Η ΑΡΧΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΕΚΤΟΝΙΣΜΟΥ ΕΝ ΑΓΓΛΙΑ - James Orchard Halliwell

Αυτόν τον τίτλο έδωσε ο Halliwell στην επίσημη παρουσίαση του Regius Poem στο συνέδριο της Ένωσης των Αρχαιοσυλλεκτών το 1838. Ο Halliwell ήταν εκείνος που το ανακάλυψε και το προλόγισε με μια περίληψη των παραδόσεων που αναφέρονται στα Αρχαία Χειρόγραφα, θέλοντας να κάνει το Regius Poem περισσότερο κατανοητό. Για τον πρόλογό του, ο Halliwell στηρίχτηκε στο χειρόγραφο Lansdowne του 1600.

Το κείμενο είναι το εξής:

«Αφού ο ήλιος κύλησε επτά γενιές μετά τον Αδάμ, ο Μαθουσάλας απέκτησε ένα γιο, τον Λάμεχ. Αυτός πήρε δυο γυναίκες, την Άντα και τη Ζίλα. Με την Άντα απέκτησε δυο γιους. Ο πρώτος, ο Ιαβάλ (Jabal) επινόησε τη Γεωμετρία και ήταν ο πρώτος που έχτισε σπίτια με πέτρες και δοκάρια. Ο δεύτερος γιος, ο Ιουβάλ (Jubal), επινόησε τη Μουσική και την Αρμονία. Η Ζίλα, η δεύτερη γυναίκα του, γέννησε τον Τουμπαλκάιν, δάσκαλο της τέχνης της επεξεργασίας του σιδήρου και του ορείχαλκου, καθώς και μια κόρη, τη Νααμά, που ανακάλυψε την τέχνη της υφαντουργίας. Αυτοί γνώριζαν ότι επειδή οι αμαρτίες των ανθρώπων ήταν πολλές, ο κόσμος θα καταστρεφόταν από φωτιά ή νερό. Έτσι, αναρωτήθηκαν πως θα μπορούσαν να διασώσουν τις επιστήμες που γνώριζαν. Ο Ιαβάλ τους είπε ότι υπάρχουν δυο είδη πέτρας από τα οποία το μεν ένα δεν καίγεται από τη φωτιά, το δε δεύτερο δε διαλύεται από το νερό. Οι πέτρες αυτές ήταν το μάρμαρο και ο πλίνθος. Έτσι, έγραψαν όλες τις γνώσεις τους στις δυο στήλες και πρέπει να προσθέσουμε ότι ο Ιαβάλ ήταν ο πιο σπουδαίος στις επιστήμες, γιατί προσέθεσε το Α και το Ω. Η καταστροφή έγινε με τον κατακλυσμό και οι δυο στήλες άντεξαν την καταστροφή. Αργότερα, ο Ερμής ανακάλυψε τη μια από αυτές.

Από το σημείο αυτό άρχισε η ανάπτυξη της Τεκτονικής Τέχνης. Ο Αβραάμ, ο γιος του Τέρα, σοφός άνθρωπος και γνώστης των Επτά Επιστημών, δίδαξε στους Αιγυπτίους την επιστήμη της Γραμματικής. Την εποχή του Ευκλείδη, ο Νείλος πλημμύρισε τόσο πολύ, ώστε πολλές κατοικίες καταστράφηκαν. Ο Ευκλείδης τους δίδαξε να φτιάχνουν στέρεους τοίχους, φράγματα για να σταματούν το νερό, και με τη Γεωμετρία μέτρησε τη γη καιτη χώρισε σε τεμάχια, έτσι ώστε ο καθένας να ξέρει στο εξήςτα όρια της ιδιοκτησίας του. Ο Ευκλείδης έδωσε στην Τεκτονική το όνομα Γεωμετρία.

Εκείνη την εποχή, οι άρχοντες είχαν πολλά παιδιά από άλλων ανδρών γυναίκες και αυτό άρχισε να δημιουργεί προβλήματα στο βασίλειο. Ο βασιλιάς υποσχέθηκε μεγάλες τιμές σε όποιον παρουσίαζε μια σωστή μέθοδο για να προστατευτούν τα παιδιά.

Ο Ευκλείδης ζήτησε βασιλική άδεια για να οργανώσει και να διοικήσει τα παιδιά των αρχόντων, διδάσκοντάς τους τις Επτά Ελεύθερες Επιστήμες έτσι ώστε να ζήσουν ελεύθερα ως έντιμοι άνθρωποι. Η άδεια δόθηκε αμέσως και ο Ευκλείδης οργάνωσε την πρώτη Τεκτονική Στοά».

J. P. CRAFTSON

ΕΙΣΑΓΩΓΗ, ΕΡΕΥΝΑ, ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ

ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΤΕΚΤΟΝΙΚΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ

ΕΚΔΟΕΙΣ ΓΚΟΒΟΣΤΗ 2002

ΥΜΝΟΙ ΣΤΗ ΝΥΧΤΑ [αποσπάσματα] – Friedrich Novalis

Ποιος ζωντανός, προικισμένος με νόηση, δεν αγαπά, περισσότερο απ' όλα τα θαμαστά φαινόμενα του διάπλατου χώρου γύρω του, το πασίχαρο φως – με τις θωριές του, με τις αχτίδες του και τα κύματα, με την ήμερη παντού παρουσία του σα μέρα ξυπνήτρα; Σαν της ζωής την πιο εσώτερη ψυχή το ανασαίνει των ακούραστων αστεριών ο γιγαντένιος κόσμος και χορεύοντας πλέχει στη γλαυκή του θάλασσα – το ανασαίνει η αστραφτερή πέτρα η ασάλευτη, το στοχαστικό, ρουφηχτικό φυτό και το άγριο, ξαναμμένο, πολύμορφο ζώο – πρώτ' απ' όλα όμως ο ασύγκριτος ξενιτεμένος με τα βαθυστόχαστα μάτια, με την ανάλαφρη περπατησιά και τα γλυκόσμιχτα πολύφωνα χείλια. Σα βασιλιάς αυτό της γήινης φύσης την κάθ' ενέργεια καλεί σε αμέτρητες αλλαγές, δένει και λύνει δεσμούς ατέλειωτους, με την ουράνια του εικόνα στεφανώνει κάθε πλάσμα της γης. Και μόνο η παρουσία του φανερώνει τη θαμαστή δόξα των βασιλείων του κόσμου.

