ΠΟΛΑΡΙΣ – H. P. LOVECRAFT

Μέσα από το Βορινό Παράθυρο της κάμαράς μου λάμπει ο Πολικός Αστέρας με μιαν απόκοσμη λάμψη. Όλες τις μακριές καταχθόνιες ώρες του σκότους λάμπει εκεί. Και το φθινόπωρο, όταν οι βόρειοι άνεμοι καταριούνται και κλαυθμηρίζουν και τα κιτρινισμένα δέντρα του βάλτου ψιθυρίζουν μεταξύ τους, κάθομαι δίπλα στο παράθυρο τις μικρές ώρες της νύχτας κάτω από το φεγγάρι που φθίνει και κοιτάζω αυτό το αστέρι. Καθώς οι ώρες περνούν και η λαμπερή Κασσιόπη ξετυλίγεται στον ουρανό, ο Τσαρλς Γουέιν κινείται αδέξια πίσω από τα μουσκεμένα δέντρα του βάλτου που λικνίζονται στο νυχτερινό άνεμο. Λίγο πριν την αυγή, ο Αρκτούρος τρεμοσβήνει ροδοκόκκινος πάνω από το κοιμητήρι στο χαμηλό λόφο και το νεφέλωμα του Μπερένικου λαμπυρίζει παράξενα πέρα μακριά στην μυστηριώδη Ανατολή. Και ο Πολικός Αστέρας ακόμα κοιτάζει πονηρά κάτω από το ίδιο σημείο του μαύρου ορίζοντα, τρεμοσβήνοντας απόκοσμα σαν ένα τρελό μάτι που παρατηρεί και προσπαθεί να μεταδώσει κάποιο παράξενο μήνυμα, αλλά δεν θυμάται τίποτα παρά μόνον ότι κάποτε είχε ένα μήνυμα να μεταδώσει. Μερικές φορές, όταν έχει συννεφιά, μπορώ και κοιμάμαι.

Πόσο καλά θυμάμαι τη νύχτα της μεγάλης Ηούς, όταν πάνω από το βάλτο παιχνίδιζαν σκανδαλώδεις λάμψεις ενός δαιμονικού φωτός. Μετά τη λάμψη συννέφιασε, και τότε κοιμήθηκα.

Ήταν κάτω από ένα φεγγάρι που έφθινε όταν είδα την πόλη για πρώτη φορά. Απλωνόταν ακίνητη και σοβαρή σ' ένα παράξενο επίπεδο σ' ένα κοίλωμα ανάμεσα σε περίεργες κορυφές. Οι τοίχοι και οι πύργοι της, οι κίονες, οι θόλοι και τα πεζοδρόμια ήταν όλα από ένα ωχρό μάρμαρο. Στους μαρμάρινους δρόμους υπήρχαν μαρμάρινες κολόνες στο επάνω μέρος των οποίων ήταν σκαλισμένα κεφάλια σοβαρών γενειοφόρων ανδρών. Ο αέρας ήταν ζεστός και ακίνητος. Κι από πάνω, μόλις δέκα μοίρες από το ζενίθ, έλαμπε ο Πολικός Αστέρας. Κοιτούσα την πόλη πολλές ώρες, αλλά η μέρα δεν ήλθε. Όταν ο ερυθρός Αλδεβαράν, που τρεμόσβηνε χαμηλά στον ορίζοντα αλλά ποτέ δεν ήταν σταθερός, είχε κάνει αργά το ένα τέταρτο της πορείας του στον ορίζοντα, είδα φως και κίνηση στα σπίτια και στους δρόμους. Μορφές με περίεργα ρούχα, αλλά ευγενικές και οικείες, περπατούσαν κάτω από ένα μισοφέγγαρο σε παρακμή και μιλούσαν σοφά σε μια γλώσσα που καταλάβαινα, αν και δεν έμοιαζε με καμιά γλώσσα που ήξερα. Και όταν ο ερυθρός Αλδεβαράν είχε κάνει περισσότερο από το μισό της πορείας του στον ορίζοντα, έγινε πάλι σκοτάδι και ησυχία.

Όταν ξύπνησα, δεν ήμουν όπως πριν. Στη μνήμη μου είχε χαραχτεί το όραμα της πόλης και στην ψυχή μου είδε ξυπνήσει μια άλλη, πιο αμυδρή ανάμνηση, για τη φύση της οποίας δεν ήμουν σίγουρος ακόμα. Από τότε τις συννεφιασμένες νύχτες, όταν μπορούσα να κοιμηθώ, συχνά έβλεπα την πόλη. Μερικές φορές κάτω από τις ζεστές κίτρινες ακτίνες ενός ήλιου που δεν έδυε, αλλά κυλούσε χαμηλά γύρω από τον ορίζοντα. Και τις νύχτες που δεν είχε σύννεφα, ο Πολικός Αστέρας έλαμπε όσο ποτέ άλλοτε.

Σταδιακά άρχισα να αναρωτιέμαι ποια θα μπορούσε να είναι η θέση μου σ' αυτή την πόλη, στο παράξενο οροπέδιο ανάμεσα στις παράξενες κορυφές. Ενώ στην αρχή ήμουν ευχαριστημένος να βλέπω τη σκηνή σαν μια αόρατη πανταχού παρούσα παρουσία, τώρα επιθυμούσα να ορίσω τη σχέση μου μαζί της και να μιλήσω κι εγώ μαζί με τους αυστηρούς άντρες που συζητούσαν κάθε μέρα στις δημόσιες πλατείες. Είπα στον εαυτό μου: «Αυτό δεν είναι όνειρο, γιατί με ποιον τρόπο θα μπορούσα να αποδείξω ότι αυτή η άλλη ζωή στο σπίτι με τις πέτρες και τα τούβλα, νότια από τον απαίσιο βάλτο και το κοιμητήρι του μικρού λόφου, όπου ο Πολικός Αστέρας κοιτάζει απ' το Βοριά μέσ' απ' το παράθυρό μου, είναι στ' αλήθεια πιο πραγματική;»

