς καμμιά αμφισβήτηση τα διαιτητικά ταμπού των Πυθαγορείων. Κι αυτό γιατί, καθώς ο Αριστόξενος υποδείχνει, οι αρχικοί Πυθαγόρειοι δνε γνώριζαν τίποτα σχετικά με τη βρώση κρέατος ή κουκιών. Πάντως ενώ η βρώση κρέατος ήταν αυστηρά απαγορευμένη – τουλάχιστον μεταξύ των νεότερων γενεών Πυθαγορείων –, στη διάρκεια ορισμένων εορτών το τελετουργικό τυπικό επέβαλε τη βρώση κρέατος. Αυτό θα πρέπει να συσχετισθεί με το τοτεμικό δείπνο, απ' το οποίο προήλθε ο οικονομικός θεσμός της θυσίας με μετάληψη και που στη διάρκειά του το απαγορευμένο κρέας του τοτεμικού ζώου τρώγεται υποχρεωτικά από όλα τα μέλη της τοτεμικής ομάδας.

ε. Ταμπού γύρω από το όνομα του Πυθαγόρα. Καθώς πολύ ορθά παρατηρεί ο Πηνιάτογλου, το περίφημο «Αυτός έφα», με το οποίο επιλύνονταν οι διαφορές, που αναφύονταν ανάμεσα στις διάφορες τάσεις της κοινότητας, αποτελεί απλή επιβίωση αρχαιότατου ταμπού που αφορά στο όνομα. Οι μαθητές δεν πρόφεραν το όνομα του Διδασκάλου («άφατον όνομα») και έλεγαν «Αυτός έφα», αντί «Πυθαγόρας έφα», ακολουθώντας την επικρατούσα στους πρωτόγονους δοξασία, πως το όνομα αποτελεί θεμελιώδες και αναπόσπαστο συστατικό της προσωπικότητας και γι' αυτό πρέπει να προστατεύεται από τους εχθρούς που απειλούν τον φορέα του.

ΚΩΣΤΗΣ ΜΠΑΛΛΑΣ

ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ ΚΑΙ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΙ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ 2001

Howard Lovecraft & the Frozen Kingdom Movie