Κάτω γυρίζω εγώ, κατά την ιερή, την άφραστη Νύχτα, τη μυστική. Πέρα μακριά βρίσκεται ο κόσμος – σε χάσμα βαθύ βουλιαγμένος – έρημη κι αρφανή 'ναι η θέση του. Στις χορδές του στήθους βαρυθυμιά βαριά πνέει. Σε δροσοσταλίδες θέλω να κυλήσω χάμω κι ένα με τη στάχτη να γινώ. Μακρινές θύμισες, της νιότης πόθοι, όνειρα του παιδιού, όλης της μακριάς ζωής οι γοργόσβηστες χαρές κι οι ανώφελες ελπίδες, όλα μαυροντυμένα έρχονται σα βραδυνή καταχνιά ύστερ' από του ήλιου το βασίλεμα. Σε άλλους τόπους έστησε τις χαρούμενες σκηνές το φως. Μη και δεν ξαναγυρίσει ποτές στα παιδιά του, που το καρτερούν με της αθωότης την πίστη;

Τι αναβρύζει μονομιάς κάτω από την καρδιά τόσο μαντικά και καταπίνει της βαρυθυμιάς το απαλό αέρι; Βρίσκεις κι εσύ χαρά μ' εμάς, Νύχτα σκοτεινή; Τι κρατάς κάτω από το μαντί σου, που δίχως να το θωρώ δυνατά μου αναταράζει την ψυχή; Βάλσαμο ολόγλυκο στάζει από το χέρι σου, από το δεμάτι τ' αφιόνια. Τις βαριές φτερούγες της καρδιάς ψηλά τις σηκώνεις. Σκοτεινή κι ανείπωτη νιώθουμε ταραχή – μια σεμνή μορφή βλέπω χαρούμενα ξαφνιασμένος να γέρνει κατά μένα απαλά κι ευλαβικά και κάτω από σγουρά, μπλεγμένα αξεδιάλυτα, να φανερώνει της Μητέρας την ακριβή τη νιότη. Πόσο φτωχικό και παιδακίσιο μου φαντάζει το φως τώρα – πόσο χαροποιός κι ευλογημένος της μέρας ο μισεμός. Έτσι, για τούτο μονάχα, επειδής η Νύχτα σου αποξενώνει τους υποταχτικούς, έσπειρες στα μακρυσμένα πλάτια τις φωτεινές σφαίρες, για να μηνούν την παντοδυναμία σου, τον γυρισμό σου, όσον καιρό λείπεις εσύ. Πιο ουράνια κι από τα λαμπερά εκείνα αστέρια μας φαίνονται τ' απέραντα μάτια που άνοιξε η Νύχτα μέσα μας. Μακρύτερα βλέπουν κι απ' τα πιο χλωμά μες στ' αμέτρητα εκείνα πλήθη – δε χρειάζονται το φως για να περάσει η ματιά τους στα βάθη μέσα μιας καρδιάς που αγαπά – κι αυτό γεμίζει έναν ανώτερον τρόπο με ηδονή ανείπωτη. Δόξα στη Βασίλισσα του κόσμου, στην τρανή μηνύτρα κόσμων ιερών, στη μάνα αγάπης μακαρισμένης. Σε στέλνει σ' εμένα – γλυκιά μου αγάπη, πρόσχαρε ήλιε της Νύχτας, είμαι άγρυπνος τώρα, γιατί δικός σου είμαι και δικός μου – εσύ μου ευαγγελίστηκες τη Νύχτα για ζωή – εσύ μ' έκαμες άνθρωπο – λιώσε με λάβρα υπερούσια το κορμί μου, για να σμίξω αέρινος πιο εσώτερα μαζί σου κι έτσι αιώνιαη νύχτα του γάμου να βαστά.

..\\//..

Πάντα θα ξαναγυρίζει η αυγή; Ποτές δε θα τελειώσει του γήινου η τυραννία; Κακορίζικες φροντίδες αφανίζουν της Νύχτας το ουράνιο διάνεμα. Ποτές αιώνια δε θα καίει της αγάπης η κρυφή θυσία; Μετρημένος διορίστηκε για το Φως ο καιρός του. Όμως έξω καιρού και τόπου είναι της Νύχτας η βασιλεία. Αιώνια ο Ύπνος βαστά. Ύπνε άγιε, μην ευφραίνεις τόσο σπάνια της Νύχτας τους πιστούς – στο γήινο τούτο μεροδούλι. Μονάχα οι άμυαλοι σε παραγνωρίζουν κι άλλον ύπνο δεν ξέρουν, πάρεξ τον ίσκιο που σπλαχνικά ρίχνεις απάνω μας με το θαμποχάραμα εκείνο της Νύχτας της αληθινής. Δε σε νιώθουν στο χρυσό μέσα χύμα των σταφυλιών – στης μυγδαλιάς το μαγικό λάδι και στον μαυριδερό χυμό της παπαρούνας. Δεν ξέρουν πως εσύ φτερουγίζεις γύρω στου τρυφερού κοριτσιού το στήθος και την αγκαλιά παράδεισο την κάνεις – δεν ψυχανεμίζονται καν πως ξεπροβάλλεις από τις παλιές ιστορίες τα ουράνια ανοίγοντάς μας και το κλειδί κρατάς για τις κατοικίεςτων μακάρων, βουβός μηνυτής μυστηρίων ατέλειωτων.

..//\\..

Κάποτε, όπου είχα χύσει δάκρυα πικρά, όπου αναλυομένη σε πόνο είχε σκορπίσει η ελπίδα μου και στεκόμουν μονάχος κοντά στο γυμνό μνήμα, που σε στενόν, σκοτεινόν τόπο έκρυβε τη μορφή της ζωής μου, μονάχος, όσο ποτέ κανείς άλλος μονάχος, σε τρόμο ανείπωτον παραδέρνοντας, ανήμπορος, ίσα ίσα μια εικόνα της δυστυχίας ακόμα, έτσι καθώς κοίταζα γύρω μου για βοήθεια, εμπρός να κάμω δε μπορούσα και πίσω μήτε, και μ' απέραντη λαχτάρα κρατιόμουν στη φευγάτη, σβησμένη ζωή: τότες από μάκρη γαλανά, απ' τις κορφές της παλιάς μου ευτυχίας έν' ανατρίχιασμα ήρθε αποσπερνό, και μεμιάς κόπηκε ο δεσμός της γέννησης, του Φωτός η αλυσίδα. Μακριά έφυγε η γήινη λαμπράδα κι η θλίψη μου μαζί της, η βαρυθυμιά χωνεύτηκε σ' έναν καινούριον κόσμο αβυσσαλέον – εσύ της Νύχτας συνάρπασμα, Ύπνε τ' ουρανού, με άδραξες, ο τόπος ανασηκώθηκε αγάλι αγάλι. Απάνω από τη γης φτερούγιζε το λευτερωμένο, το ξαναγεννημένο πνεύμα μου. Σύγνεφο σκόνη γίνηκε το μνήμα – μέσ' από το σύγνεφο είδα τη φωτισμένη όψη της Καλής μου. Στα μάτια της αναπαυόταν η αιωνιότη – της έπιασα τα χέρια και τα δάκρυα γινήκαν αστραφτερός, άλυτος δεσμός. Αιώνες κι αιώνες κατρακύλησαν πέρα μακριά σαν ανεμοστρόβιλος. Στον λαιμό της έχυσα δάκρυα ολόγλυκα για την καινούργια ζωή. Ήταν το πρώτο όνειρο το μονάκριβο – κι από τότες μόνο νιώθω αιώνια πίστη, ασάλευτη, στον ουρανό της Νύχτας και στη φεγγοβολή του, την Καλή μου.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Ν. Γ. ΠΟΛΙΤΗΣ