Μια νύχτα καθώς άκουγα τη συζήτηση σε μια μεγάλη πλατεία με πολλά αγάλματα, αισθάνθηκα μιαν αλλαγή και συνειδητοποίησα ότι είχα αποκτήσει επιτέλους υλική μορφή. Εγώ δεν ήμουν ένας ξένος στους δρόμους της Ολαθόης, που βρίσκεται στο οροπέδιο της Σαρκίας, ανάμεσα στις κορυφές Νότον και Καντιφονέκ. Ήταν ο φίλος μου ο Άλος που μιλούσε και ο λόγος του ευχαριστούσε την ψυχή μου, γιατί ήταν ο λόγος ενός αληθινού άνδρα και πατριώτη. Εκείνη τη νύχτα είχαν φτάσει τα νέα για την πτώση του Ντάικος και την προέλαση των Ινούτος, κίτρινων, κοντόχοντρων, διαβολικών τεράτων, που εμφανίστηκαν πριν από πέντε χρόνια από την άγνωστη Δύση και σκόρπισαν τον όλεθρο στα σύνορα του βασιλείου και κατέλαβαν πολλές από τις πόλεις μας. Έχοντας καταλάβει τα οχυρωμένα μέρη στους πρόποδες του βουνού, ο δρόμος τους προς το οροπέδιο ήταν ανοιχτός, εκτός αν κάθε πολίτης μπορούσε να αντισταθεί με τη δύναμη δέκα ανδρών. Γιατί τα κοντόχοντρα πλάσματα ήταν δυνατά στην πολεμική τέχνη και δεν είχαν τις ηθικές αναστολές που συγκρατούσαν τους ψηλούς άντρες του Λομάρ με τα γκρίζα μάτια από το να φέρονται σαν ανηλεείς κατακτητές.

Ο φίλος μου ο Άλος ήταν διοικητής των δυνάμεων του οροπεδίου και σ' αυτόν στηρίζονταν οι τελευταίες ελπίδες της πατρίδας μας. Στη σημερινή περίσταση, μίλησε για τους κινδύνους που θα αντιμετωπίζαμε και προέτρεψε τους άνδρες της Ολαθόης, τους πιο γενναίους από τους Λομαριανούς, να διατηρήσουν τις παραδόσεις των προγόνων τους, οι οποίοι όταν υποχρεώθηκαν να κινηθούν νότια της Ζόμπνα πριν από την προέλαση του μεγάλου παγετού (όπως οι απόγονοί μας, πρέπει μια μέρα να φύγουν από τη γη του Λομάρ) με πολύ θάρρος κατατρόπωσαν τους τριχωτούς κανίβαλους Γκνόπκεχς, με τα μακριά χέρια, που εμπόδιζαν το δρόμο τους. Ο Άλος αρνήθηκε να μου δώσει το πόστο ενός πολεμιστή γιατί ήμουν αδύναμος και υπέφερα από περίεργες λιποθυμίες όταν βρισκόμουν σε ένταση και αντιμετώπιζα δυσκολίες. Αλλά είχα την πιο οξεία όραση σ' όλη την πόλη, παρά τις πολλές ώρες που αφιέρωνα κάθε μέρα στη μελέτη των Πνακοτικών χειρογράφων και της σοφίας των Ζομπναριανών πατέρων. Γι' αυτό ο φίλος μου, μη θέλοντας να με καταδικάσει σε απραξία, με αντάμειψε με αυτό το τόσο ασήμαντο καθήκον: με έστειλε στο παρατηρητήριο του Θαπνέν για να είμαι τα μάτια του στρατού μας. Εάν οι Ινούτος προσπαθούσαν να αιφνιδιάσουν τη φρουρά καταλαμβάνοντας το οχυρό στο στενό πίσω από την κορυφή Νότον, έπρεπε να δώσω σινιάλο με τη φωτιά που θα ειδοποιούσε τους στρατιώτες που περίμεναν και θα έσωζε την πόλη από σίγουρη καταστροφή.

Σκαρφάλωσα μόνος μου στον πύργο, γιατί κάθε γερός άνδρας χρειαζόταν στα χαμηλά περάσματα. Είχα να κοιμηθώ πολλές μέρες και το μυαλό μου πονούσε σαστισμένο από την ταραχή και την κούραση. Αλλά ο σκοπός μου ήταν ακλόνητος γιατί αγαπούσε την πατρίδα μου τη Λομάρ και τη μαρμάρινη πόλη της Ολαθόης, που βρίσκεται ανάμεσα στις κορυφές Νότον και Καντιφονέκ.

Καθώς καθόμουν στην υψηλότερη κάμαρα του πύργου, είδα το μισοφέγγαρο που ήταν στη χάση του, κόκκινο και απόκοσμο, να τρέμει μέσα από τους ατμούς που αιωρούνταν πάνω από τη μακρινή κοιλάδα του Μπάνοφ. Και μέσα από ένα άνοιγμα στην οροφή έλαμπε ο ωχρός Πολικός Αστέρας, φτερουγίζοντας σαν ζωντανός και κρυφογελώντας σαν δαίμονας και εκμαυλιστής. Μου φάνηκε ότι το πνεύμα του ψιθύριζε κακές συμβουλές, οδηγώντας με σε προδοτική υπνηλία με μια καταραμένη ρυθμική υπόσχεση που επαναλαμβανόταν συνέχεια:

Κοιμήσου παρατηρητή, μέχρις ότου οι σφαίρες,

Διακόσια τρισεκατομμύρια μέρες

Θα γυρνούν, και θα επιστρέψω εγώ

Στο ίδιο σημείο αυτό το λαμπερό.

Άλλα άστρα θ' ανατείλουν σύντομα

Στου ουρανού το στερέωμα,

Άστρα που φέρνουν δόξα κι ευφροσύνη

Με μια γλυκιά λησμοσύνη.

Μόνον όταν ο κύκλος μου ολοκληρωθεί

Το παρελθόν μπροστά σου πάλι θα ξαναφανεί.

Μάταια αγωνιζόμουν να μην κοιμηθώ, προσπαθώντας να συνδέσω αυτές τις παράξενες λέξεις με κάποιες γνώσεις για τον ουρανό που είχα αποκτήσει από τα Πνακοτικά χειρόγραφα. Το κεφάλι μου, βαρύ και ζαλισμένο, έπεσε στο στήθος μου και, όταν το σήκωσα και πάλι, ήταν μέσα σε ένα όνειρο, με τον Πολικό Αστέρα να μου χαμογελά ειρωνικά μέσα από ένα παράθυρο πάνω από τα φρικτά ταλαντευόμενα δέντρα ενός ονειρικού βάλτου. Κι ακόμα ονειρεύομαι.