ΟΤΑΝ ΟΙ ΑΓΓΕΛΟΙ ΠΕΡΠΑΤΟΥΝ

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΠΕΖΟΥ ΠΟΙΗΜΑΤΟΣ

ΣΤΡΑΤΗΣ ΠΑΣΧΑΛΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ – ΕΠΙΛΟΓΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 2005

Πως μαθαίνει κανείς να είναι νεκρός – Italo Calvino

Ο κύριος Πάλομαρ αποφασίζει ότι από δω και πέρα θα ζει σαν να είναι νεκρός, για να δει πως πάει ο κόσμος χωρίς αυτόν. Εδώ και λίγο καιρό συνειδητοποίησε ότι ανάμεσα σ' αυτόν και στον κόσμο τα πράγματα δεν πάνε όπως πριν. Αν πρώτα του φαινόταν πως αυτός και ο κόσμος περίμεναν κάτι ο ένας από τον άλλο, τώρα δε θυμάται πια τι – καλό ή κακό – περίμενε, ούτε γιατί αυτη η αναμονή τον κρατούσε σε ένα συνεχές άγχος.

Τώρα, λοιπόν, ο κύριος Πάλομαρ θα έπρεπε να νιώθει ένα αίσθημα ανακούφισης, αφού δε χρειάζεται πια ν' αναρωτιέται τι του ετοιμάζει ο κόσμος, όπως επίσης να νιώθει και την ανακούφιση του κόσμου, που δεν είναι πια αναγκασμένος ν' ασχολείται με αυτόν. Κι όμως, αρκεί αυτή η αναμονή της γαλήνης για να κάνει νευρικό τον κύριο Πάλομαρ.

Με λίγα λόγια, να είσαι νεκρός είναι λιγότερο εύκολο από ό,τι μπορεί να φανεί. Και πρώτα πρώτα δεν πρέπει κανείς να μπερδεύει την κατάσταση του να είσαι νεκρός με την κατάσταση του να μην υπάρχεις, κατάσταση που περιλαμβάνει ακόμα και την αχανή έκταση του χρόνου που προηγείται της γέννησης, και που μονάχα φαινομενικά είναι συμμετρική με την εξίσου αχανή έκταση που ακολουθεί το θάνατο. Πράγματι, πριν να γεννηθούμε αποτελούμε τμήμα των αμέτρητων δυνατοτήτων που θα τύχει ή δε θα τύχει να πραγματωθούν ενώ όταν πεθάνουμε δεν μπορούμε πια να αυτοπραγματωθούμε ούτε στο παρελθόν (στο οποίο ανήκουμε πλέον αποκλειστικά αλλά πάνω στο οποίο δεν μπορούμε πια να επιδράσουμε) ούτε στο μέλλον (το οποίο, παρ' ότι έχει επηρεαστεί από μας, μας είναι απαγορευμένο). Η περίπτωση του κυρίου Πάλομαρ είναι στην πραγματικότητα πιο απλή, αφού η ικανότητά του να επιδρά σε κάτι ή σε κάποιον, ήταν πάντα αμφίβολη. Ο κόσμος μπορεί θαυμάσια να ζήσει και χωρίς την παρουσία του, και ο ίδιος μπορεί να θεωρήσει τον εαυτό του νεκρό με όλη του την άνεση και μάλιστα χωρίς ν' αλλάξει καμιά από τις συνήθειές του. Το πρόβλημα είναι η αλλαγή όχι αυτών που κάνει αλλά αυτού που είναι, και ακριβέστερα αυτού που εκείνος είναι σε σχέση με τον κόσμο. Πριν, όταν έλεγε «κόσμος» εννοούσε τον κόσμο συν τον εαυτό του. Τώρα πρόκειται για τον εαυτό του συν τον κόσμο μείον τον εαυτό του.

Μήπως όμως ο κόσμος μείον ο εαυτός του πάει να πει το τέλος της αγωνίας; Είναι, δηλαδή, ένας κόσμος στον οποίον τα πράγματα συμβαίνουν ανεξάρτητα από την παρουσία και τις αντιδράσεις του, ακολουθώντας ένα δικό τους νόμο ή ανάγκη ή λογική που δεν αφορά τον ίδιο; Ένα κύμα χτυπά πάνω στο βράχο, τον σιγοτρώει, κι ύστερα έρχεται ένα άλλο κύμα και μετά ένα άλλο ακόμα. Είτε εκείνος υπάρχει είτε όχι, όλα συνεχίζουν κανονικά την πορεία τους. Η ανακούφιση του να είσαι νεκρός θα πρέπει να σημαίνει και αυτό: αφού εκείνη η κηλίδα ανησυχίας που είναι η παρουσία μας έχει εξαλειφθεί, το μόνο πράγμα που μετράει είναι η εξέλιξη και η διαδοχή των πραγμάτων κάτω από τον ήλιο, στην απαθή τους γαλήνη. Τα πάντα είναι ηρεμία ή τείνουν προς την ηρεμία, ακόμα και οι τυφώνες, οι σεισμοί, οι εκρήξεις των ηφαιστείων. Αυτός όμως δεν ήταν ο κόσμος όταν κι εκείνος ήταν εκεί; Τότε που η κάθε καταιγίδα έφερνε μαζί της την ειρήνη του μετέπειτα και προετοίμαζε τη στιγμή που όλα τα κύματα θα χτυπούσαν στην ακτή και ο άνεμος θα εξαντλούσε την δύναμή του; Ίσως το να είσαι νεκρός σημαίνει πως περνάς τον ωκεανό των κυμάτων που μένουν για πάντα κύματα, άρα δεν έχει νόμημα να περιμένεις να καλμάρει η θάλασσα.

Το βλέμμα των νεκρών έχει πάντα την τάση να εξορκίζει. Τόποι, καταστάσεις, ευκαιρίες είναι συνήθως ίδια με αυτά που κάποιος ήδη γνώριζε, και πάντα νιώθεις ικανοποίηση όταν μπορείς και τα αναγνωρίζεις. Ταυτόχρονα όμως παρατηρούνται διάφορες μικρές ή μεγάλες παραλλαγές, οι οποίες αυτές καθεαυτές θα μπορούσαν και να γίνουν αποδεκτές αν είχαν μια συνεπή λογική εξέλιξη. Όμως αποδεικνύονται αυθαίρετες και ανώμαλες κι αυτό είναι ήδη κάτι που ενοχλεί, ιδιαίτερα γιατί ο καθένας μας θέλει πάντα να παρέμβει και να κάνει τις διορθώσεις που του φαίνονται αναγκαίες, και δεν μπορεί να τις κάνει γιατί είναι νεκρός. Το αποτέλεσμα; Μια στάση απώθησης, σχεδόν ενόχλησης, αλλά ταυτόχρονα επάρκειας, σαν του ανθρώπου που ξέρει πως αυτό που μετράει είναι οι εμπειρίες του παρελθόντος του, και πως για όλα τα υπόλοιπα δεν αξίζει τον κόπο να δίνει μεγάλη σημασία. Άλλωστε δεν αργεί να κάνει την εμφάνισή του και να επιβληθεί σε κάθε άλλη σκέψη ένα κυρίαρχο συναίσθημα: είναι η ανακούφιση να ξέρεις πως όλα τα προβλήματα είναι προβλήματα των άλλων, δική τους υπόθεση. Τους νεκρούς δε θα έπρεπε να τους ενδιαφέρει πια τίποτα άλλο, γιατί δεν έχουν την υποχρέωση να σκέφτονται. Κι αν αυτό μοιάζει με κάτι ανεύθυνο, είναι σ' αυτή τους την ανευθυνότητα που οι νεκροί βρίσκουν τη διάθεση να ευθυμήσουν.

Όσο περισσότερο η ψυχική διάθεση του κυρίου Πάλομαρ πλησιάζει αυτή που περιγράψαμε παραπάνω, τόσο περισσότερο η ιδέα να είναι νεκρός του φαίνεται πιο φυσική. Βέβαια, δεν κατάφερε ακόμα ν' αποκτήσει εκείνη τη θεσπέσια αποστασιοποίηση που πίστευε πως χαρακτηρίζει τους νεκρούς, ούτε ένα λόγο που να βρίσκεται πέρα από κάθε εξήγηση, ούτε τη διέξοδο από τα όριά του όπως από ένα τούνελ που οδηγεί σε άλλες διαστάσεις. Κατά καιρούς έχει την ψευδαίσθηση πως ελευθερώθηκε τουλάχιστον από την ενόχληση που τον συνόδευε σ' όλη του τη ζωή, να βλέπει τους άλλους να λαθεύουν σε οτιδήποτε κάνουν και να σκέφτεται πως κι εκείνος στη θέση τους δε θα έκανε λιγότερα λάθη αλλά τουλάχιστον θα τα συνειδητοποιούσε. Κι όμως, δεν ελευθερώθηκε καθόλου. Τώρα καταλαβαίνει πως η έλλειψη ανοχής για τα λάθη τα δικά του και των άλλων θα συνεχίσει να υπάρχει μαζί με τα ίδια τα λάθη, λάθη που κανένας θάνατος δε διαγράφει. Το μόνο, λοιπόν που του απομένει, είναι να συνηθίσει στην ιδέα τους: για τον Πάλομαρ, το να είσαι νεκρός σημαίνει ότι συνηθίζεις στην απογοήτευση να ξαναβρίσκεις τον εαυτό σου σε μια οριστική κατάσταση που δεν έχει πια ελπίδες να αλλάξει.

Ο Πάλομαρ δεν υποτιμά τα πλεονεκτήματα που έχουν οι ζωντανοί σε σχέση με τους νεκρούς, όχι όσον αφορά το μέλλον, όπου οι κίνδυνοι είναι πάντα πολύ μεγάλοι και οι ωφέλειες βραχυπρόθεσμες, αλλά όσον αφορά τη δυνατότητα βελτίωσης της μορφής του παρελθόντος. (Εκτός πια κι αν κάποιος είναι εξαιρετικά ικανοποιημένος από το παρελθόν του, περίπτωση που δεν παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον γιατί δεν αξίζει πολύ τον κόπο ν' ασχοληθεί κανείς με αυτή). Η ζωή ενός ατόμου συγκροτείται από ένα σύνολο γεγονότων, από τα οποία το τελευταίο θα μπορούσε και ν' αλλάξει την όλη εικόνα του συνόλου, κι αυτό όχι γιατί μετρά περισσότερο από τα προηγούμενα αλλά γιατί μετρά περισσότερο από τα προηγούμενα αλλά γιατί τα γεγονότα εισβάλλουν σε μια ζωή σύμφωνα με μια σειρά που δεν είναι χρονολογική αλλά ικανοποιεί τις απαιτήσεις μιας εσωτερικής αρχιτεκτονικής. Κάποιος για παράδειγμα, διαβάζει σε ώριμη ηλικία ένα σημαντικό γι' αυτόν βιβλίο που τον κάνει να αναφωνήσει: «Πως μπορούσα και ζούσα χωρίς να το έχω διαβάσει!» όπως επίσης: «Τι κρίμα που δεν το διάβασα όταν ήμουν νέος!». Αυτές οι δηλώσεις, όμως, δεν έχουν νόημα, ιδιαίτερα η δεύτερη, αφού από τη στιγμή που το ίδιο αυτό άτομο διάβασε εκείνο το βιβλίο, η ζωή του γίνεται η ζωή κάποιου που διάβασε εκείνο το βιβλίο, και δεν έχει καμιά σημασία αν το διάβασε νωρίς ή αργά, γιατί και η ζωή που προηγείται της ανάγνωσης τώρα αποκτά μια μορφή που σφραγίζεται από αυτή την ανάγνωση.

Αυτό είναι το πιο δύσκολο βήμα για όποιον θέλει να μάθει να είναι νεκρός: να πειστεί ότι η ζωή του είναι ένα κλειστό σύνολο, στραμμένο ολόκληρο προς το παρελθόν, στο οποίο κανείς δεν μπορεί να προσθέσει τίποτα, ούτε να εισαγάγει αλλαγές προοπτικής στη σχέση των διαφόρων στοιχείων. Βέβαια, όσοι συνεχίζουν να ζουν, μπορούν – στη βάση αλλαγών που έζησαν οι ίδιοι – να εισαγάγουν αλλαγές και στη ζωή των νεκρών, δίνοντας μορφή σε ό,τι έμοιαζε άμορφο ή είχε μια διαφορετική μορφή: αναγνωρίζοντας για παράδειγμα ως αληθινό επαναστάτη αυτόν που είχε στιγματιστεί για τις πράξεις του ενάντια στο νόμο, εξυμνώντας ως ποιητή ή προφήτη αυτόν που είχε νιώσει τον εαυτό του καταδικασμένο στη νεύρωση ή στο παραλήρημα. Αυτές όμως είναι αλλαγές που μετράνει ιδιαίτερα για τους ζωντανούς. Οι νεκροί, είναι δύσκολο να επωφεληθούν από αυτές. Ο καθένας μας είναι φτιαγμένος από όσα έζησε και από τον τρόπο με τον οποίο τα έζησε, κι αυτό κανένας δεν μπορεί να μας το αφαιρέσει. Όποιος έζησε υποφέροντας, παραμένει φτιαγμένος από τη δυστυχία του. Αν κάποιος θελήσει να του την αφαιρέσει, δε θα είναι πια ο εαυτός του.