Μερικές φορές μέσα στην ντροπή και την απελπισία μου ουρλιάζω απεγνωσμένα και εκλιπαρώ τα πλάσματα του ονείρου γύρω μου να με ξυπνήσουν πριν οι Ινούτος καταλάβουν το πέρασμα πίσω από την κορυφή Νότον και αιφνιδιάσουν το οχυρό, αλλά τα πλάσματα αυτά είναι δαίμονες, γιατί γελούν και μου λένε ότι δεν ονειρεύομαι. Με κοροϊδεύουν ενώ κοιμάμαι κι ενώ ο κοντόχοντρος κίτρινος εχθρός μπορεί να έρχεται σιωπηλά εναντίον μας. Απέτυχα στο καθήκον μου και πρόδωσα τη μαρμάρινη πόλη της Ολαθόης. Αποδείχτηκα ανάξιος της εμπιστοσύνης του Άλος, του φίλου μου και διοικητή. Αλλά αυτές οι σκιές έρχονται στα όνειρά μου και με περιγελούν. Λένε ότι η γη της Λομάρ δεν υπάρχει παρά μόνο στις νυχτερινές μου φαντασιώσεις και ότι σ' αυτά τα βασίλεια όπου ο Πολικός Αστέρας λάμπει ψηλά και ο ερυθρός Αλδεβαράν σέρνεται χαμηλά γύρω από τον ορίζοντα, εδώ και εκατομμύρια χρόνια δεν υπάρχει τίποτα εκτός από πάγο και χιόνι και ποτέ δεν υπήρξαν άνθρωποι εκτός από κάτι κοντόχοντρα κίτρινα πλάσματα ξεραμένα από το κρύο, τα οποία αποκαλούν «Εσκιμώους».

Και καθώς σφαδάζω μέσα στην ένοχη αγωνία μου και προσπαθώ απεγνωσμένα να σώσω την πόλη που κινδυνεύει ολοένα και περισσότερο και μάταια αγωνίζομαι να αποτινάξω αυτό το αφύσικο όνειρο ενός σπιτιού από τούβλο και πέτρα στη νότια πλευρά ενός απόκοσμου βάλτου και ενός νεκροταφείου σ' ένα χαμηλό λόφο, ο Πολικός Αστέρας, κακός και τερατώδης, χαμογελάει ειρωνικά από το μαύρο στερέωμα, τρεμοσβήνοντας φρικιαστικά σαν το τρελό μάτι ενός παρατηρητή που προσπαθεί να μεταδώσει ένα μήνυμα, αλλά δε θυμάται τίποτε άλλο παρά μόνον ότι κάποτε είχε ένα μήνυμα να μεταδώσει.

H. P. Lovecraft

ΑΠΑΝΤΑ ΤΟΜΟΣ 2

Μετάφραση Αλίκη Ακοντίδου

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ 1990

ΕΜΕΙΣ / Τριακοστή έκτη εγγραφή (Κενές σελίδες, Ο Θεός των Χριστιανών, Για τη μητέρα μου) – YEVGENY ZAMYATIN

Είναι παράξενο: λες και υπάρχει μια λευκή σελίδα μέσα στο κεφάλι μου. Δε θυμάμαι πως πήγα εκεί, ότι έπρεπε να περιμένω (ξέρω πως περίμενα). Δε θυμάμαι ούτε ένα πράγμα, ούτε έναν ήχο, ούτε ένα πρόσωπο, ούτε μια χειρονομία. Λες και όλα τα νήματα που με συνδέρανε με το σύμπαν είχαν κοπεί.

Όταν πήγα, στεκόμουν κιόλας μπροστά Του. Φοβόμουν να σηκώσω τα μάτια μου: έβλεπα μόνο τα τεράστια, σαν εκμαγείο, χέρια Του, ακουμπισμένα πάνω στα γόνατά Του. Αυτά τα χέρια σύντριβαν τον εαυτό Του, έκαναν τα γόνατά Του να λυγίζουν. Τα δάχτυλά Του κουνήθηκαν ελαφρά. Το πρόσωπό Του βρισκόταν κάπου ψηλά, στην ομίχλη, και νόμισα πως ήταν έτσι γιατί έφτανε σε μένα από τέτοιο ύψος χωρίς να κυλάει σαν βροντή, δε με κούφαινε, αλλά έμοιαζε με μια κανονική ανθρώπινη φωνή: «Και έτσι – et tu; Εσύ ο κατασκευαστής του Ολοκληρωτή; Εσύ, που σου είχε παραχωρηθεί η ευκαιρία να γίνεις ο μεγαλύτερος των κονκισταδόρων; Εσύ, που τ' όνομά σου επρόκειτο να εγκαινιάσει ένα νέο, ένδοξο κεφάλαιο στην ιστορία του Μονοκράτους, εσύ;»

Το αίμα έφτασε στο κεφάλι μου, στα μάγουλά μου, μετά – άλλη μια λευκή σελίδα: παραμένει μόνο η θύμηση του σφυγμού στους κροτάφους μου και η φωνή ν' αντηχεί από εκεί πάνω, αλλά ούτε μια λέξη. Μόνο όταν αυτός σώπασε, συνήλθα. Παρατηρούσα το χέρι Του να κουνιέται ελαφρά σαν να ζύγιζε τρεις χιλιάδες λίτρα: σύρθηκε μπροστά, ακόμη πιο αργά. Ένα δάχτυλο μ' έδειξε αυστηρά: «Λοιπόν; Γιατί σωπαίνεις; “Είναι ένας δήμιος” – διάβασα σωστά τη σκέψη σου – ναι ή όχι;».

«Ναι», απάντησα πειθήνια. Και από κείνη τη στιγμή άκουσα κάθε του λέξη καθαρά.