Γι' αυτό ο Πάλομαρ ετοιμάζεται να γίνει ένας τζαναμπέτης νεκρός, που δεν ανέχεται την καταδίκη να μείνει έτσι όπως είναι αλλά και που δεν είναι διατεθεμένος να απαρνηθεί τίποτα από τον εαυτό του, ακόμα και ό,τι του είναι βάρος.

Βέβαια μπορεί κανείς να ρίξει το βάρος του σε διαδικασίες που εξασφαλίζουν την επιβίωση τουλάχιστον ενός μέρους του εαυτού του στους επιγόνους, διαδικασίες που διαχωρίζονται κυρίως σε δύο κατηγορίες: τη βιολογική διαδικασία που επιτρέπει σε κάποιον να μεταβιβάσει στους απογόνους εκείνο το μέρος του εαυτού του που ονομάζεται γενετική κληρονομιά, και την ιστορική διαδικασία, που επιτρέπει να μεταβιβάσει κανείς στη μνήμη και στη γλώσσα όπιου συνεχίζει να ζει, τη μικρή ή μεγάλη εμπειρία που ακόμα και ο πιο ανίδεος άνθρωπος συλλέγει και συσσωρεύει. Αυτές οι διαδικασίες μπορούν και να αντιμετωπιστούν σαν μια μονάχα διαδικασία, αν δεχτούμε την ακολουθία των γενεών σαν φάσεις της ζωής ενός ατόμου, ζωής που συνεχίζεται για αιώνες και χιλιετηρίδες. Μ' αυτόν τον τρόπο όμως δεν κάνουμε τίποτα άλλο από το να μεταθέτουμε το πρόβλημα από το δικό μας ατομικό θάνατο στην εξαφάνιση του ανθρώπινου γένους, όσο αργά κι αν αυτή πρόκειται να συμβεί.

Αναλογιζόμενος το θάνατό του, ο Πάλομαρ σκέφτεται ήδη το θάνατο των τελευταίων επιζώντων του ανθρώπινου γένους ή των απογόνων ή κληρονόμων του: στην κατεστραμμένη και έρημη γήινη σφαίρα καταφθάνουν οι εξερευνητές ενός άλλου πλανήτη, αποκωδικοποιούν τα ίχνη που καταγράφηκαν στα ιερογλυφικά των πυραμίδων και των διάτρητων καταλόγων των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Η μνήμη του ανθρώπινου γένους ξαναγεννιέται από τις στάχτες της και διαδίδεται σε όλες τις κατοικήσιμες περιοχές του σύμπαντος. Έτσι, από μετάθεση σε μετάθεση, φτάνουμε στη στιγμή εκείνη όπου ο χρόνος αρχίζει να φθείρεται και να διαλύεται σ' έναν άδειο ουρανό, τη στιγμή δηλαδή που και το τελευταίο υλικό έρεισμα της μνήμης της ζωής θα υποβαθμιστεί σε ρεύμα θερμότητας ή θα αποκρυσταλλώσει τα άτομά του στην παγωνιά μιας ακίνητης τάξης.

«Αν ο χρόνος πρέπει να τελειώσει, μπορούμε να τον περιγράψουμε στιγμή προς στιγμή – σκέφτεται ο Πάλομαρ - . την κάθε στιγμή όμως της περιγραφής του, ο χρόνος διαστέλλεται τόσο πολύ, ώστε δε βλέπουμε πια το τέλος του». Αποφασίζει ότι θ' αρχίσει να περιγράφει κάθε στιγμή της ζωής του, και ότι όσο δε θα έχει τελειώσει την περγραφή όλων των στιγμών του δε θα σκεφτεί ότι είναι νεκρός. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή πεθαίνει.

ITALO CALVINO

ΠΑΛΟΜΑΡ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΝΤΑΙΟΣ ΧΡΙΣΟΣΤΟΜΙΔΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΣΤΑΡΤΗ 1985

Ζωή, την άλλη φορά – ΝΙΚΟΣ ΧΟΥΛΙΑΡΑΣ

Αφιερωμένο...

...Πως έχουμε σκορπίσει έτσι!... Τι κατάρα είν' αυτή Θεόφιλε... Άντε!... Έλα λίγο, να τα πούμε... Τον κήπο τον θυμάσαι;... Ζούγκλα ήταν!... Θυμάσαι που μας έλεγε ο πατέρας, τη νύχτα, ότι όποιος θα πάει μέχρι τον αΐλαντο και θα γυρίσει, χωρίς να φοβηθεί, θα του δώσει ένα τάληρο; Έχει μείνει, ξέρεις, ο αΐλαντος!... Ακούς εκεί;... Κρατιέται ακόμα το βρωμόδεντρο!... Ο μόνος, είναι, που 'χει μείνει στη γειτονιά! Άντε, Θεόφιλε..., έλα! Θα τα πούμε, κιόλας, λίγο. Έλα που σε θέλω».

«Εντάξει, Φωτούλα, θα 'ρθω», της είπα, κι έκλεισα το τηλέφωνο. Το 'κλεισα, κι αμέσως, στο μυαλό μου, έγραψε η εικόνα του σπιτιού και ο μεγάλος κήπος με τα δέντρα. Το σπίτι, που δεν υπάρχει πια, σκέφτηκα, και τον αΐλαντο: εκείνο το βρωμόδεντρο που ζει ακόμα και τα φύλλα του κουνιούνται, με τον αέρα, ψηλά και πάνω απ' τις κεραίες που ορθώνονται στο τετραόροφο που έχτισε στον κήπο η αδερφή μου.

Το σκέφτηκα αυτό το δέντρο τ' ουρανού – που ακόμα κι αν το κάνεις κομματάκια, αυτό θα βρει τον τρόπο, έστω κι απο ένα κοτσανάκι, να μεγαλώσει πάλι απ' την αρχή και να ξαναζήσει – κι ήρθε στο νου μου, η νύχτα εκείνη του καλοκαιριού, που είδα τη μάνα μου, μαζί με τη Φόνη, να κάθονται κάτω απ' αυτό το δέντρο.

Στις πάνινες τις πολυθρόνες κάθονταν, αντικρυστά, και κοίταγαν, ψηλά, το θόλο τ' ουρανού. Τ' αστέρια κοίταγαν, που κρέμονταν μες στο στερέωμα, σα να 'ταν φωτερά τσαμπιά από σταφύλια, και κουβέντιαζαν, οι δυό τους σιγανά: «Περνάει η ζωή Λουκία!...», έλεγε η Φόνη. «Πως πέρασαν, αλήθεια, τόσα χρόνια;... Ούτε αέρας να 'ταν!... Κι εμείς; Τι καταλάβαμε;... Να πεις πως ζήσαμε;... Μπα!... Όλη αυτή η φασαρία, για το τίποτα!... Μια με το ένα, μια με το άλλο... πάει η ζωή, Λουκία!... Γεράσαμε! Πότε θα ζήσουμε;»

«Δε βαριέσαι, Φόνη... Την άλλη φορά!», είπε, η μάνα, και τράβηξε το βλέμμα της από τον ουρανό. Κατέβασε, ύστερα, και το κεφάλι, κι όλο κοίταγε συλλογισμένη – εκεί μπροστά στα πόδια της – κάτι δεντρολίβανα, που κούναγε τις άκρες τους ο σιγανός αέρας.

ΝΙΚΟΣ ΧΟΥΛΙΑΡΑΣ

ΖΩΗ, ΤΗΝ ΑΛΛΗ ΦΟΡΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ 1985

...αντίο... 

...καλό σας ταξίδι...

...σας ευχαριστώ πάρα πολύ για όλα...

intruder 19/01

Διαβολικό φράγμα [αποσπάσματα] – Eric Frank Russell

...Καταλήγοντας σε μια απόφαση, μίλησε αργά και προσεκτικά. “Αρχηγέ, εξακολουθώ να μην έχω την παραμικρή ιδέα για το τι κρύβεται πίσω απ' όλα αυτά, αλλά έχω την αίσθηση ότι υπάρχουν στιγμές που είναι επικίνδυνο το να μιλά κανείς γι' αυτά”. Μια σκέψη γεννήθηκε τότε στο μυαλό του, και πρόσθεσε: “Πιστεύω ότι υπάρχουν στιγμές που είναι επικίνδυνο ακόμη και να τα σκέφτεσαι”.

“Ανοησίες!” σάρκασε ο Λήμινγκτον. “Αληθινοί τηλεπαθητικοί δεν υπάρχουν, ο υπνωτισμός είναι πολύ υπερεκτιμημένος, και δεν υπάρχουν μηχανικά μέσα που να υποκλέπτουν τις μυστικές σκέψεις κάποιου. Εξάλλου, πως στο διάβολο θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μια έρευνα δίχως σκέψεις;”

“Αυτό είναι το πρόβλημα”, απάντησε ο Γκρέαμ, ξερά. “Δε θα μπορούσε. Συνεπώς πρέπει να δεχτώ το ρίσκο”.

“Μιλάς σοβαρά, Γκρέαμ;”

“Πιο σοβαρά από ποτέ! Πιστεύω, ή μάλλον αισθάνομαι ότι υπάρχουν στιγμές που μπορώ να δουλέψω αυτή την υπόθεση στο μυαλό μου, ελεύθερα, και επωφελώς. Εξίσου σίγουρα, αισθάνομαι ότι υπάρχουν ανεξήγητες στιγμές όταν οι σχετικές σκέψεις θα σήμαιναν ότι απλώνω το λαιμό μου στο δήμιο. Γιατί το αισθάνομαι αυτό, είναι κάτι που δεν μπορώ να το εξηγήσω. Ίσως να είμαι τρελός – αλλά όσο πιο βαθιά μπαίνω σ' αυτή την υπόθεση τόσο πιο μεγάλη βάση δίνω σ' αυτή την τρέλα μου”.

“Γιατί;”

“Διότι”, απάντησε ο Γκρέαμ, “εγώ είμαι ακόμη κατακόρυφος – ενώ οι άλλοι είναι οριζοντιωμένοι”.

Κατέβασε το ακουστικό με ένα αλλόκοτο φως στα μάτια του. Κατά κάποιο τρόπο, ήξερε ότι είχε δίκιο στην εκτίμησή του περί του κινδύνου. Θα έπρεπε να πάρει ένα ρίσκο, ένα φοβερό ρίσκο, ενάντια σε αντιπάλους απείρως τρομερούς επειδή ήταν εντελώς άγνωστοι. Η αδιάκοπη επαγρύπνηση είναι το ανέφικτο τίμημα της ελευθερίας. Αν και αυτός, όπως και ο Γουέμπ, ήταν καταδικασμένος σε μια μάταιη προσπάθεια πληρωμής αυτού του τιμήματος, εντάξει, ας γινόταν κι έτσι!

........................................................................................................................................................................................................................

...“Τι είναι αυτές οι σφαίρες;” ρώτησε ο γερουσιαστής Κάρμοντυ, με τα παχουλά χαρακτηριστικά του αναψοκοκκινισμένα.

“Κανένας δεν ξέρει. Δεν υπήρξε επαρκής χρόνος να τις μελετήσουμε. Ο ίδιος ο Μπιόρνσεν υπέθετε ότι είναι εξωγήινοι αρκετά πρόσφατης προέλευσης, αλλά παραδεχόταν ότι αυτό ήταν καθαρή εικασία καθώς δεν είχε στοιχεία για να στηρίξει μια γνώμη. Ο μακαρίτης καθηγητής Μέυο συμφωνούσε ότι είναι εξωγήινης προέλευσης, αλλά φρονούσε ότι είχαν κατακτήσει και καταλάβει αυτόν τον πλανήτη πριν πολλές χιλιάδες χρόνια. Αντιθέτως, ο δρ Μπητς φρονεί ότι είναι ιθαγενή όντα της Γης, ακριβώς όπως και τα μικρόβια είναι ιθαγενή. Ο Μπητς λέει ότι ο μακαρίτης Χανς Λούθερ πήγε την ιδέα ακόμη πιο πέρα, και με βάση τις ενδείξεις για τις φυσικές μας αδυναμίες, υπέθετε ότι αυτά τα πλάσματα είναι οι αληθινοί γήινοι, ενώ εμείς είμαστε οι απόγονοι των ζώων που μετέφεραν εδώ από άλλους κόσμους με κοσμικές φορτηγίδες για γελάδια”.

“Γελάδια! -γελάδια! -γελάδια!” Η λέξη πετούσε ολόγυρα στο ακροατήριο. Την ξεστόμιζαν σαν να ήταν κάτι το βρομερό.