«Νομίζεις πως φοβάμαι αυτή τη λέξη; Έλα, προσπάθησες ποτέ σου να της βγάλεις το κέλυφος και να δεις τι βρίσκεται μέσα; Θα σου το δείξω τώρα αμέσως. Ανακάλεσε στη μνήμη σου: ένα βουνό μες στο μπλε σούρουπο, ένας σταυρός, όχλος. Μερικοί άντρες βουτηγμένοι στα αίματα καρφώνουν στην κορφή του σταυρού ένα σώμα. Άλλοι, βουτηγμένοι στα δάκρυα, στα πόδια του σταυρού κοιτάζουν προς τα πάνω. Δε σου φαίνεται πως ο ρόλος εκείνων στην κορφή του σταυρού είναι ο πιο δύσκολος, ο πιο σημαντικός; Γιατί, αν δεν ήταν στη διανομή, θα είχε παιχθεί άραγε όλη αυτή η θαυμάσια τραγωδία; Σφυρίχτηκαν από το σκοτεινό όχλο. Αλλά τότε, για να επανορθώσει ο συγγραφέας αυτής της τραγωδίας – ο Θεός – υποχρεώθηκε να τους ανταμείψει όλους, όσο γίνεται πιο γενναιόδωρα. Ο Φιλέσπλαχνος Θεός των Χριστιανών, ο οποίος απανθράκωσε όλους τους πεισματάρηδες μέσα στις αργές φλόγες της Κόλασης – δεν είναι τάχα κι Αυτός ένας δήμιος; Ή πάρε τα autos-da-fe και τα ζωντανά βασανιστήρια – αλήθεια είναι τάχα ο αριθμός εκείνων που έκαψαν οι Χριστιανοί μικρότερος απ' τον αριθμό των Χριστιανών που κάηκαν; Και όμως, το ίδιο κάνει – το καταλαβαίνεις αυτό; – Αυτός ο Θεός ήταν ακριβώς το ίδιο, δοξαζόταν στους αιώνες σαν Θεός της Αγάπης. Παραλογισμός; Όχι: αντίθετα, είναι μια εφεύρεση, γραμμένη με αίμα, που πιστοποιεί το ανεκρίζωτο, κοινό νου του ανθρώπου. Ακόμη και τότε που ήταν ένας μαλλιαρός άγριος έπιασε αυτή την αλήθεια, αλγεβρική αγάπη για την ανθρωπότητα είναι αλάνθαστα απάνθρωπη, και ότι ένα αλάνθαστο σημάδι της αλήθειας είναι η σκληρότητά της. Όπως ακριβώς ένα αλάνθαστο σημάδι φωτιάς, είναι ό,τι καταβροχθίζεται από τη φωτιά. Μπορείς να μου δείξεις μια φωτιά που να μην κάψει τίποτα; Έλα παρουσίασε τα επιχειρήματά σου, εμπρός! Φιλονίκησε μαζί μου!»

Πως μπορούσα να φιλονικήσω μαζί Του; Πως μπορούσα να φιλονικήσω μαζί Του, όταν αυτά ήσαν (μέχρι τώρα) οι δικές μου σκέψεις – μόνο που δεν είχα μπορέσει ποτέ να τις ντύσω με πανοπλία τόσο καλά σφυρηλατημένη, με μια αστραφτερή αρματωσιά. Σώπαινα.

«Αν η σιωπή σου δείχνει πως συμφωνείς μαζί μου, ας μιλήσουμε σαν μεγάλοι όταν τα παιδιά έχουν πάει στο κρεβάτι. Ας τα πούμε όλα ως το τέλος. Σε ρωτώ: για τι πράγμα έχουν οι άνθρωποι, από τις φασκιές τους ακόμη, παρακαλέσει, ονειρευτεί, βασανίσει τους εαυτούς τους; Για να έχουν κάποιον να τους πει μια και καλή, τι ακριβώς είναι η ευτυχία – και μετά να τους δέσει σ' αυτή την ευτυχία με αλυσίδες. Λοιπόν, τι άλλο κάνουμε τώρα αν όχι αυτό; Το αρχαίο όνειρο του Παράδεισου... Θυμίσου, στον Παράδεισο δε γνωρίζουν πια τίποτα, ούτε επιθυμίες, ούτε οίκτο, ούτε αγάπη. Εκεί θα βρεις μόνο τους μακαρισμένους, γιατί τους έχει γίνει φαντασιεκτομή (αυτή είναι η μονη αιτία που είναι μακαρισμένοι) – οι άγγελοι, οι υπηρέτες του Θεού. Και τώρα, τη μοναδική στιγμή, όταν εμείς έχουμε κιόλας συλλάβει αυτό το όνειρο, όταν ήδη το έχουμε φτάσει τόσο (τα χέρια Του σφίχτηκαν: αν υπήρχε μια πέτρα ανάμεσά τους, η πέτρα θα είχε ξεχειλίσει χυμό), όταν ό,τι απόμενε ήταν να ξεκοιλιαστεί η λεία και να γίνει κομματάκια για γενική διανομή – αυτή τη μοναδική στιγμή εσύ... εσύ...»

Ο υπόκωφος θόρυβος του σιδερένιου εκμαγείου έσπασε αναπάντεχα. Ήμουν κατακόκκινος σαν χυτοσίδηρος χελώνας πάνω σ' ένα αμόνι, κάτω από ένα βαρύ σφυρί. Το βαρύ σφυρί ήταν σιωπηλά σταματημένο, και περιμένοντάς το να πέσει ήταν ακόμη περισσότερο... πιο πολύ τρομαχτικό...

Ξαφνικά!: «Πόσο χρονών είσαι;»

«Τριάντα δύο».

«Είσαι δυό φορές η ηλικία ενός γέρου εξήντα χρονών – αλλά πολύ αφελής! Άκουσέ με: Είναι ίσως πιθανό ότι δεν πρόδωσες ούτε μια φορά, πως αυτοί – ακόμη δεν γνωρίζουμε τους αριθμούς τους, αλλά είμαι σίγουρος πως θα τους μάθουμε από σένα – πως σε χρειάζονταν μόνο σαν τον κατασκευαστή του Ολοκληρωτή, μόνο για να μπορέσουν, μέσα από σένα...»

«Όχι! Όχι!, ξεφώνισα. Έμοιαζε σαν να έβαζες τα χέρια σου μπροστά σαν μια ασπίδα, και φώναζες σ' ένα βόλι. Ακόμη μπορείς ν' ακούσεις αυτό το αστείο «Όχι!» σου, αλλά η σφαίρα σ' έχει κιόλας κομματιάσει, και συ βρίσκεσαι κουλουριασμένος στο πάτωμα. Ναι, ναι, ήμουν ο κατασκευαστής του Ολοκληρωτή. Ναι, ναι... και αμέσως: η λάμψη του εξαγριωμένου προσώπου της U- με τα τρεμουλιαστά καφέ-κόκκινα βράγχια, το πρωί. Όταν αυτή και η Ε- είχαν έρθει μαζι στο δωμάτιό μου.

Θυμήθηκα πιο καθαρά: ξέσπασα σε γέλια, σήκωσα τα μάτια μου. Καθισμένος μπροστά μου ήταν ένας φαλακρός, ένας Σωκρατικά φαλακρός άντρας. Σταγόνες ιδρώτα ολόγυρα στο φαλακρό κεφάλι.

Πόσο απλά όλα αυτά. Πόσο μαγευτικά κοινά, και τόσο πολύ απλά που ήσαν για γέλια. Το γέλιο μ' έπνιξε. Ξέφευγε από μέσα μου κυματιστά. Σκέπασα με το χέρι μου το στόμα μου και όρμησα έξω κακείν-κακώς.

Σκάλες. Σκαλοπάτια. Άνεμος. Βρεγμένα, πηδηχτά κομμάτια από φώτα, από πρόσωπα. Και, ακόμη και καθώς έτρεχα, συνέχισα να σκέπτομαι, «όχι πρέπει να τη δω! Πρέπει να τη δω, έστω γι' άλλη μια φορά!»

Εδώ, άλλη μια κενή σελίδα. Ό,τι θυμάμαι είναι πόδια. Όχι άνθρωποι, αλλά ακριβώς πόδια. Εκατοντάδες πόδια, παράφωνα, τρεμουλιαστά, να πέφτουν στο πεζοδρόμιο από κάπου ψηλά: μια ραγδαία βροχή από πόδια. Και κάτι σαν θορυβώδες, διασκεδαστικό, ερεθιστικό τραγούδι, και μια κραυγή (ίσως για μένα): «Έι! Έι! Έλα απο δω, μαζί μας!».

Μετά μια έρημη πλατεία παραγεμισμένη μ' ένα τεντωμένο αέρα. Στο κέντρο της πλατείας, ένας αμβλυμένος, λαμπερός, βαρύς, δυσοίωνος όγκος: η Μηχανή του Ευεργέτη. Και εξαιτίας αυτής της Μηχανής, η αντανάκλαση μιας εικόνας, φαινομενικά απρόσμενη, ξεπήδησε μέσα μου: ένα θαμβωτικά λευκό μαξιλάρι και πάνω του το κεφάλι μιας γυναίκας, ριγμένο πίσω, με τα μάτια μισόκλειστα, τα δόντια μια κοφτερή, γλυκιά γραμμή... Όλο αυτό ήταν κάπως τόσο άτοπο και τόσο τρομακτικά δεμένο με τη Μηχανή. Ήξερα τη φύση αυτού του δεσμού, αλλά ακόμη δεν ήθελα να τη δω, να την ονομάσω – δεν ήθελα, δεν μπορούσα.

Έκλεισα τα μάτια μου, έκατσα στα σκαλιά που οδηγούσαν στη Μηχανή. Πρέπει να είχε βρέξει: το πρόσωπό μου ήταν βρεμένο. Σκεπασμένες φωνές, κάπου μακριά. Αλλά κανεις – κανείς!, δε μ' άκουσε να κλαίω, «Σώστε με! Σώστε με απ' όλα αυτά!»

Αν μονάχα είχα μια μητέρα, όπως οι αρχαίοι: μια μητέρα δική μου, ναι, ακριβώς, δική μου... Και αν μονάχα δεν ήμουν, όσο της περνούσε από το χέρι, ο κατασκευαστής του Ολοκληρωτή, ούτε ο αριθμός D-503, ούτε ένα μόριο Του Μονοκράτους, αλλά ένα κομμάτι κοινού ανθρώπου, ένα κομμάτι από τον εαυτό της, ένα τσαλαπατημένο, σπασμένο κομματάκι... Και ενώ θα σταύρωνα ή θα σταυρωνόμουν (ίσως και τα δύο να είναι το ίδιο), αν μονάχα μπορούσε ν' ακούσει αυτή, όσα κανείς δεν μπορεί ν' ακούσει, αν μονάχα τα χείλη, τα χείλη μιας γριούλας, γεμάτα ρυτίδες...

YEVGENY ZAMYATIN

ΕΜΕΙΣ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΛΙΚΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΚΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ / ΑΡΚΤΟΣ 1992

ΜΕΘΥΣΤΕ - Charles Baudelaire

Πρέπει να 'σαι πάντα μεθυσμένος. Εκεί είναι όλη η ιστορία: είναι το μοναδικό πρόβλημα. Για να μη νιώθετε το φριχτό φορτίο του Χρόνου που σπάζει τους ώμους σας και σας γέρνει στη γη, πρέπει να μεθάτε αδιάκοπα.

Αλλα με τί; Με κρασί, με ποίηση ή με αρετή, όπως σας αρέσει. Αλλά μεθύστε.

Και αν μερικές φορές, στα σκαλιά ενός παλατιού, στο πράσινο χορτάρι ενός χαντακιού, μέσα στη σκυθρωπή μοναξιά της κάμαράς σας, ξυπνάτε, με το μεθύσι κιόλα ελαττωμένο ή χαμένο, ρωτήστε τον αέρα, το κύμα, το άστρο, το πουλί, το ρολόι, το κάθε τι που φεύγει, το κάθε τι που βογγά, το κάθε τι που κυλά, το κάθε τι που τραγουδά, ρωτήστε τι ώρα είναι. Και ο αέρας, το κύμα, το άστρο, το πουλί, το ρολόι, θα σας απαντήσουν: «Είναι η ώρα να μεθύσετε! Για να μην είσαστε οι βασανισμένοι σκλάβοι του Χρόνου, μεθύστε. Μεθύστε χωρίς διακοπή! Με κρασί, με ποίηση ή με αρετή, όπως σας αρέσει».

Charles Baudelaire
20 ΠΕΖΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ
από τη συλλογή
PETITS POEMES EN PROSE
(LE SPLEEN DE PARIS)
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΕΥΑ ΜΥΛΩΝΑ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΚΑΡΟΣ 1978

Η ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑ – ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΔΟΣΤΟΓΕΦΣΚΗ

...-Συμβουλευθήτε ένα ιατρόν.

-Η παρατήρησίς σας ήτο περιττή, εννοώ εγώ αυτός ότι πάσχω, αν και τη αληθεία, δεν ειξεύρω από τι. Κατ' εμέ, είμαι πεντάκις καλύτερα από σας. Δεν σας ηρώτησα: πιστεύετε ότι βλέπουν φάσματα; η ερώτησίς μου ήτο αύτη: πιστεύετε ότι υπάρχουν φάσματα;

-Όχι βέβαια, δεν το πιστεύω! απήντησεν οργίλως ο νεανίας.

-Τι λέγουν συνήθως; εψιθύρισεν εν ήδη μονολόγου ο Σβιδριγαϊλώφ, όστις κλίνων ολίγον την κεφαλήν, έβλεπεν εγκαρσίως. Οι άνθρωποι σας λέγουν: «Είσθε ασθενής, επομένως ό,τι σας επιφαίνεται είνε πλάσμα του πυρετού και της φρεναπάτης». Το τοιούτον δεν είναι αυστηράς λογικής. Παραδέχομαι ότι τα φάσματα επιφαίνονται εις τους νοσούντας, αλλά τούτο αποδεικνύει μόνον ότι πρέπει να νοσή τις δια να τα ίδη, όχι ότι καθ' εαυτά δεν υπάρχουσι.

-Βεβαίως δεν υπάρχουσιν! επανέλαβε βιαίως ο Ρασκολνικώφ.

Ο Σβιδριγαϊλώφ τον εθεώρησεν επί μακρόν.

-Δεν υπάρχουσιν; αυτή είνε η γνώμη σας; Αλλά δεν δύναταί τις να συλλογισθή ούτω: «Τα φάσματα είνε, τρόπον τινά, αποσπάσματα, τεμάχια άλλων κόσμων. Ο υγιής άνθρωπος, φυσικώ τω λόγω, δεν έχει λόγους να τα ίδη, καθόσον ο υγιής άνθρωπος είνε προ πάντων άνθρωπος υλικός, επομένως οφείλει δια να είνε εντάξει, να ζή μόνον την ζωήν του κόσμου τούτου. Αλλ' άμα νοσήση, άμα περιέλθη εις αταξίαν η ομαλή και επίγειος τάξις του οργανισμού του, πάραυτα αρχίζει να εκδηλούται το ενδεχόμενον άλλου κόσμου. Καθ' όσον δε η νόσος δεινούται, αι επαφαί του μετά του άλλου κόσμου πληθύνονται μέχρις ου ο θάνατος τον εισαγάγη όλον εις τον άλλον κόσμον». Προ πολλού έκαμα τον συλλογισμόν τούτον, και αν πιστεύετε εις την μέλλουσαν ζωήν, τίποτε δεν σας εμποδίζει να τον παραδεχθήτε.

-Μόνον εις την μέλλουσαν ζωήν πιστεύω, απήντησεν ο Ρασκολνικώφ.

Ο Σβιδριγαϊλώφ έμεινε σύννους.

-Εάν δεν υπήρχον εκεί ειμή μόνον αράχναι και άλλα παρόμοια; είπεν αίφνης.

«Είνε τρελλός», διελογίσθη ο Ρασκολνικώφ.

-Φαντάζομαι πάντοτε την αιωνιότητα ως ιδέαν, ην δεν δύναταί τις να κατανοήση, κάτι τι άπειρον, άπειρον! Αλλά διατί αναγκαίως να είνε ούτω; Αντί τούτου, φαντασθήτε μικρόν κευθμώνα, οιονεί λουτρόν, καπνώδη, αραχνώδη, και ιδού όλη η αιωνιότης. Εγώ, ειξεύρετε, τοιαύτην ενίοτε την φαντάζομαι.

-Πως; Είνε δυνατόν να μη σχηματίζητε περί αυτής δικαιοτέραν και μάλλον παρήγορον ιδέαν!ανέκραξεν ο Ρασκολνικώφ με δυσθυμίας αίσθημα.

-Δικαιοτέραν; Τις οίδεν; η άποψις αύτη είνε ίσως η αληθής, και θα ήτο βεβαίως αν τούτο παρ' εμού εξηρτάτο! απήντησε μετ' ασθενούς μειδιάματος ο Σβιδριγαϊλώφ.

Η απαισία αύτη απάντησις ενέβαλε ρίγος εις τα μέλη του Ρασκολνικώφ. Ο Σβιδριγαϊλώφ ύψωσε την κεφαλήν, εθεώρησεν ατενώς τον νέον, και αίφνης εκάγχασε...

ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΔΟΣΤΟΓΕΦΣΚΗ

ΤΟ ΕΓΚΛΗΜΑ ΚΑΙ Η ΤΙΜΩΡΙΑ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΓΑΛΛΙΚΗΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑ 1992

ΠΑΓΩΝΙΑ ΤΑ ΜΕΣΑΝΥΧΤΑ – S.T. COLERIDGE

Η παγωνιά το μυστικό της έργο

τελεί απόψε σιωπηλά – κανένας

άνεμος δεν φυσά. Η κουκουβάγια

κραύγασε δυνατά – και να τη πάλι!

το ίδιο δυνατά. Όλοι στο σπίτι

πήγαν να κοιμηθούν, αφήνοντάς με

στη μοναξιά εκείνη που αρμόζει

σε σκέψεις πιο στρυφνές. Και μόνο πλάι μου

γαλήνια στην κούνια του κοιμάται

το νεογέννητο παιδί μου. Πόσο

ήσυχα είναι! Τόσο που ταράζεται

με την αλλόκοτη σιγή ο λογισμός

κι αδημονεί. Θάλασσα, λόφος, δάσος,

η πολυάνθρωπη πολίχνη! Θάλασσα,

λόφος και δάσος και μαζί τους όλο

το αναρίθμητο σινάφι της ζωής

ανήκουστο σαν όνειρο! Και η λεπτή

γαλάζια φλόγα ούτε που σαλεύει

στη χαμηλή φωτιά. Μόνο η άχνα*

που έπαιζε στη σχάρα παίζει ακόμη

και μόνο αυτή δεν ησυχάζει. Κι όπως

κοιτώ, σκέφτομαι πως η κίνησή της,

μέσα στην τέλεια σιωπή της φύσης,

υφαίνει μια θαμπή αλληλεγγύη

μ' εμένα που αναπνέω και της δίνω

σχήμα συντρόφου, που το μόλις αισθητό

κυμάτισμα και τις ιδιοτροπίες του

το πνεύμα που αδρανεί τα ερμηνεύει

κατά το κέφι του, γυρεύοντας παντού

καθρέφτισμα και ηχώ του εαυτού του,

και κάνει άθυρμα τη σκέψη.

Κι όμως,

πόσες φορές θυμάμαι, στο σχολείο,

όταν ο νους μου πίστευε και ήταν

γεμάτος προμηνύματα, αχ, πόσες,

πόσες φορές δεν κοίταζα τη σχάρα

να δω τον ξένο αυτόν να κυματίζει.

Πόσες φορές με βλέφαρα ορθάνοιχτα

δεν είχα κιόλας τρυφερά ονειρευτεί

το μέρος που γεννήθηκα με το ψηλό

παλιό καμπαναριό που οι καμπάνες του,

του φτωχικού σπιτιού η μόνη μουσική,

απ' το πρωί χτυπούσαν ως το βράδυ,

όλη τη μέρα της γιορτής, τόσο γλυκά

που μ' αναστάτωναν, με κατοικούσαν,

και με κυρίευε μια ξέφρενη χαρά,

γιατί στ' αυτιά μου έφταναν σαν ήχοι

έναρθροι και χρησμοί του μέλλοντός μου.

Έτσι κοιτούσα, κι όσα ονειρευόμουν

φέρναν τον ύπνο απαλά, κι ο ύπνος

παρέτεινε τα όνειρά μου. Κι έτσι

το άλλο πρωί και πάλι βυθιζόμουν,

καθώς με δέος έβλεπα το βλοσυρό

πρόσωπο του παιδαγωγού και κάρφωνα

το βλέμμα μου μπροστά μου στις σελίδες

που χόρευαν, κάνοντας ότι μελετώ.

Εκτός κι αν λίγο άνοιγε η πόρτα

κι έριχνα μια κλεφτή ματιά κι ακόμα

σκιρτούσε η καρδιά μου γιατί έλπιζα

να δω το πρόσωπο του ξένου, κάποιον

από την πόλη, φίλο, θεία, είτε

την αδερφή μου, πιο αγαπημένη,

τη σύντροφο των παιχνιδιών μου όταν

μας έντυναν του δυό με τα ίδια ρούχα!

Αγαπημένο βρέφος, που κοιμάσαι

στο πλάι μου, την τρυφερή σου ανάσα

ακούω μέσα στη βαθιά γαλήνη,

κι αναπληρώνει τα διάσπαρτα κενά

και τα μικρά διαλείμματα της σκέψης.

Βρέφος μου τόσο όμορφο, η καρδιά μου,

καθώς την ώρα ετούτη σε κοιτάζω,

γεμίζει αγαλλίαση και σκέφτομαι

ότι εσύ θα μάθεις άλλα πράγματα,

σε άλλους τόπους εντελώς, κι άλλα θα δεις.

Γιατί εγώ μεγάλωσα στην πόλη,

κλεισμένος μέσα σε αχνόφωτες στοές,

και τίποτα δεν έβλεπα ωραίο

μόνο τον ουρανό ψηλά και τ' άστρα.

Όμως εσύ σαν αεράκι θα γυρνάς

σε λίμνες και σε αμμουδιές, κάτω απ' τους

βράχους

πανάρχαιων βουνών κι από τα σύννεφα

που εικονίζουν με τον όγκο τους βουνά,

βράχους και λίμνες κι αμμουδιές. Κι έτσι

εσύ

τα σχήματα θα βλέπεις τα υπέροχα,

κι έτσι θ' ακούς τους ήχους που προφέρει

στη γλώσσα των αιώνων ο Θεός σου,

εκείνος που ανέκαθεν διδάσκει

αυτόν στα πάντα και τα πάντα εν αυτώ.

Ο μέγας δάσκαλος της οικουμένης!

Το πνεύμα σου στα χέρια του θα πλάσει

και δίνοντάς του θα το μάθει να ζητά.

Όλες λοιπόν οι εποχές για σένα

θα 'ναι γλυκές, είτε το καλοκαίρι

ντύνει τη γη παντού με πρασινάδα,

είτε στους κλώνους της μηλιάς, ανάμεσα

σε τούφες χιόνι κάθεται η τσίχλα

και κελαηδεί, ενώ η αχυρένια

στέγη καπνίζει στάζοντας στον ήλιο.

Είτε στα χάσματα της καταιγίδας

θ' ακούς αργά να πέφτουν οι σταγόνες

από το γείσωμα, είτε το μυστικό

έργο της παγωνιάς θα τις κρεμάει

σε σιωπηλούς κρυστάλλους που θα λάμπουν

ήσυχα προς το ήσυχο φεγγάρι.

_______________

*Σε όλα τα μέρη του βασιλείου την άχνα αυτή την ονομάζουν ο ξένος και λένε ότι προοιωνίζεται την άφιξη απόντος φίλου. [σημείωση του Κόλεριτζ]

[Φεβρουάριος 1798]

S.T. COLERIDGE

ΠΑΓΩΝΙΑ ΤΑ ΜΕΣΑΝΥΧΤΑ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΔΙΟΝΥΣΗ ΚΑΨΑΛΗ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΧΕΔΙΩΝ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΕ ΚΡΙΣΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ 2002

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΟΡΟΥ «ΕΚΣΤΑΣΗ» - IOAN P. COULIANO

Μερικοί θρησκειολόγοι και ανθρωπολόγοι παρατήρησαν, από καιρό, ότι θα ήταν καλό να αποφεύγει κανείς τη χρήση του όρου «έκσταση», εξαιτίας της ασάφειάς του. Πράγματι, ο όρος έκσταση καλύπτει σημαντικές σφαίρες αρκετά διαφορετικές: το ίδιο όνομα αποδίδεται σε εμπειρίες ανόμοιες, όπως εκείνη των διονυσιακών μυστηρίων στην αρχαία Ελλάδα, εκείνη των σαμάνων Τονγκού, των αυστραλιανών medicine-men, των στροβιλιζόμενων δερβισών, ή της Αγίας Τερέζας της Άβιλα.

Σύμφωνα με ορισμένους συγγραφείς που την χρησιμοποιούν ως ισοδύναμη της «μεταρσίωσης», η λέξη «έκσταση» ορίζει εμπειρίες και τεχνικές που χαρακτηρίζονται από μια κοινή κατάσταση «νοητικής διάσπασης». Σύμφωνα με άλλους, βρίσκει την εφαρμογή της σε τρεις διαφορετικές καταστάσεις: «εκείνη του οίστρου, όπου το υποκείμενο εκτίθεται σε μια ή περισσότερες παράξενες δραστηριότητες. Σε εκείνην της υπνωτικής ή διαμεσολαβητικής μεταρσίωσης, όπου το υποκείμενο είναι ήρεμο, αν και πρακτικά ενεργό. Και σ' εκείνη της καταληψίας, όπου το υποκείμενο έχει στερηθεί όλες τις λειτουργίες – ως την αναπνοή και τον σφυγμό –, σε σημείο που να αποκτά όψη νεκρού. Ωστόσο, επιστρέφοντας στη ζωή, δεν του αποκλείεται η δυνατότητα να διηγηθεί τις αντιλήψεις και τις γνώσεις του, που απέκτησε δια του πνεύματος».

Το ελληνικό ρήμα εξ-ιστάνω (εξιστάω, εξίστημι), απ' όπου προέρχεται το ουσιαστικό έκ-σταση, υποδεικνύει κατ' αρχήν την πράξη της μετατόπισης, της μεταφοράς έξω, της αλλαγής κάποιου πράγματος ή μιας κατάστασης πραγμάτων, και εν συνεχεία εκείνες της εξόδου, της φυγής, της απομάκρυνσης, της εγκατάλειψης (όπως επίσης και τις πράξεις του καταλείπειν, του υποχωρείν, του απαρνείσθαι, του αποφεύγειν κλπ). Το κοινό σημασιολογικό στοιχείο σε ολόκληρη την λεξικολογική οικογένεια είναι εκείνο του αποχωρισμού, κάποτε μάλιστα και του εκφυλισμού. Επομένως το ουσιαστικό έκ-στασις θα σημαίνει μετατόπιση, αλλαγή, παρέκκλιση, εκφυλισμό, αλλοτρίωση, ταραχή, παραλήρημα, αποχαύνωση, ερεθισμό που προκαλείται από μεθυστικά ποτά. Το ευρύτατοσημαντικό πεδίο της λέξης αναφέρεται στην ιδέα της διάζευξης, με την ψυχοκοινωνιολογική επέμβαση του: «βγαίνω από τα πλαίσια που, σε δεδομένες ιστορικές περιστάσεις, ρυθμίζουν τα κριτήρια του φυσιολογικού». Πάντως, φαίνεται πως η υπόθεση του R. Rohde, σύμφωνα με την οποία έκστασις θα εσήμαινε, στην αρχαία Ελλάδα, τον αποχωρισμό της ψυχής από το σώμα, δεν έχει καμιά φιλολογική βάση. «Η λέξη ορίζει νοητικές παρεκκλίσεις, λιγότερο ή περισσότερο τονισμένες, ωστόσο δεν εμφανίζεται ποτέ στα κείμενα που θα περίμενε κανείς, αν ο Rohde είχε δίκιο».

Οπωσδήποτε, όμως, η εμπειρία του χωρισμού της ψυχής από το σώμα, είναι οικεία στην αρχαία Ελλάδα. Αυτό, προφανώς, προϋποθέτει μια κάποια αντίληψη, ρητή ή σιωπηρή της ψυχής και των σχέσεών της με το σώμα. Έγιναν προσπάθειες εφαρμογής στις – προγενέστερες του 5ου αιώνα – ελληνικές δοξασίες, των κατηγορημάτων που εδραίωσε ο Σουηδός E. Arbman και που ακολούθησαν οι μαθητές του A. Hultkranz και J. Paulson. Ο Arbman διακρίνει δύο είδη ψυχών, την σωματική ψυχή, που αποκλειστική της ενέργεια είναι να διατηρεί τις ζωτικές λειτουργίες του ζώντος, και την ελεύθερη ψυχή, που μπορεί να εγκαταλείψει το σώμα σε κατάσταση καταληψίας ή ασυνειδήτου (μεταρσίωσης). Οι αντιλήψεις της σουηδικής σχολής κατακρίθηκαν από τον H. Fischer, που προτιμά τον όρο Traumego από την Ελεύθερη ψυχή του Arbman. Ωστόσο, ο J. Bremer παρατήρησε πως το traumego δεν αρμόζει στις σφαίρες όπου το όνειρο παίζει δευτερεύοντα ρόλο στον σχηματισμό των αντιλήψεων της ψυχής, όπως στην Αρχαία Ελλάδα. Γι' αυτό διαλέγει κι εκείνος, σε τελευταίο στάδιο, τα κατηγορήματα του Arbman, του Hultkranz και του Paulson.

Ένα άλλο ερώτημα που συζητείται από τους ανθρωπολόγους που δεν διαφοροποιούν την «έκσταση» από τον «οίστρο» είναι το εξής: πως είναι θεωρητικά δυνατός ο οίστρος μέσω της «απώλειας της ψυχής» (soulloss) και της υποκατάστασής της από τα πνεύματα, ή χωρίς την απώλεια της ψυχής; Ή διαφορετικά: κάθε οίστρος προϋποθέτει μια προγενέστερη ή στιγμιαία «αποιστρηλάτιση» του είναι; Η θεωρία του Βέλγου L. De Heusch, που αιτιολογημένα καταρρίπτεται από τον I.M. Lewis, παρατηρεί ότι αυτή η εμπειρική εξήγηση εφαρμόζεται μονάχα σ' ένα περιορισμένο αριθμό πολιτισμών.

Υπενθυμίσαμε τα ανωτέρω για να διευκρινήσουμε, και μόνο, ότι πρόθεσή μας είναι η τήρηση μιας συνετής απόστασης ως προς αυτό το θέμα, χωρίς ωστόσο να το αγνοήσουμε εντελώς. Στην αρχαία Ελλάδα, δεν υπάρχει θεωρία συναφής με την «ελεύθερη ψυχή» ή το «traumego». Αντίθετα, υπάρχει μια πλουσιότατη και πολύ χαρακτηριστική φαινομενολογία της έκστασης. Τέλος, μεταξύ των τάξεων των ελλήνων εκστατικών, η μοναδική που θα παρουσιάσει για μας ενδιαφέρον σ' αυτό το έργο – εκείνη που αναφέρεται στον Υπερβόρειο Απόλλωνα –, χαίρει ειδικής θέσης απέναντι στις γενικές δομές του οίστρου (κεφ. Ι κατωτ.).

Η ελληνική παράδοση του απολλωνείου εκστατισμού, που εμφανίζει πάμπολλες αναλογίες με τον σαμανισμό της κεντρικής και βορείου Ασίας, παρουσιάζει έναν τύπο προσώπου: τον ιατρομάντη, τον έλληνα medicine-man, ικανό για όλους τους άθλους των ασιατών, αμερικανών, ή αυστραλών συναδέλφων του. Μεταξύ αυτών των άθλων, ιδιαίτερη σημασία έχει το εκστατικό ταξίδι. Απ' αυτό απορρέει ένας ειδικός τύπος αφήγησης, που μεταβιβάζει τα οράματα και τις γνώσεις που απέκτησε ο ιατρομάντης στο υπερπέραν. Ίχνη αυτών των αποκαλύψεων βρίσκονται σε αποσπάσματα του Εμπεδοκλή, του Παρμενίδη, του Αριστέα κ.α. Ξεκινώντας από την ίδια ιδεολογία, ο Πλάτων θεμελιώνει την αποκάλυψη του Ηρός στο Χο βιβλίο της Πολιτείας, όπου το χαρισματικό πρόσωπο του ιατρομάντη αντικαθίσταται από έναν ακούσιο εκστατικό. Ο κλασικός ιατρομάντης δεν διέθετε πάντοτε την ευχέρεια ελέγχου των εκστάσεών του. Ωστόσο, κατά γενικό κανόνα, αυτή η κατηγορία προσώπων υποτίθεται πως εξουσίαζε, τρόπο τινά, τα γεγονότα. Ο συμπτωματικός εκστατικός του Πλάτωνα αντιπροσωπεύει μια καινοτομία μέσα στο ίδιο σχήμα.

IOAN P. COULIANO

ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΤΗΣ ΕΚΣΤΑΣΗΣ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΛΗΔΑΣ ΠΑΛΛΑΝΤΙΟΥ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΗ 1986