“Πόσα είναι γνωστά γι' αυτά τα πλάσματα;” ρώτησε κάποιος.

“Πολύ λίγα φοβάμαι. Δεν έχουν την παραμικρή ομοιότητα με τα ανθρώπινα όντα, και, από τη δική μας σκοπιά, είναι τόσο πλήρως και πέρα για πέρα ξένα, που δεν μπορώ να φανταστώ πως θα ήταν ποτέ δυνατό για μας να βρούμε μια κοινή βάση που θα επέτρεπε κάποιο είδος κατανόησης...

......................................................................................................................................................................................................................

...“Δεν μου άρεσε εκείνος ο μπασμένος, ο τύπος που κοιτούσε πάνω από τον ώμο του Βητς”, παρατήρησε ο Γουόλ, κοντοστέκοντας στην πόρτα. “Τα μάτια του ήταν σαν τις κακές τρομάρες των εγκληματιών”.

“Και τι θα πει αυτό;”

“Είχαν μια παγωμένη, ζωώδη γυαλάδα. Δεν τον πρόσεξες; Για ρίξε μια ματιά σε μια φωτογραφική πινακοθήκη της αστυνομίας – θα βρεις δεκάδες μούτρα με τέτοιες κακές τρομάρες, συνήθως ανισόρροποι ή τοξικομανείς φονιάδες”. Ο Γουόλ κοίταξε τον άλλο με προσμονή. “Δεν έχουν όλοι αυτά τα μάτια, αλλά οι περισσότεροι τα έχουν. Εξαρτάται από την ψυχική τους κατάσταση κατά τη στιγμή της φωτογράφησης”.

“Ναι”, συμφώνησε ο Γκρέαμ, σκεφτικά. “Τώρα που το σκέφτομαι, το έχω προσέξει σε μελέτες μερικών από εκείνους τους παλιούς γκάνγκστερ: του Ντίλλιντζερ, του Μέλσον, των αδελφών Μπάρροου, του Λούι δε Λεπ, και άλλους. Ποιος ξέρει αν δεν ήταν τα θλιβερά υποχείρια αθέατων ρουφηχτρών, ανθρώπινα ραβδάκια ανάδευσης ενός κοκτέηλ παθών που χρησιμοποιούνταν για να διεγείρουν περισσότερες συγκινήσεις – όταν δεν υπήρχαν αρκετοί νεόνυμφοι στα πέριξ”.

“Κύριε των Δυνάμεων!” είπε ο Γουόλ. “Υπονοείς ότι όλα τα δωμάτια των νιόπαντρων είναι κι από ένα μπαράκι για να πίνουν τη δόση τους κάποιοι;”

“Όχι όλα. Ασφαλώς κι όχι όλα! Αλλά μερικά – μερικά!”

“Θα ζούσα σε μια ζωντανή κόλαση αν είχα το μυαλό σου. Γιατί δεν πας να κρεμαστείς κάποια στιγμή;”

“Ζούμε σε μια ζωντανή κόλαση, και ξέρεις πόσοι κατέρρευσαν ψυχικά όταν το ανακάλυψαν”...

Eric Frank Russell

Διαβολικό Φράγμα

Μετάφραση – Πρόλογος ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΑΛΑΝΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ LOCUS 7

Εντελέχεια – ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΤ. ΚΑΜΠΑΝΗΣ

Κατά τον Αριστοτέλην, η ψυχή πρέπει να ορισθή ως «εντελέχεια»(1), η πρώτη «εντελέχεια» ενός φυσικού σώματος το οποίον έχει τας απαιτουμένας δια την ζωήν δυνατότητας. Λέγων «εντελέχειαν» ο Σταγειρίτης φιλόσοφος, εννοεί μιαν σταθερώς υπάρχουσαν μέσα εις το σώμα αρχήν και αιτίαν, ήτις ενεργούσα παράγει τα ψυχικά και βιολογικά φαινόμενα. Ο άνθρωπος είναι ένα πολυσύνθετον όχι μόνον οργανικόν σύνολον, αποτελούμενον εκ «σώματος φυσικού δυνάμει ζωήν έχοντος αλλά και ψυχής «ζωοποιού του σώματος δυνάμεως και αιτίας της ενεργείας». Η ψυχή σχετίζεται προς το σώμα, ως η μορφή προς την ύλην, διότι αυτή είναι έννοια (λόγος) και συγχρόνως ουσία (το τι ην, είναι), συμπληρούσα την ενέργειάν του δια καθοδηγήσεως εις τους επιδιωκομένους σκοπούς. Με άλλας λέξεις, είναι σκόπιμος ενέργεια του ζώντος σώματος, «διό η ψυχή εστιν εντελέχεια η πρώτη σώματος φυσικού δυνάμει ζωήν έχοντος». Επομένως η ψυχή είναι αρχή ήτις δίδει ζωήν εις το σώμα, δύναμις ήτις θέτει εις ενέργειαν τας συντηρούσας την ζωήν και του εμψύχου βίου λειτουργίας.

«Κατά τον Αριστοτέλην απαντώνται δύο ερμηνείαι περί ψυχής στενώς συνδεδεμέναι και αλληλοεξαρτώμεναι, η μία μεταφυσική και η ετέρα φυσιολογική σχετιζομένη με την θεωρίαν της ύλης και του είδους και έχουσα σφραγίδα νατουραλιστικήν και μηχανικήν. Η ψυχή κατά τον Αριστοτέλην είναι η αρχή της ζωτικής λειτουργίας η εν τω οργανισμώ εντελέχεια, ήτις συντελεί εις την θρέψιν, αύξησιν και την ωρισμένην μορφήν του σώματος, δεν είναι όμως η συνισταμένη της ζωής αλλά η αρχή και η αιτία υπό τας τρεις αριστοτελικάς εννοίας της κινήσεως, της μορφής και του σκοπού. Επειδή δε δια της ψυχής αισθανόμεθα και σκεπτόμεθα, η ψυχή είναι έννοια, μορφή και ουχί ύλη, αλλ' όπως δεν είναι νοητή η ύλη άνευ του είδους, της μορφής, ούτω και η ψυχή δεν είναι νοητή άνευ σώματος».

«Αφορμώμενος από τας διαφοράς ας παρουσιάζουν ως έμψυχα όντα τα φυτά, τα ζώα και ο άνθρωπος, διακρίνει ως κατώτατον είδος την θρεπτικήν ψυχήν, ήτις υπάρχει και εις τα φυτά. Αι κυριώτεραι ικανότητες ταύτης είναι η αυξητική και η γεννητική. Εις υψηλοτέραν βαθμίδα ίσταται το αισθησιακόν είδος της ψυχής εις ο μετέχουν και τα ζώα, την δε υψίστην βαθμίδα κατέχει η νοητική ψυχή ήτις προσιδιάζει μόνον εις τον άνθρωπον. Ο άνθρωπος έχει νοητικήν ψυχήν χωρίς να στερήται και της αισθητικής και θρεπτικής, τα ζώα έχουν αισθητικήν και θρεπτικήν συνάμα ψυχήν, τα δε φυτά μόνον θρεπτικήν. Αντιστοίχως προς τα μνημονευθέντα είδη της ψυχής, υπάρχουν και αι ακόλουθοι ψυχικαί ικανότητες ή “μόρια”, όπως λέγει ο Αριστοτέλης, εις τα φυτά υπάρχει το θρεπτικόν, εις τα ζώα εκτός τούτου και το αισθητικόν, ορεκτικόν και κινητικόν. Εν δε τω ανθρώπω, εκτός όλων των προηγουμένων και ο νους, όστις διακρίνεται εις παθητικόν και ενεργητικόν. Η γνωσιολογική θεωρία του Αριστοτέλους έχει κατοχυρωθεί πλήρως δια της αντιλήψεως ότι ο άνθρωπος έχει εν εαυτώ νουν. Δι' αυτού κατανοεί αμέσως την οντολογικήν υφήν του κόσμου» (Εγκ. Λεξ. Ηλίου. Τομ. 3, λεξ. Αριστοτέλης, σελ. 569).

Αι βιολογικαί και ψυχικαί λειτουργίαι έχουν ως αρχικήν πηγήν αυτήν την δυναμικήν καταβολήν, την οποίαν ονομάζει ψυχήν «και θύραθεν εισερχομένην εις το σώμα». Άρα ευρισκομένη εκτός του σώματος φαίνεται ως να εισέρχεται από κάποιαν θύραν εντός αυτού κατά την γέννησιν και εξέρχεται της θύρας ταύτης κατά τον θάνατον.

Η είσοδος της ψυχής εις το σώμα δεν αμφισβητείται υπό του Αριστοτέλους ως και υπό πολλών άλλων παρ' ότι οι πλείστοι δεν προσδιορίζουν την αναγκαιότητα της τοιαύτης αιτίας περί της οποίας αποφαίνεται ο Αριστοτέλης λέγων, «τούτ' αναγκαίον είναι. Δια γαρ την κοινωνίαν το μεν ποιεί το δε πάσχει και το μεν κινείται το δε κινεί». Το ότι εισέρχεται η ψυχή εις το σώμα καταδεικνύεται και εκ του ότι εξέρχεται εξ αυτού. «τι εστιν ο φθείρεται της ψυχής απολιπούσης; (το σώμα)» και περαιτέρω «εξελθούσης γουν (της ψυχής) διαπνείται και σήπεται (το σώμα)». Δύναται δε να εξέρχεται μόνον παν ό,τι εισέρχεται, διότι κινείται κατά τόπον.

________________________

(1)Εντελέχεια είναι όρος δημιουργηθείς υπό του Αριστοτέλους εκ του «εντελώς έχειν» ή «έχειν το εντελές» και δηλών την συντετελεσμένην πραγματικότητα της μορφής, τον σκοπόν της πραγματώσεώς της, την αυτοπραγμάτωσιν της μορφής όντος τινός, την αυτεπιτέλεσιν του σκοπού. Η εντελέχεια περιέχει τον δι' αυτής ταύτης της ενεργείας πραγματούμενον σκοπόν, συγχρόνως δε είναι ο λόγος του δυνάμει όντος. Πρώτη εντελέχεια είναι η κατάστασις της πραγματώσεως του σκοπού, δευτέρα δε η ενέργεια. Ο Αριστοτέλης πρεσβεύει ότι υπάρχει κατάστασίς τις εντελεχείας, προς ην τείνει παν το ον. Συχνάκις ταυτίζει την εντελέχειαν προς την ενέργειαν. Πάντως, κατά τον φιλόσοφον τούτον, η ενέργεια είναι κίνησις τις, ενώ η εντελέχεια είναι κατάστασις. Η «ενέργεια συντείνει προς την εντελέχειαν» δηλαδή τείνει προς την τελειότητα. Οι σχολαστικοί ποιούνται χρήσιν του όρου τούτου κατά το πνεύμα του Αριστοτέλους, αλλά παρ' αυτοίς απαντά και η λέξις «ενδελέχεια» δι' ης δηλούται συγχρόνως το συνεχές, το αιώνιον. Το αυτό ακριβώς συμβαίνει και παρά τω Melanchthon. Ο Leibnitz καλεί εντελεχείας τας μονάδας, διότι έχουσιν εν εαυταίς το εντελές, ήτοι την πηγήν των εσωτερικών ενεργειών των και αυτάρκειαν, ήτοι αρκούνται εις εαυτάς. Ο Goethe μεταχειρίζεται τον όρον εντελέχεια προς δήλωσιν της ψυχής. Ως εντελέχειαν θεωρούσι την ψυχήν ο Wundt ο Morgan, και άλλοι. Επ' εσχάτων ο όρος ούτος εισήχθη πάλιν εις την φιλοσοφίαν υπό του Γερμανού φιλοσόφου Driesch αλλ' υπό διάφορον έννοιαν. Ο φιλόσοφος ούτος καλεί εντελέχειαντον βιοτικόν παράγοντα (Vitale Agens), όστις, χωρίς να θίγη τον νόμον της διατηρήσεως της ενεργείας, καθοδηγεί την υλικήν ενέργειαν του οργανισμού ως σταθερόν στοιχείον της ατομικότητος, εφοδιασμένον με ρυθμιστικήν οργανωτικήν δύναμιν. Η εντελέχεια, καίπερ παριστώσα εξατομικευτικόν τινα παράγοντα, εν τούτοις αυτή καθ' εαυτήν είναι υπερατομική. Καίτοι δε δεν είναι υλικής φύσεως, ενεργεί ουχ ήττον εν τω χώρω και κατατέμνεται εις διαφόρους δυνάμεις βιοτικάς. Είναι ο ρυθμιστής της ενότητος του γίγνεσθαι. Κατά τον Driesch η εντελέχεια ενεργεί ασυνειδήτως μεν, αλλά σκοπίμως κατά τρόπον μορφωτικόν και αφομοιωτικόν. Άλλαις λέξεσιν εντελέχεια είναι κατά τον φιλόσοφον τούτον η αρχή της ζωής, η δρώσα οργανωτικώς, μορφωτικώς και ρυθμιστικώς. (Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια Δρανδάκη, λέξη Εντελέχεια).

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΤ. ΚΑΜΠΑΝΗΣ

Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΣΤΟΙΧΕΙΩΣΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ

ΤΗΣ ΑΘΑΝΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΡΩΔΙΟΣ