The Colour out of Space (1927) - H. P. Lovecraft

Στα δυτικά του Αρκαμ οι λόφοι αγριεύουν και βρίσκεις κοιλάδες πυκνά δασωμένες που δεν τις πείραξε ποτέ τσεκούρι. Και σκοτεινές, απότομες χαράδρες που τα δέντρα τις σκαρφαλώνουν με τους πιο φανταστικούς τρόπους κι όπου κελαρύζουν ρυάκια που δεν είδαν ποτέ το σπίθισμα του ήλιου. Στις ομαλές πλαγιές βλέπεις πολυκαιρισμένες φάρμες, δεμένες με το τοπίο, χαμηλά σπίτια σκεπασμένα με λειχήνες, που κάθονται στ' απάνεμα και στοχάζονται χωρίς τελειωμό τα παλιά μυστικά της Νέας Αγγλίας. Όλες είναι τώρα έρημες. Οι χοντρές καμινάδες καταρρέουν κι οι ξυλόδετοι τοίχοι φουσκώνουν επικίνδυνα κάτω από τις χαμηλές σαμαρωτές σκεπές.

Οι παλιοί έφυγαν και στους ξένους δεν αρέσει να ζουν εδώ. Οι Γαλλο-καναδοί και οι Ιταλοί προσπάθησαν μάταια, οι Πολωνοί ήρθαν κι έφυγαν. ΄Όχι γιατί είδαν ή άκουσαν ή έπιασαν τίποτα, αλλά για κάτι που ανήκει στο βασίλειο της φαντασίας. Ο τόπος τη διεγείρει νοσηρά και τις νύχτες τα όνειρα γίνονται ανήσυχα. Αυτό θα 'ναι που διώχνει τους ξένους, γιατί ο γέρο Αμι Πιρς ποτέ δεν είπε τίποτα για όσα θυμάται από 'κείνες τις παράξενες μέρες. Ο Αμι, που χρόνια τώρα τα έχει κάπως χαμένα, είναι ο μόνος που έμεινε και που μιλά καμιά φορά για τότε. Και το τολμά γιατί το σπίτι του είναι κοντά στην ανοιχτωσιά και στους δρόμους που ακολουθούν οι ταξιδιώτες γύρω στο Αρκαμ.

Παλιότερα ένας δρόμος καβαλούσε τους λόφους, γεφύρωνε τις κοιλάδες κι έβγαζε ίσια εκεί όπου είναι τώρα το «καμένο χέρσωμα», όμως ο κόσμος σταμάτησε να τον χρησιμοποιεί κι ανοίχτηκε καινούριος, που κάνει μεγάλη βόλτα προς το νοτιά. Ανάμεσα στ' αγριόχορτα που ξαναγύρισαν μπορείς να βρεις σημάδια του παλιού και θα υπάρχουν ακόμα και όταν τα βαθουλώματα σκεπαστούν από τα νερά της καινούριας δεξαμενής.

Τότε τα σκοτεινά δάση θα ξεκληριστούν και το καμένο χέρσωμα θα κοιμηθεί κάτω από τα γαλάζια νερά που θα καθρεφτίζουν τον ουρανό και θα ρυτιδώνουν στον ήλιο. Και τα μυστικά των παράξενων ημερών θα γίνουν ένα με τα μυστικά του βυθού. Ένα με τους χαμένους θρύλους των γέρικων ωκεανών και με το μυστήριο της πρώτης γης.

΄Όταν ανέβηκα εκεί για να επιστατήσω τη θέση των έργων, μου είπαν ότι στο μέρος φώλιαζε το κακό. Μου το είπαν στο Αρκαμ και επειδή η πόλη αυτή είναι πολύ παλιά και γεμάτη θρύλους για μάγισσες νόμισα πως το κακό θα είναι κάτι σαν αυτά που σιγοψιθυρίζουν οι γιαγιάδες στα παιδιά εδώ και εκατοντάδες χρόνια. Το όνομα «καμένο χέρσωμα» μου φαινόταν κακόγουστο και θεατρικό και απορούσα πώς βρήκε θέση στο φολκλόρ ενός κόσμου πουριτανικού. Κατόπιν είδα με τα μάτια μου τις απότομες ράχες και τις σκοτεινές χαράδρες στα δυτικά και σταμάτησα ν' απορώ. Έμεινε και σε μένα μόνο η αίσθηση του παλιού μυστήριου. Ήταν πρωί αλλά εδώ είχε πάντα μισόφως. Τα δέντρα ήταν πολύ πυκνά, οι χοντροί κορμοί τους δεν ταίριαζαν στα ήσυχα δάση της Νέας Αγγλίας. Ανάμεσά τους ήταν παραπανίσια σιωπή κι ένιωθες το χώμα κάτω μαλακωμένο από την ταγκή λειχήνα και τα απολειφάδια άπειρων χρόνων σαπίλας.

Στις ανοιχτωσιές, κυρίως κατά μήκος του παλιού δρόμου, έβλεπες μικρές φάρμες στις πλαγιές. Κάποτε μ' όλα τα κτίσματα όρθια, κάποτε μ' ένα μόνο και μερικές φορές μια μοναχική καμινάδα ή μισομπαζωμένα κελάρια. Εδώ βασίλευαν τα ρείκια και τα αγριόχορτα και μες στη βλάστηση σούρνονταν φευγαλέα άγρια πλάσματα. ΄Όλα τα σκέπαζε μια ανησυχία κι ένα πλάκωμα. Μια αίσθηση εξωπραγματική και γκροτέσκα, λες κι από την προοπτική ή το κιαροσκούρο είχε χαθεί κάποιο ζωτικό στοιχείο. Δεν απόρησα που έφευγαν οι ξένοι, γιατί αυτός δεν ήταν τόπος να κοιμηθείς. Παραέμοιαζε με τοπίο του Σαλβατόρ Ρόζα, με απαγορευμένη ξυλογραφία σε ιστορία τρόμου.

Αλλά το χειρότερο ήταν το καμένο χέρσωμα. Το κατάλαβα μόλις πάτησα το πόδι μου εκεί, στο βάθος μιας απλόχωρης κοιλάδας. Σε τέτοιο πράγμα δεν μπορούσε να ταιριάξει άλλο όνομα -ή το αντίστροφο. Λες και ο ποιητής είχε τορνέψει τη φράση έχοντας αυτό ειδικά το μέρος μπροστά του. Πρέπει, σκέφτηκα καθώς το κοίταζα, να το 'φτιαξε έτσι η φωτιά. Αλλά γιατί να μην ξαναφυτρώσει τίποτα σ' αυτά τα πέντε εκτάρια γκρίζας ερημιάς που ανοίγονταν προς τον ουρανό σαν μια μεγάλη βούλα που κατάφαγαν δυνατά οξέα από το δάσος και τα χωράφια; Το μεγαλύτερο μέρος του ήτάν στα βόρεια του παλιού δρόμου, αλλά ένα μικρό κομμάτι περνούσε κι απέναντι. Καθώς το πλησίαζα ένιωσα παράξενους δισταγμούς και τελικά το διέσχισα μόνο και μόνο γιατί το απαιτούσε η δουλειά μου. Δεν υπήρχε ίχνος βλάστησης σ' όλο το πλάτωμα, μονάχα μια ψιλή σκόνη ή στάχτη που λες κι ο άνεμος δεν την παράσερνε. Τα δέντρα εκεί κοντά ήταν άρρωστα και

στην περιφέρεια σάπιζαν νεκροί κορμοί. Καθώς βάδιζα βιαστικά είδα στα δεξιά μου πέτρες και τούβλα από μια παλιά καμινάδα, ίχνη κελαριού και το μαύρο χασμουρητό ενός παρατημένου πηγαδιού όπου οι στάσιμοι ατμοί που το τύλιγαν έπαιζαν παράξενα παιχνίδια με τις αχτίδες του ήλιου. Ακόμα κι η απότομη, σκοτεινή, δασωμένη ανηφοριά πιο πέρα φαινόταν μπροστά του καλόδεχτη και πια δεν απορούσα με τα φοβισμένα μουρμουρητά των κατοίκων του Αρκαμ. Εδώ κοντά δεν έβλεπες άλλο σπίτι ή ερείπιο. Ακόμα και παλιά το μέρος θα 'ταν μοναχικό κι απόμακρο. Και το δειλινό, από φόβο μήπως ξαναπεράσω το δυσοίωνο σημείο, έκανα κύκλο και γύρισα στην πόλη από το δρόμο του νοτιά. Και σαν να ήθελα να μαζευτούν σύννεφα, γιατί είχε τρυπώσει στην ψυχή μου ένας βαθύς φόβος για το βαθύ σκοτάδι του άδειου ουρανού.

Το βράδυ ρώτησα μερικούς γέρους στο Αρκαμ για το «καμένο χέρσωμα» και τι σήμαινε η φράση «παράξενες μέρες» που σιγομουρμούριζαν στα κλεφτά τόσο πολλοί. Ωστόσο δεν έπαιρνα καθαρή απάντηση, παρά πως το μυστήριο ήταν πολύ πιο πρόσφατο απ' όσο νόμιζα. Δεν ήταν παλιός θρύλος αλλά κάτι που το 'ζησαν οι συνομιλητές μου. Είχε συμβεί κατά το '80 και κάποια οικογένεια είχε εξαφανιστεί ή ξεκληριστεί.

Δεν ήθελαν να μιλήσουν πιο συγκεκριμένα' και καθώς όλοι μου 'λεγαν να μη δώσω σημασία στις τρελές ιστορίες του γέρο Αμι Πιρς, το άλλο πρωί βγήκα σε αναζήτησή του' είχα ακούσει πως ζούσε μόνος στο αρχαίο γερμένο σπιτάκι, εκεί που τα δέντρα αρχίζουν να πυκνώνουν υπερβολικά. Το μέρος ήταν τρομερά παλιό, είχε αρχίσει να αναδίνει την αμυδρή εκείνη μιασμένη μυρωδιά που τυλίγει τα πολυχρονισμένα σπίτια. Χτυπούσα ώρα πολλή ώσπου να με καταλάβει ο γέρος, και όταν σύρθηκε δειλά ως την πόρτα είδα καθαρά ότι δεν του 'κανε χαρά να με δεχτεί. Δεν ήταν και τόσο εξασθενημένος' αλλά ταμάτια του έγερναν μ' ένα περίεργο τρόπο και τα ακατάστατα ρούχα του και τα άσπρα γένια του τον έδειχναν πολύ πεσμένο.

Μην ξέροντας πώς να τον καταφέρω να μου τα πει, προσποιήθηκα πως είχα έρθει για δουλειά' του είπα για την υδατοδεξαμενή κι άρχισα να του κάνω αόριστες ερωτήσεις για την περιοχή. Ήταν πολύ πιο έξυπνος και μορφωμένος απ' όσο με είχαν αφήσει να πιστεύω και πριν καλά-καλά το καταλάβω είχε μπει στο νόημα περισσότερο από κάθε άλλον με τον οποίο είχα μιλήσει στο Αρκαμ. Δεν ήταν σαν τους άλλους αγρότες της περιοχής. Ούτε και διαμαρτυρήθηκε για τα δάση και τη γη που θα σκεπάζαμε' αν και ίσως να το έκανε αν ήταν το σπίτι του στην καταδικασμένη περιοχή και δεν έμενε έξω από τα όρια της μελλοντικής λίμνης. Το μόνο που έδειξε ήταν ανακούφιση' ανακούφιση για το χαμό των σκοτεινών κοιλάδων όπου είχε περιπλανηθεί σ' όλη του τη ζωή. Καλύτερα κάτω από το νερό -καλύτερα, μετά από τις αλλόκοτες εκείνες μέρες. Και μ' αυτήν την αρχή η φωνή του χαμήλωσε, το κορμί του έγειρε μπροστά κι άρχισε να τεντώνει το δεξιό δείκτη του τρεμουλιαστά αλλά επιβλητικά.

Έτσι άκουσα την ιστορία, και καθώς η φωνή του πλανιόταν, βραχνή και ψιθυριστή, από επεισόδιο σε επεισόδιο, ρίγησα ξανά και ξανά κι ας ήταν καλοκαιριάτικη μέρα. Πολλές φορές χρειάστηκε να τον ξαναφέρω στον τορό της ιστορίας, να εξακριβώσω επιστημονικά σημεία που τα είχε παπαγαλίσει κομματιαστά από τις κουβέντες των καθηγητών ή να γεφυρώσω τα σημεία όπου χανόταν η συνοχή και η λογική της αφήγησης. ΄Όταν τέλειωσε, δεν απορούσα πια που το μυαλό του είχε κουνηθεί λιγάκι ή που ο κόσμος στο Αρκαμ δεν πολυμιλούσε για το καμένο χέρσωμα. Βιάστηκα να γυρίσω στο ξενοδοχείο πριν νυχτώσει, μη θέλοντας να με βρουν τα άστρα στο δρόμο' και την άλλη μέρα γύρισα στη Βοστόνη και παραιτήθηκα. Δεν μπορούσα να ξαναγυρίσω σ'αυτόν το θολό δαίδαλο των δασωμένων λόφων ή ν' αντικρίσω ξανά το καμένο χέρσωμα με το μαύρο πηγάδι που έχασκε πλάι στα ερείπια. Σε λίγο η δεξαμενή θα είναι έτοιμη κι όλα τα παλιά μυστικά θα ασφαλιστούν για πάντα κάτω από τα νερά. Αλλά και τότε δε θα 'θελα να πάω εκεί νύχτα -όχι όσο έφεγγαν τα τρομερά άστρα' και με τίποτα δε θα 'πινα πια το καινούριο νερό της πόλης του Αρκαμ.

Αρχισαν όλα, είπε ο γέρο Αμι, με το μετεωρίτη. Από την εποχή των μαγισσών ως τότε δεν είχε ακουστεί τίποτα, κι ακόμα και την παλιά εκείνη εποχή κανείς δε φοβόταν τα δυτικά δάση όσο το μικρό νησί στο ποτάμι Μισκατόνικ, όπου ο διάβολος είχε την αυλή του πλάι σ' ένα περίεργο πέτρινο βωμό παλιότερων κι από τους ίδιους τους Ινδιάνους. Τα δάση δεν ήταν στοιχειωμένα και η αχλύ τους δεν ήταν ποτέ τρομερή πριν έρθουν οι παράξενες μέρες. Τότε ήρθαν εκείνο το άσπρο σύννεφο, η αλυσίδα των εκρήξεων στον αέρα και η στήλη του καπνού στο δάσος. Κι ως τη νύχτα όλο το Αρκαμ ήξερε για τον μεγάλο άσπρο βράχο που έπεσε από τον ουρανό και χώθηκε στο χώμα πλάι στο πηγάδι, στη φάρμα ου Νάχουμ Γκάρντνερ. Εκείνου είναι το σπίτι που στέκει εκεί όπου βρίσκεται τώρα το καμένο χέρσωμα -το όμορφο άσπρο σπίτι του Νάχουμ Γκάρντνερ με τα δέντρα και τους πλούσιους κήπους.

Ο Νάχουμ είχε πάει στην πόλη να πει για το βράχο, και στον πηγαιμό στάθηκε στου Αμι Πιρς. Τότε ο Αμι ήταν στα σαράντα, κι όλα τα παράδοξα που έγιναν εντυπώθηκαν βαθιά στο μυαλό του. Είχε ακολουθήσει με τη γυναίκα του τους τρεις καθηγητές του πανεπιστήμιου του Μισκατόνικ, που το άλλο πρωί είχαν τρέξει να δουν τον παράξενο επισκέπτη από τα διαστρικά βάθη και είχαν απορήσει γιατί ο Νάχουμ τον είχε παραστήσει τόσο μεγάλο. Μάζεψε, είπε ο Νάχουμ δείχνοντας το μεγάλο καφετί φούσκωμα πάνω από τη γη και το καμένο χορτάρι κοντά στο πηγάδι στην μπροστινή αυλή' αλλά οι σοφοί απάντησαν πως οι πέτρες δε μαζεύουν. Η ζέστη του δεν είχε χαθεί και ο Νάχουμ ισχυρίστηκε ότι το βράδυ η πέτρα έφεγγε αχνά. Οι προφέσορες τη χτύπησαν μ' ένα γεωλογικό σφυράκι και διαπίστωσαν πως ήταν παράξενα μαλακή. Σχεδόν σαν καουτσούκ' και μάλλον έκοψαν παρά έσπασαν ένα δείγμα για να το αναλύσουν στο πανεπιστήμιο. Το έβαλαν σ' ένα παλιό κουβά που δανείστηκαν από τον Νάχουμ, γιατί ακόμα κι αυτό το μικρό κομμάτι δεν έλεγε να κρυώσει. Γυρίζοντας στο Αρκαμ στάθηκαν στου Αμι για να ξεκουραστούν και φάνηκαν σκεφτικοί όταν η κα Πιρς παρατήρησε ότι το κομμάτι μίκραινε κι είχε κάψει τον πάτο του κουβά. Εδώ που τα λέμε δεν ήταν μεγάλο, αλλά ίσως το είχαν κόψει μικρότερο απ' όσο ήθελαν.

Την άλλη μέρα -όλ' αυτά έγιναν τον Ιούνιο του '82- ξαναγύρισαν αναστατωμένοι. Περνώντας από του Αμι του είπαν τα παράδοξα που είχε κάνει το δείγμα, και πώς χάθηκε σιγά-σιγά όταν το έβαλαν σ' ένα γυάλινο δοχείο. Χάθηκε και το δοχείο, και οι σοφοί μίλησαν για κάποια παράξενη συγγένεια της πέτρας με τις σιλικόνες. Μέσα στην ευταξία του εργαστηρίου η συμπεριφορά της χτυπούσε ακόμα πιο παράδοξη στα μάτι. Δεν αντέδρασε καθόλου και δεν άτμισε όταν τη ζέσταναν με κάρβουνο. Το ίδιο έγινε κι όταν δοκίμασαν με βόρακα, και σύντομα αποδείχτηκε απολύτως μη πτητική σε κάθε δυνατή θερμοκρασία, ακόμα και στη φλόγα υδρογόνου-οξυγόνου. Στο αμόνι αποδείχτηκε πολύ εύπλαστη και στο σκοτάδι φθόριζε έντονα. Αρνιόταν να κρυώσει και σύντομα αναστάτωσε ολόκληρο πανεπιστήμιο' όταν την έβαλαν στο φασματοσκόπιο κι έδειξε χρώματα που απουσίαζαν από το γνωστό φάσμα, άρχισαν να μιλούν με κομμένη ανάσα για νέα στοιχεία, παράδοξες οπτικές ιδιότητες κι άλλα από εκείνα που λένε οι σκοτισμένοι επιστήμονες όταν αντικρίζουν το άγνωστο.

Ζεστό όπως ήταν, δοκίμασαν στο δείγμα όλα τα γνωστά αντιδραστήρια. Το νερό δεν έκανε τίποτα. Το ίδιο και το υδροχλωρικό. Το νιτρικό και το βασιλικό ύδωρ απλώς έζεχναν πάνω στην καυτή απροσβλητότητά της. Ο Αμι δυσκολευόταν να τα θυμηθεί όλ' αυτά, αλλά γνώρισε μερικά διαλυτικά όταν τα ανέφερα με τη συνηθισμένη σειρά. Αμμωνία, καυστική ποτάσα, αλκοόλη, αιθέρα, διθειούχο άνθρακα και άλλα πολλά. Ωστόσο, αν και το βάρος του ψήγματος λιγόστευε ολοένα κι έδειχνε ότι ψυχόταν ελαφρά, καμιά αλλαγή στα αντιδραστήρια δεν έδειχνε ότι επέδρασαν καθόλου επάνω του. Κι όμως, δίχως αμφιβολία, ήταν μέταλλο. Καταρχήν ήταν μαγνητικό και μετά την καταβύθισή του στα οξέα φάνηκαν αμυδρά ίχνη των γραμμών του Βίνμεστέτεν που συναντούμε στο σίδηρο των μετεωριτών. ΄Όταν η πέτρα ψύχθηκε αρκετά, τη μετέφεραν σε γυαλί' κι εκεί άφησαν όλα τα υπολείμματα που έμειναν από το αρχικό κομμάτι. Το άλλο πρωί υπολείμματα και γυαλί είχαν χαθεί δίχως ν' αφήσουν το παραμικρό ίχνος και μονάχα ένα μαύρισμα έδειχνε το σημείο του ραφιού όπου είχε σταθεί το γυαλί την προηγούμενη νύχτα.

Αυτά είπαν οι καθηγητές στον Αμι μπροστά στην πόρτα του, και ξαναπήγε μαζί τους να δει τον λίθινο απεσταλμένο των άστρων, αυτήν τη φορά χωρίς τη γυναίκα του. Τώρα ήταν ολοφάνερο πως είχε μικρύνει, ακόμα και οι ψύχραιμοι καθηγητές αναγκάστηκαν να το παραδεχτούν. Γύρω στον καφετή καρούμπαλο κοντά στο πηγάδι το έδαφος είχε γυμνωθεί, εκτός από τα σημεία όπου το χώμα βαθούλωνε. Και ενώ την προηγούμενη μέρα ήταν κοντά δυόμισι μέτρα, τώρα ήταν μόλις ένα και μισό. Ο μετεωρίτης ήταν ακόμα ζεστός και οι σοφοί μελέτησαν ξανά την επιφάνειά του καθώς αποσπούσαν με το καλέμι άλλο ένα, μεγαλύτερο τώρα, κομμάτι. Έσκαψαν βαθιά και καθώς ψαχούλευαν τη μικρότερη πέτρα είδαν ότι ο πυρήνας της δεν ήταν ολότελα ομοιογενής.

Ανακάλυψαν κάτι που φαινόταν σαν η πλευρά μιας μεγάλης χρωματιστής φούσκας βυθισμένης μέσα της. Το χρώμα, που θύμιζε κάπως μερικές από τις λουρίδες του παράξενου φάσματος του μετεωρίτη, ήταν σχεδόν αδύνατο να περιγραφεί' και μόνο αναλογικά το θεώρησαν χρώμα. Η φούσκα ήταν γυαλιστερή και με το δάχτυλο τους φάνηκε εύθραυστη και κούφια. Ένας από τους καθηγητές τη χτύπησε δυνατά μ' ένα σφυρί κι έσκασε με ξερό, νευρικό ήχο. Δε βγήκε από μέσα τίποτα, και το σύνολο εξαφανίστηκε με το σκάσιμο. Στη θέση της έμεινε μονάχα ο κενός χώρος' όλοι θεώρησαν πιθανό ότι θα 'βρισκαν κι άλλες όσο μίκραινε το ψήγμα.

Κάθε προσπάθεια για εξαγωγή συμπερασμάτων ήταν μάταιη' έτσι ύστερα από μερικές προσπάθειες να βρουν κι άλλες φούσκες τρυπώντας το ψήγμα οι ερευνητές έφυγαν με το νέο δείγμα -που στο εργαστήριο αποδείχτηκε όμοια παράδοξο με το προηγούμενο. Το υλικό ήταν εύπλαστο, θερμό, μαγνητικό, ελαφρά φωτεινό, ψυχόταν λίγο στα ισχυρά οξέα, το φάσμα του ήταν πρωτόγνωρο, εξαφανιζόταν με την έκθεση στον ατμοσφαιρικό αέρα, αντιδρούσε αλληλοκαταστροφικά με τις πυριτικές ενώσεις, δεν παρουσίαζε άλλο γνώρισμα κοινό με τα γνωρίσματα της ύλης. Δεν ανήκε στη γη μας, ερχόταν από το μεγάλο διάστημα' και σαν τέτοιο ήταν προικισμένο με ιδιότητες άγνωστες σ' εμάς και είχε δικούς του, άγνωστους νόμους.

Τη νύχτα ξέσπασε καταιγίδα κι όταν την άλλη μέρα οι καθηγητές πήγαν στου Νάχουμ απογοητεύτηκαν οικτρά. Καθώς η πέτρα ήταν μαγνητική θα πρέπει να 'χε και κάποιες περίεργες ηλεκτρικές ιδιότητες' γιατί, καθώς είπε ο Νάχουμ, είχε τραβήξει τους κεραυνούς με περίεργη επιμονή. Μέσα σε μια ώρα είδε δέκα να χτυπούν την μπροστινή αυλή κι όταν πέρασε η καταιγίδα δεν έμενε από το αρχαίο λιθόστρωτο του πηγαδιού παρά μονάχα το ίδιο το μισοβουλιαγμένο και μισομπαζωμένο πηγάδι. Έσκαψαν, αλλά η πέτρα δε βρέθηκε και οι επιστήμονες πιστοποίησαν την ολοκληρωτική εξαφάνισή της. Η αποτυχία ήταν απόλυτη' δεν τους έμενε παρά να επιστρέψουν στο πανεπιστήμιο και να μελετήσουν το ψήγμα, που ήταν προσεχτικά φυλαγμένο σε μολυβένια θήκη. Διατηρήθηκε μια βδομάδα αλλά οι επιστήμονες δεν έβγαλαν καμιά άκρη. ΄Όταν χάθηκε, δεν έμεινε τίποτα και σε λίγο οι επιστήμονες δεν ήταν πια βέβαιοι αν κάποτε τα μάτια τους αντίκρισαν τον απόκρυφο εκείνο απεσταλμένο του άπειρου χώρου που τυλίγει τη γη μας' το παράξενο μοναχικό μήνυμα που είχαν στείλει άλλοι κόσμοι, άλλα βασίλεια της ενέργειας και της ύλης.

Φυσικά οι εφημερίδες του Αρκαμ ασχολήθηκαν πολύ με το συμβάν, μιας και είχε προκαλέσει το ενδιαφέρον του πανεπιστήμιου' έστειλαν φωτορεπόρτερ να κουβεντιάσουν με τον Νάχουμ Γκάρντνερ και τη φαμίλια του. Τέλος έστειλε το γραφιά της και μια εφημερίδα της Βοστόνης κι ο Νάχουμ έγινε γρήγορα τοπική διασημότητα. Ήταν ένας λεπτός, καλοσυνάτος πενηντάρης και ζούσε στη χαρούμενη φάρμα της κοιλάδας με τη γυναίκα και τα τρία παιδιά του. Με τον Αμι βλέπονταν συχνά, το ίδιο κι οι γυναίκες τους' και όλ' αυτά τα χρόνια ο Αμι μόνο καλό είχε να πει για λογαριασμό του. Έδειχνε κάπως περήφανος για την προσοχή που δόθηκε στο σπιτικό του και τις βδομάδες που ακολούθησαν μιλούσε συχνά για το μετεωρίτη. Ο Ιούλιος και ο Αύγουστος ήταν ζεστοί' ο Νάχουμ δούλεψε σκληρά στα χωράφια που ήταν πέρα από το χείμαρρο του Τσάπμαν. Η

νταλίκα του έσκαψε βαθιά το δασωμένο δρόμο από 'κει ως το σπίτι του. Η δουλειά τον κούρασε περισσότερο απ ό,τι συνήθως και σκέφτηκε πως άρχισαν να τον βαραίνουν τα χρόνια.

Μετά ήρθε η ώρα των φρούτων. Τα αχλάδια και τα μήλα ωρίμαζαν σιγά-σιγά και ο Νάχουμ ορκιζόταν ότι τα δέντρα του πρόκοβαν όσο ποτέ άλλοτε. Οι καρποί αποκτούσαν διαστάσεις φανταστικές κι απρόσμενη γυαλάδα και ήταν τόσο πολλοί που παράγγειλαν κι άλλα βαρέλια για τη σοδειά. Αλλά με το ωρίμασμα ήρθε και η πικρή απογοήτευση, γιατί απ' όλη αυτήν την υπέροχη σάρκα δεν τρωγόταν ούτε μια δαγκωνιά. Στη λεπτή γεύση των αχλαδιών είχαν τρυπώσει μια ταγκάδα και μια πίκρα αρρωστημένη' λίγο να δάγκωνες σου 'μενε ώρες η αηδία. Το ίδιο με τα πεπόνια και τις ντομάτες και ο Νάχουμ είδε περίλυπος να χάνονται όλες του οι σοδειές. Σύνδεσε τα γεγονότα στα γρήγορα και δήλωσε πως ο μετεωρίτης είχε δηλητηριάσει το χώμα κι ευχαρίστησε τον Θεό που οι άλλες του καλλιέργειες ήταν στο ψήλωμα, πλάι στο δρόμο.

Ο χειμώνας ήρθε νωρίς κι έκανε πολύ κρύο. Ο Αμι δεν έβλεπε τον Νάχουμ το ίδιο συχνά με παλιότερα και παρατήρησε πως άρχιζε να έχει ύφος στεναχωρημένο. Το ίδιο και η υπόλοιπη οικογένεια, σαν να 'χαν κόψει τις πολλές κουβέντες' οι επισκέψεις τους στη εκκλησία λιγόστεψαν, το ίδιο και η συμμετοχή τους στις γιορτές της περιοχής. Για το συγκρατημό αυτόν και τη μελαγχολία δε βρισκόταν αιτία, αν και παραπονιόντουσαν κάπου-κάπου για κακοδιαθεσία και για κάποια ακαθόριστη ανησυχία που ένιωθαν. Ο ίδιος ο Νάχουμ μίλησε κάποτε πιο συγκεκριμένα: τον φόβιζαν κάτι χνάρια στο χιόνι. Ήταν συνηθισμένα χειμωνιάτικα πατήματα των λαγών και των σκίουρων και των αλεπούδων, αλλά ο σκοτισμένος αγρότης έλεγε πως κάτι δεν πήγαινε καλά στην όψη και στην τάξη τους. Ποτέ δε μίλησε καθαρά, φαινόταν όμως να πιστεύει ότι δεν ταίριαζαν με την κανονική ανατομία και τα συνήθεια των σκίουρων, των λαγών και των αλεπούδων. Ο Αμι δεν έδινε πολλή σημασία σ' αυτές τις κουβέντες, ως το βράδυ εκείνο που πέρασε με το έλκυθρό του μπροστά από το σπίτι του Νάχουμ. Είχε φεγγάρι κι ένας λαγός διέσχισε το δρόμο και τα πηδήματά του ήταν τόσο μεγάλα που δεν άρεσαν ούτε στον Αμι ούτε στο άλογό του. Το τελευταίο, μάλιστα, το 'ριξε σ' ένα τρελό τρεχαλητό και μόλις που το συγκράτησε ο Αμι. Από τότε κι έπειτα ο Αμι πρόσεχε περισσότερο τις ιστορίες του Νάχουμ και απορούσε γιατί κάθε πρωί τα σκυλιά των Γκάρντνερ έδειχναν τόσο φοβισμένα. Τελικά σχεδόν σταμάτησαν να γαβγίζουν.

Το Φλεβάρη τα αγόρια του ΜακΓκρέγκορ από το Μίντοου Χιλ βγήκαν να κυνηγήσουν αγριοπόντικες και κοντά στο κτήμα του Γκάρντνερ χτύπησαν ένα πολύ περίεργο δείγμα. Οι αναλογίες του σώματός του ήταν ελαφρά παραλλαγμένες κατά τρόπο δυσπερίγραπτο κι η έκφρασή του δεν είχε ποτέ ξαναφανεί σε αγριοπόντικα. Τα αγόρια κατατρόμαξαν και πέταξαν αμέσως το ψοφίμι κι έτσι μονάχα οι περιγραφές τους έφτασαν στ' αυτιά του κόσμου. Αλλά όλοι γνώριζαν ήδη πόσο φοβούνταν τα άλογα όταν περνούσαν μπροστά από το σπίτι του Νάχουμ: το υλικό που δίνει τροφή στους χαμηλόφωνους μύθους συσσωρευόταν με γρηγοράδα.

Ο κόσμος ορκιζόταν ότι το χιόνι έλιωνε γρηγορότερα γύρω από του Νάχουμ και στις αρχές του Μάρτη έγινε μια φοβισμένη κουβέντα στο μπακάλικο του Πότερ, στο Κλαρκς Κόρνερ. Ο Στέφαν Ράις είχε περάσει το πρωί από του Γκάρντνερ και είχε δει τα αγριολάχανα στη λάσπη πλάι στο δρόμο. Ποτέ πριν δεν είχε ξαναδεί τόσο μεγάλα και με τόσο παράξενα χρώματα. Αδύνατο να περιγραφούν. Το σχήμα τους ήταν τερατώδες και το άλογο ενοχλήθηκε από μια μυρωδιά που φάνηκε του Ράις χωρίς προηγούμενο. Το απόγευμα πήγαν πολλοί να κοιτάξουν τα ανώμαλα φυτά κι όλοι συμφώνησαν ό΄τι το χώμα μας δε βγάζει ποτέ τέτοιους καρπούς. Θυμήθηκαν και τα χαλασμένα φρούτα του περασμένου φθινοπώρου κι από στόμα σε στόμα κυκλοφόρησε ότι στου Νάχουμ το χώμα ήταν φαρμακωμένο. Βέβαια έφταιγε ο μετεωρίτης, κι όταν μερικοί θυμήθηκαν πόσο παράξενη φάνηκε η πέτρα στους ανθρώπους του πανεπιστήμιου, πήγαν να τους πούνε τα τελευταία νέα.

Μια μέρα οι επιστήμονες επισκέφτηκαν τον Νάχουμ' αλλά καθώς δεν τους άρεσαν τα στοιχειά και τα παραμύθια ήταν πολύ προσεχτικοί στα συμπεράσματά τους. Τα φυτά ήταν οπωσδήποτε παράδοξα, αλλά όλα τα αγριολάχανα είναι κάπως αλλόκοτα στο σχήμα και στο χρώμα. Μπορεί κάποιο μεταλλικό στοιχείο από το μετεωρίτη να 'χε εισχωρήσει στο χώμα, αλλά οι βροχές θα το ξέπλεναν γρήγορα. Όσο για τα αποτυπώματα και τα φοβισμένα άλογα -αυτά ήταν κουβέντες των χωρικών που ήταν φυσικό να τις προκαλέσει η πτώση του αερόλιθου. Τι να κάνουν οι σοβαροί άνθρωποι σ' αυτήν την περίπτωση; Οι προληπτικοί χωριάτες είναι ικανοί να πουν και να πιστέψουν τα πάντα. Κι όλες τις παράξενες μέρες οι καθηγητές κράτησαν περιφρονητική απόσταση. Μόνο ένας, όταν ενάμιση χρόνο αργότερα πήρε από την αστυνομία για ανάλυση δυο μπουκάλια χώμα από την περιοχή, θυμήθηκε ότι το παράξενο χρώμα των αγριολάχανων θύμιζε το ανώμαλο φάσμα του κομματιού του μετεωρίτη. Τα δείγματα στην ανάλυση που έκανε έδωσαν τα ίδια παράξενα αποτελέσματα και μόνο αργότερα έχασαν τις αλλόκοτες ιδιότητές τους.

Τα δέντρα του Νάχουμ μπουμπούκιασαν πρώιμα και τη νύχτα σάλευαν δυσοίωνα στον άνεμο. Ο δεύτερος γιος του Νάχουμ, ο δεκαπεντάχρονος Θαδαίος, ορκιζόταν πως αναδεύονταν και δίχως να φυσά, αλλ' αυτό δεν το επιβεβαίωναν ούτε τα πιο άγρια κουτσομπολιά. Ωστόσο ήταν σίγουρο πως πλανιόταν στον αέρα μια ανησυχία. Ολόκληρη η οικογένεια του Νάχουμ απόχτησε το συνήθειο να στήνει, εκεί στα ξαφνικά, αυτί, αλλά κανείς τους δεν μπορούσε να ονομάσει τι ακριβώς θόρυβο περίμενε' ίσως ήταν γιατί στιγμές-στιγμές έχαναν την αίσθηση της πραγματικότητας. Δυστυχώς οι στιγμές αυτές πύκνωναν από βδομάδα σε βδομάδα ώσπου έγινε κοινό μυστικό πως «κάτι δεν πήγαινε καλά με τους Γκάρντνερ». Κι οι πρώιμες καμπανούλες είχαν κι αυτές παράδοξο χρώμα' όχι σαν των αγριολάχανων, αλλά οπωσδήποτε σχετικό και το ίδιο άγνωστο σ' όσους το είδαν. Ο Νάχουμ πήγε μερικά λουλούδια στο Αρκαμ και τα έδειξε στον αρχισυντάκτη της Γκαζέτ , αλλά ο αξιότιμος αυτός κύριος περιορίστηκε να γράψει ένα χιουμοριστικό άρθρο όπου κορόιδευε διακριτικά τις σκοτεινές φοβίες των αγροτών. Κι ήταν λάθος του Νάχουμ που είπε σ' ένα σοβαρό αστό πώς φέρνονταν οι μεγάλες σκουρόχρωμες πεταλούδες

μόλις πλησίαζαν τα λουλούδια.

Ο Απρίλης κόντεψε να τρελάνει τους γείτονες κι άρχισε ν' αχρηστεύεται ο δρόμος που περνούσε από του Νάχουμ, ώσπου εγκαταλείφθηκε εντελώς. Έφταιγε η βλάστηση. ΄Όλα τα οπωροφόρα πέταξαν λουλούδια με χρώματα παράξενα και στο πατικωμένο χώμα της αυλής και στο γειτονικό λιβάδι ξεπετάχτηκε μια παράδοξη πρασινάδα που μόνο οι βοτανολόγοι θα μπορούσαν να τη συσχετίσουν με την κανονική χλωρίδα της περιοχής. Εκτός από το πράσινο χορτάρι και τις φυλλωσιές των δέντρων, πουθενά δεν έβλεπες τα γνωστά υγιεινά χρώματα' παντού βασίλευαν οι χτικιασμένες πρισματικές παραλλαγές ενός βασικού χρωματικού τόνου αρρωστημένου, δίχως θέση στο γνωστό γήινο χρωματικό φάσμα. Ο Αμι κι οι Γκάρντνερ πίστευαν ότι τα περισσότερα από τα χρώματα ήταν βασανιστικά οικεία και αποφάσισαν ότι θύμιζαν τη φούσκα μέσα στο μετεωρίτη. Ο Νάχουμ όργωσε κι έσπειρε το λιβάδι και το πάνω χωράφι αλλά δεν πείραξε καθόλου τη γη γύρω από το σπίτι. Τώρα πια ήταν έτοιμος για όλα κι είχε συνηθίσει στην αίσθηση πως κάτι βρισκόταν κοντά τους και περίμενε να το ακούσουν. Φυσικά του ήρθε άσχημο που οι γείτονες απόφευγαν το σπίτι του, πιο πολύ, όμως, πείραξε τη γυναίκα του. Τα παιδιά ήταν καλύτερα γιατί βρίσκονταν καθημερινά στο σχολείο' αλλά τα κουτσομπολιά που άκουγαν τα φόβιζαν. Ο Θαδαίος, που ήταν ιδιαίτερα ευαίσθητος, υπέφερε περισσότερο.

Το Μάη ήρθαν τα έντομα και το σπίτι του Νάχουμ έγινε ένας εφιάλτης γεμάτος από πράγματα που βούιζαν ή σέρνονταν μέσα στην άγρια βλάστηση. Η όψη και οι κινήσεις τους δεν ήταν κανονικές και τα νυχτερινά συνήθεια τους δεν είχαν ξαναγίνει. Οι Γκάρντνερ άρχισαν να φυλάνε σκοπιά τη νύχτα, περίμεναν από παντού να έρθει κάτι _ τι δεν ήξεραν να πουν. Τότε ήταν που αναγκάστηκαν να ομολογήσουν πως ο Θαδαίος είχε δίκιο για τα δέντρα. Τώρα το είδε και η κα Γκάρντνερ από το παράθυρο, καθώς κοιτούσε τα πρησμένα κλαδιά μιας μηλιάς που την έλουζε το σεληνόφωτο. Τα κλαδιά κουνιόνταν στα σίγουρα δίχως να φυσά. Θα ήταν οι χυμοί τους. Τώρα τα σκέπαζε όλα η παραξενιά. Κι όμως, η επόμενη ανακάλυψη δεν έγινε από τη φαμίλια του Νάχουμ. Αυτονών τις αισθήσεις τις αποκοίμισε η συνήθεια κι αυτό που δεν μπορούσαν να δουν το είδε ένας φοβισμένος πλασιέ από το Μπόλτον, που πέρασε από 'κει μια νύχτα, ανήξερος για τα λεγόμενα στην περιοχή. Αυτά που διηγήθηκε στο Αρκαμ βρήκαν μια γωνιά στις σελίδες της Γκαζέτ . Κι εκεί τα πρωτόδαν οι αγρότες, μαζί και ο Νάχουμ. Η νύχτα ήταν σκοτεινή και τα φανάρια του πλασιέ αδύναμα, αλλά γύρω σε μια φάρμα στην κοιλάδα το σκοτάδι ήταν λιγότερο πυκνό. ΄Ένα θολό μα ευδιάκριτο φως φαινόταν να βγαίνει απ' όλη τη βλάστηση, από το χορτάρι, τα φύλλα και τους ανθούς, ενώ σε μια στιγμή ένα κομμάτι του φωσφορισμού αποσπάστηκε από το σύνολο και κρυφοσάλευε στην αυλή κοντά στα παχνιά.

Ως τότε το χορτάρι φαινόταν απείραχτο κι οι αγελάδες έβοσκαν ελεύθερα στα χωράφια κοντά στο σπίτι, αλλά προς τα τέλη του Μάη το γάλα άρχισε να χαλά. Τότε ο Νάχουμ ανέβασε τις αγελάδες ψηλά και τα πράγματα ξανάστρωσαν. Σε λίγο η αλλαγή στο χορτάρι και τα φύλλα φαινόταν με το μάτι. Η πρασινάδα άρχισε να παίρνει μια σταχτιά απόχρωση κι άρχισε να αποκτά μια παράξενη ξεράδα. Τώρα πια μονάχα ο Αμι πήγαινε στους Γκάρντνερ κι οι επισκέψεις του όλο και αραίωναν. ΄Όταν έκλεισε το σχολειό οι Γκάρντνερ ουσιαστικά απομονώθηκαν από τον κόσμο και κάπου-κάπου άφηναν τον Αμι να κάνει τις δουλειές τους στο χωριό. ΄Εχαναν σιγά-σιγά τις φυσικές και τις πνευματικές τους δυνάμεις και κανείς δεν παραξενεύτηκε όταν μαθεύτηκαν τα νέα για την τρέλα της κας Γκάρντνερ.

Έγινε τον Ιούνιο, όταν κόντευε να κλείσει χρόνος από την πτώση του μετέωρου, κι η φτωχιά γυναίκα ούρλιαζε για κάτι που ήταν στον αέρα και δεν μπορούσε να το περιγράψει. Στο παραμιλητό της δεν άκουγες κανένα ουσιαστικό, μονάχα ρήματα κι αντωνυμίες. Πράγματα κινούνταν κι άλλαζαν και πετάριζαν, τα αυτιά αποκρίνονταν σε κάτι που δεν ήταν ολότελα ήχος. Κάτι πάρθηκε -την άδειαζαν από κάτι- κάτι που δεν έπρεπε να κολλά πάνω της -κάποιος έπρεπε να το διώξει- τίποτα δεν ησύχαζε τη νύχτα- οι τοίχοι και τα παράθυρα άλλαζαν θέση. Ο Νάχουμ δεν την έστειλε στο άσυλο, την άφησε να πλανιέται στο σπίτι όσο δεν πείραζε ούτε τον εαυτό της ούτε τους άλλους. Ακόμα κι όταν άλλαξε η έκφρασή της δεν έκανε τίποτα. Όταν όμως άρχισαν να τη φοβούνται τα παιδιά κι ο Θαδαίος κόντευε να λιποθυμήσει από τις γκριμάτσες της, αποφάσισε να την κλειδώσει στη σοφίτα. Τον Ιούλη είχε πάψει να μιλά και αρκούδιζε στα τέσσερα, και πριν βγει ο μήνας στο μυαλό του Νάχουμ μπήκε η ιδέα ότι φωσφόριζε αμυδρά στο σκοτάδι, όπως γινόταν ολοφάνερα τώρα με τη γύρω βλάστηση.

Λίγο πριν απ' αυτό τρελάθηκαν τα άλογα. Κάτι τα ξεσήκωσε μια νύχτα και έκαναν τρομερό θόρυβο στο στάβλο. Με τίποτα δεν ησύχαζαν κι όταν ο Νάχουμ άνοιξε την πόρτα όρμησαν έξω σαν τρομαγμένα ελάφια. Μια βδομάδα χρειάστηκε για να ξανάβρει και τα τέσσερα, ήταν όμως ολότελα άχρηστα κι αχαλίνωτα. Κάτι τρύπωσε στα μυαλά τους, και ο Νάχουμ τα σκότωσε για να μην υποφέρουν. Ο Νάχουμ δανείστηκε από τον Αμι έν' άλογο για το θερισμό, αλλά δεν μπορούσε να το καταφέρει να πλησιάσει τα παχνιά. Ούρλιαζε, κλωτσούσε, χρεμέτιζε, κι αναγκάστηκε να το αφήσει έξω στην αυλή. Στο μεταξύ όλη η βλάστηση γινόταν σταχτιά και εύθραυστη. Ακόμα και τα λουλούδια με τα παράδοξα λαμπρά χρώματα ήταν τώρα γκρίζα, τα φρούτα βγήκαν γκρίζα, μικρά κι άνοστα. Τα τριαντάφυλλα και οι ζίνιες μπροστά στο σπίτι απόχτησαν τόσο βλάσφημη όψη που ο μεγαλύτερος γιος του Νάχουμ, ο Ζήνωνας, πήγε μια μέρα και τα 'κοψε. Την ίδια εποχή πέθαναν τα έντομα με το παράξενο χνούδι, ακόμα κι οι μέλισσες που είχαν αφήσει τις κυψέλες για να κρυφτούν στο δάσος.

Κατά τον Σεπτέμβρη όλα έλιωναν σε μια σταχτιά σκόνη κι ο Νάχουμ φοβόταν ότι τα δέντρα θα πέθαιναν πριν φύγει το δηλητήριο από το χώμα. Τώρα η γυναίκα του πάθαινε κρίσεις τρομαχτικών ουρλιαχτών και τα νεύρα του, καθώς και των αγοριών, ήταν σε συνεχή υπερένταση. Τώρα απόφευγαν τους ανθρώπους, κι όταν άνοιξαν τα σχολεία τα παιδιά δεν ξαναπήγαν. ΄Όμως ήταν ο Αμι που κατάλαβε πρώτος, σε μιαν από τις σπάνιες επισκέψεις του, ότι το νερό του πηγαδιού δεν ήταν καλό. Είχε κακιά γεύση, όχι ακριβώς σαπίλας, ούτε γλυφή, κι ο Αμι συμβούλεψε το φίλο του ν' ανοίξει άλλο πηγάδι ψηλότερα ώσπου να καθαρίσει το χώμα. Αλλά ο Νάχουμ αγνόησε την προειδοποίηση, γιατί τώρα πια τα παράξενα και τα δυσάρεστα τον άφηναν απαθή. Μαζί με τα αγόρια του συνέχισε να πίνει το μολυσμένο νερό, το ίδιο αδιάφορα και μηχανικά όπως έτρωγαν το λιγοστό, κακομαγειρεμένο φαγητό τους κι έκαναν τις άχαρες, μονότονες δουλειές τους. Τους τύλιγε όλους μια παγωμένη παραίτηση, σαν να περπατούσαν σ' έναν άλλο κόσμο, ανάμεσα σε σειρές φρουρών δίχως όνομα που τους οδηγούσαν σ' ένα βέβαιο χαμό.

Ο Θαδαίος τρελάθηκε τον Σεπτέμβρη, ύστερ' από μιαν επίσκεψη στο πηγάδι. Είχε πάει μ' ένα κουβά, αλλά γύρισε μ' άδεια χέρια ουρλιάζοντας και, κάπου-κάπου, σ' ένα ηλίθιο παραμιλητό ψιθύριζε για «κάτι χρώματα που σάλευαν εκεί κάτω». Δυο τρελοί στην οικογένεια ήταν πολύ βαρύ, αλλά ο Νάχουμ φέρθηκε γενναία. Αφησε το παιδί ελεύθερο μια βδομάδα, ώσπου άρχισε να παραπατά και να κινδυνεύει να πάθει κακό, και μετά το έκλεισε σ' ένα άλλο δωμάτιο στη σοφίτα, απέναντι στη μάνα του. Τα ουρλιαχτά τους πίσω από τις κλειδωμένες πόρτες ήταν τρομαχτικά, ιδιαίτερα για τον μικρό Μέρβιν που φανταζόταν ότι χρησιμοποιούσαν μια γλώσσα όχι τούτης της γης. Του Μέρβιν η φαντασία φούντωσε επικίνδυνα κι η ανησυχία του έγινε χειρότερη μετά του κλείσιμο του αδερφού του, που ήταν ο καλύτερος φίλος του.

Τον ίδιο καιρό άρχισαν να πεθαίνουν τα ζωντανά. Τα πουλερικά πήραν χρώμα σταχτί και πέθαναν γρήγορα. Το ψαχνό τους ήταν ξερό και θριβόταν τρίζοντας όταν το 'κοβες. Οι γουρούνες πήραν αφύσικο πάχος και ξαφνικά άρχισαν ν' αλλάζουν με τρόπο σιχαμερό που κανείς δεν μπορούσε να εξηγήσει. Φυσικά το κρέας τους ήταν άχρηστο κι ο Νάχουμ κόντεψε να τρελαθεί. Οι κτηνίατροι της περιοχής δεν πλησίαζαν το κτήμα, κι ο γιατρός από το Αρκαμ δεν μπόρεσε να βρει άκρη. Τα γουρουνόπουλα άρχισαν να γκριζαίνουν κι η σάρκα τους να ξεραίνεται. Έλιωναν πριν ακόμα πεθάνουν, τα μάτια και οι μουσούδες τους πάθαιναν περίεργες αλλοιώσεις. Ήταν ανεξήγητο, γιατί ποτέ δεν έφαγαν τα μολυσμένα χόρτα. Μετά κάτι χτύπησε τις αγελάδες. Μέρη-μέρη το δέρμα τους βούλιαζε απαίσια και συχνά εκδηλώνονταν φριχτές αποσυνθέσεις. Στις τελευταίες φάσεις -και πάντα στο τέλος ερχόταν ο θάνατος- γκρίζαιναν κι αυτές κι η σάρκα τους θριβόταν όπως και στις γουρούνες. Λόγος για δηλητήριο δε γινόταν, γιατί είχαν μείνει σφαλιγμένες στα παχνιά. Ούτε μπορεί να 'χε μεταφέρει το μικρόβιο άλλο ζωύφιο, γιατί δεν μπορούσε να μπει από πουθενά. Πρέπει να ήταν φυσική ασθένεια -ποια δεν μπορούσε να το χωρέσει ο νους. ΄Όταν ήρθε ο θέρος δεν έμενε κανένα ζωντανό στη φάρμα -ως και τα σκυλιά το 'χαν σκάσει μια νύχτα και δεν ξανακούστηκαν. Οι πέντε γάτες είχαν φύγει πρωτύτερα, αλλά δεν το πρόσεξε κανείς γιατί τα ποντίκια είχαν ήδη χαθεί και μονάχα η κα Γκάρντνερ τις αγαπούσε.

Στις δέκα εννιά του Οκτώβρη ο Νάχουμ μπήκε τρικλίζοντας στο σπίτι του Αμι με φριχτά νέα. Ο θάνατος είχε βρει το φτωχό Θαδαίο στη σοφίτα και με τρόπο ανείπωτο. Ο Νάχουμ έσκαψε ένα τάφο στο μαραζωμένο διπλανό χωράφι κι απόθεσε μέσα ό,τι βρήκε. Ήταν αδύνατο να μπήκε τίποτα απ' έξω γιατί το μικρό σιδερόφραχτο παράθυρο κι η κλειδαριά στην πόρτα δεν είχαν πειραχτεί. Αλλά το ίδιο είχε γίνει και στα παχνιά. Ο Αμι κι η γυναίκα του παρηγόρησαν όσο μπορούσαν τον κεραυνοχτυπημένο άντρα, αλλά δεν έπαψαν στιγμή να ριγούν. Ένας γυμνός τρόμος φαινόταν να τυλίγει τους Γκάρντνερ κι όσα άγγιζαν, κι η παρουσία ενός τους στο σπίτι του Αμι ήταν σαν πνοή από τόπους ακατονόμαστους. Με μεγάλη δυσφορία ο Αμι συνόδεψε τον Νάχουμ σπίτι του κι έκανε ό,τι μπορούσε για να ησυχάσει το υστερικό κλάμα του μικρού Μέρβιν. Ο Ζήνωνας δε χρειαζόταν παρηγοριά. Τώρα τελευταία περιοριζόταν να κοιτά αποβλακωμένα μπροστά του και να υπακούει στις διαταγές του πατέρα του. Κι ο Αμι σκέφτηκε πως δεν είχε άσκημη τύχη. Κάπου-κάπου οι κραυγές του Μέρβιν διασταυρώνονταν με τις κραυγές από τη σοφίτα και στο ερωτηματικό βλέμμα του Αμι ο Νάχουμ απάντησε ότι η γυναίκα του αδυνάτιζε συνεχώς. Όταν άρχισε να νυχτώνει, ο Αμι κατάφερε να το σκάσει. Γιατί ούτε η δύναμη της φιλίας δεν μπορούσε να τον πείσει να μείνει εκεί όταν άρχισε ο αδύναμος φωσφορισμός της βλάστησης και τα κλαδιά φάνηκαν να σαλεύουν μολονότι δε φυσούσε. Ο Αμι ήταν πράγματι τυχερός που δεν είχε περισσότερη φαντασία. Ακόμα κι έτσι το μυαλό του είχε κουνηθεί κάπως. Αν ήταν ικανός να σκεφτεί και να συνδυάσει τα όσα γίνονταν γύρω του, θα καταντούσε αναπόφευκτα μανιακός. Μέσα στο λυκόφως πήρε βιαστικά το δρόμο του σπιτιού του, με τις κραυγές της τρελής και του νευρωτικού αγοριού να κουδουνίζουν φριχτά στ' αυτιά του.

Τρεις μέρες αργότερα, πρωί-πρωί, ο Νάχουμ χύθηκε στην κουζίνα του Αμι. Ο φίλος του έλειπε. αλλά κατόρθωσε να ψελλίσει άλλη μιαν απελπισμένη ιστορία, ενώ η κα Πιρς τον άκουγε τρομοκρατημένη. Τώρα ήταν ο μικρός Μέρβιν. Είχε χαθεί. Αργά την προηγούμενη μέρα είχε βγει μ' ένα φανάρι κι ένα κουβά για νερό. Και δε γύρισε. Εδώ και μέρες το μυαλό του χανόταν και μόλις που καταλάβαινε τα γύρω του. Αρχιζε να ουρλιάζει με το παραμικρό. Εκείνο το βράδυ ακούστηκε στην αυλή μια τρομερή κραυγή, αλλά ώσπου να φτάσει ο πατέρας του στην πόρτα το παιδί είχε χαθεί. Το φως του φαναριού δε φαινόταν πουθενά κι από τον Μέρβιν ούτε ίχνος. Εκείνη την ώρα ο Νάχουμ νόμισε πως ο κουβάς και το φανάρι είχαν επίσης χαθεί. Αλλά την αυγή, όταν γύρισε από το ολονύχτιο ψάξιμο στα χωράφια και το δάσος, βρήκε κοντά στο πηγάδι μερικά πολύ παράξενα πράγματα. Είδε μια συμπιεσμένη και κάπως λιωμένη σιδερένια μάζα, που ήταν προφανώς το φανάρι. Κι ένα μισολιωμένο χερούλι και δυο τρία στρεβλωμένα σιδερένια στεφάνια ήταν ό,τι απόμεινε από τον κουβά. Αυτό ήταν όλο. Ο Νάχουμ δεν μπορούσε να καταλάβει, η κα Πιρς τα 'χε χαμένα κι ο Αμι, όταν γύρισε κι άκουσε τα συμβάντα, δεν μπόρεσε να σκεφτεί το παραμικρό. Ο Μέρβιν χάθηκε και δεν υπήρχε λόγος να το πούνε στον κόσμο, που απόφευγε τώρα όλους τους Γκάρντνερ. Ούτε και στους αστούς του Αρκαμ, που τα κορόιδευαν όλα. Κάτι σερνόταν, σερνόταν και πλησίαζε, και περίμενε να το δουν και να το ακούσουν. Ο Νάχουμ θα 'φευγε σύντομα κι ήθελε να φροντίσει ο Αμι τη γυναίκα του και τον Ζήνωνα, αν επιζούσαν. Θα 'ταν η Θεία Δίκη. Γιατί, όμως, αφού πάντα είχε ακολουθήσει το δρόμο του Κυρίου;

Ο Αμι έκανε δυο βδομάδες να ξαναδεί τον Νάχουμ. Κι όταν πέρασαν, ανήσυχος για το τι μπορούσε να 'χε συμβεί, νίκησε τους φόβους του και πήγε στο σπίτι των Γκάρντνερ. Από τη μεγάλη καμινάδα δεν έβγαινε καπνός κι ο επισκέπτης φοβήθηκε για το χειρότερο. Η όψη της φάρμας σε τρόμαζε -σταχτί σακατεμένο χορτάρι και φύλλα στο χώμα, θρυψαλιασμένοι κισσοί στη βάση των αρχαίων τοίχων, κι εκείνοι με μια μελετημένη κακία που ο Αμι αισθάνθηκε πως οφειλόταν σε μια πολύπλοκη αλλαγή του στρεβλώματος των κλαδιών. Ωστόσο ο Νάχουμ ήταν ζωντανός. Ήταν αδύναμος και ξαπλωμένος σ' ένα ντιβάνι στη χαμηλοτάβανη κουζίνα, αλλά δεν είχε χάσει τα λογικά του και μπορούσε να δίνει απλές διαταγές στον Ζήνωνα. Το δωμάτιο ήταν παγωμένο. Και καθώς ο Αμι δεν έκρυβε τα ρίγη που τον διαπερνούσαν ο οικοδεσπότης φώναξε βραχνά στον Ζήνωνα να φέρει κι άλλα ξύλα. Πράγματι χρειάζονταν, γιατί το βαθύ τζάκι ήταν σβηστό κι αδειανό κι ένα σύννεφο στάχτης αναδευόταν από τον παγερό άνεμο που έμπαζε η καμινάδα. Σε λίγο ο Νάχουμ τον ρώτησε αν ένιωθε καλύτερα με τα καινούρια ξύλα, και τότε ο Αμι κατάλαβε τι συνέβη. Τελικά είχε σπάσει και το πιο γερό σκοινί, και το μυαλό του άμοιρου χωρικού δε θα βασανιζόταν πια από καινούριες λύπες.

Παρά τις προσεχτικές του ερωτήσεις, ο Αμι δεν μπόρεσε να ξεδιαλύνει τι έγινε ο Ζήνωνας. «Στο πηγάδι -ζει στο πηγάδι...» έλεγε και ξανάλεγε ο θολωμένος πατέρας. Μετά στο μυαλό του επισκέπτη άστραψε η θύμηση της τρελής γυναίκας κι άλλαξε την κατεύθυνση των ερωτήσεων. «Η Νάμπι; Να 'την, εκεί πέρα!» απάντησε έκπληκτος ο φτωχός Νάχουμ, κι ο Αμι κατάλαβε πως έπρεπε να την αναζητήσει μόνος του. Αφήνοντας τον Νάχουμ να ψελλίζει άκακα στο ντιβάνι, πήρε τα κλειδιά από το καρφί πλάι στην πόρτα και σε λίγο τα σκαλιά έτριζαν καθώς ανέβαινε στη σοφίτα. Εκεί πάνω μύριζε κλεισούρα κι οι θόρυβοι από κάτω πνίγονταν ολότελα. Από τις τέσσερις πόρτες μονάχα μια ήταν κλειδωμένη και ο Αμι δοκίμασε διάφορα κλειδιά. Κάποιο αποδείχτηκε σωστό κι ο Αμι κατάφερε ν' ανοίξει τη χαμηλή άσπρη πόρτα.

Μέσα ήταν σκοτάδι, γιατί το παράθυρο ήταν μικρό και το μισόκλειναν τα χοντροφτιαγμένα ξύλινα κάγκελα. Ο Αμι δεν μπορούσε να διακρίνει τίποτα στο σανιδένιο πάτωμα. Η βρώμα ήταν ανυπόφορη και πριν συνεχίσει αναγκάστηκε να πάει σ' άλλο δωμάτιο και να γεμίσει τα πνευμόνια του με καθαρότερον αέρα. ΄Όταν ξαναμπήκε είδε κάτι σκοτεινό στη γωνιά και μόλις κοίταξε καλύτερα έβγαλε μια τρομερή κραυγή. Καθώς ούρλιαζε του φάνηκε πως ένα στιγμιαίο σύννεφο σκέπασε το παράθυρο και το επόμενο δευτερόλεπτο ένιωσε να τον χαϊδεύει ένας σιχαμένος ατμός. Παράξενα χρώματα χόρευαν στα μάτια του. Κι αν δεν τον είχε μουδιάσει η φρίκη ίσως σκεφτόταν τη φουσκάλα του μετεωρίτη που είχε σπάσει ο γεωλόγος και τη νοσηρή ανοιξιάτικη βλάστηση. Τώρα όμως σκεφτόταν μονάχα τη βλάσφημη τερατωδία που είχε μπροστά του. Ήταν φανερό πως είχε συμμεριστεί κι εκείνη την ακατονόμαστη μοίρα του μικρού Θαδαίου και των ζωντανών. Αλλά το τρομερό ήταν ότι τα απομεινάρια αργοσάλευαν αισθητά σαν να συνέχιζαν να γίνονται σκόνη.

Ο Αμι δεν μπόρεσε να μου δώσει άλλες λεπτομέρειες της σκηνής, αλλά η κινούμενη μορφή στη γωνία δεν ξαναεμφανίζεται στην ιστορία του. Μερικά πράγματα δε λέγονται, κι αυτό που κάνεις από απλή ανθρωπιά ο νόμος το κρίνει μερικές φορές αδυσώπητα. Συμπέρανα ότι στο δωμάτιο δεν έμεινε τίποτα που να κινείται κι ότι το να άφηνε κάτι που θα μπορούσε να σαλέψει θα 'ταν πράξη τερατώδης, σαν να καταδίκαζε μιαν ύπαρξη στην αιώνια κόλαση. Κάθε άλλος θα λιποθυμούσε ή θα τρελαινόταν, αλλά ο Αμι, ο τετράγωνος χωρικός, πέρασε προσεχτικά τη χαμηλή πόρτα και κλείδωσε πίσω του το καταραμένο μυστικό. Τώρα είχε να τακτοποιήσει τον Νάχουμ. Να τον ησυχάσει, να τον ταΐσει και να τον μεταφέρει κάπου όπου θα τον φρόντιζαν.

Καθώς άρχιζε να κατεβαίνει τη σκοτεινή σκάλα, ο Αμι άκουσε πίσω του ένα γδούπο. Του φάνηκε ακόμα ότι ξαφνικά πνίγηκε μια κραυγή και θυμήθηκε νευρικά τους γλοιώδεις ατμούς που είχαν περάσει δίπλα του στο φριχτό εκείνο δωμάτιο. Σταματώντας από κάποιον απροσδιόριστο φόβο άκουσε κάτω κι άλλους θορύβους. Ναι, σαν να σερνόταν κάτι βαρύ κι ακουγόταν ένας σιχαμένος ήχος, κάτι σαν βρώμικο και κολασμένο ρούφηγμα. Οι συνειρμοί είχαν αποκτήσει τερατώδη ταχύτητα και ο Αμι σκέφτηκε άθελά του αυτό που 'χε αντικρίσει εκεί πάνω. Θεέ μου! Σε ποιο διαβολικά μαγεμένο κόσμο είχε μπλεχτεί; Δεν τολμούσε να κουνηθεί, στεκόταν τρέμοντας στη σκοτεινή στροφή της σκάλας. Κάθε λεπτομέρεια της σκηνής αποτυπωνόταν πυρωμένη στο μυαλό του. Οι θόρυβοι, η έντρομη αναμονή, το σκοτάδι, τα στενά απότομα σκαλοπάτια και –Ελεήμων Κύριε!- ο αμυδρός αλλά ευδιάκριτος φθορισμός του ξύλου γύρω του. Σκαλοπάτια, τοίχοι, δοκάρια, όλα σιγόλαμπαν!

Ύστερα το άλογο του Αμι χρεμέτισε άγρια κι ακούστηκε ένα άγριο ποδοβολητό που σήμαινε ότι το 'χε σκάσει. Σε λίγο δεν ακουγόταν ούτε αυτό ούτε το αμάξι κι ο τρομαγμένος άντρας στη σκοτεινή σκάλα προσπάθησε να μαντέψει την αιτία της φυγής. Μα δεν ήταν μόνο αυτό. Είχε ακουστεί κι άλλος ένας θόρυβος εκεί έξω. Κάτι σαν υγρό πλατσούρισμα -νερό- πρέπει να ήταν το πηγάδι. Είχε αφήσει κοντά του τον Ήρωνα άδετο κι ένας από τους τροχούς πρέπει να πέταξε μέσα καμιά πέτρα. Κι ο χλωμός φωσφορισμός εξακολουθούσε να τυλίγει τα φριχτά παλιά ξύλα. Θεέ μου! πόσο αρχαίο ήταν το σπίτι! Το μεγαλύτερο μέρος του πρέπει να 'χε χτιστεί πριν από το 1679 κι η τωρινή σκεπή πρέπει να 'γινε το αργότερο το 1730.

Κάτω ακουγόταν τώρα καθαρά ένα αδύναμο ξύσιμο κι ο Αμι έσφιξε δυνατότερα ένα βαρύ μπαστούνι που είχε γραπώσει για κάποιο λόγο στη σοφίτα. Παίρνοντας σιγά-σιγά θάρρος αποτέλειωσε το κατέβασμά του και προχώρησε τολμηρά προς την κουζίνα. Αλλά δεν ολοκλήρωσε την κίνησή του, γιατί αυτό που γύρευε είχε φύγει από 'κει. Είχε έρθει να τον συναντήσει, ακόμα ζωντανό κατά κάποιο τρόπο. Αν είχε συρθεί ή αν το 'χε σύρει κάποια άλλη δύναμη, ο Αμι δεν ήξερε. Αλλά ο θάνατος το 'χε σταματήσει. ΄Όλα είχαν συμβεί μέσα στην τελευταία μισή ώρα, αλλά η κατάρρευση, η αλλαγή του χρώματος και η διάλυση είχαν ήδη προχωρήσει πολύ. Το σώμα ήταν φριχτά στεγνωμένο και ξερά κομμάτια απόσπονταν κι έπεφταν σαν λέπια. Ο Αμι δεν μπορούσε να το αγγίξει. Τρομοκρατημένος, κοίταζε τη διεστραμμένη παρωδία που ήταν κάποτε ανθρώπινο πρόσωπο. «Τι ήταν, Νάχουμ; -τι ήταν;» ψιθύρισε και τα πεταχτά φαγωμένα χείλια μόλις κατόρθωσαν να ψελλίσουν μια τελική απάντηση.

«Τίποτα... τίποτα... το χρώμα... καίει... υγρό και κρύο μα καίει... ζούσε στο πηγάδι... έλαμπε τη νύχτα... ο Θαδαίος κι ο Μέρβιν κι ο Ζήνωνας... όλα τα ζωντανά... ρουφά τη ζωή απ' όλα... στην πέτρα... πρέπει να ήταν στην πέτρα...φαρμάκωσε όλο το μέρος... τι θέλει;... αυτό το στρογγυλό που έβγαλαν από την πέτρα... το 'σπασαν... το ίδιο χρώμα... το ίδιο, σαν τα λουλούδια και τα φυτά... πρέπει να είχε κι άλλα... σπόροι... σπόροι μεγάλωναν... το 'δα αυτήν τη βδομάδα... θα 'πιασε τον Ζήνωνα γερά... δυνατό παιδί, ολοζώντανο... χτυπά στο μυαλό και μετά σ' αρπάζει... καίει... στο πηγάδι... το ξέρεις αλλά δεν μπορείς τίποτα... να ξεφύγεις... σε τραβά... από τότε που πήρε τον Ζήνωνα... η Νάμπι... στα καλά μου... πότε την τάισα... θα την πάρει... σκέτο χρώμα... τη νύχτα το πρόσωπό της παίρνει το χρώμα... καίει και ρουφά... από άλλο μέρος, που τα πράγματα δεν είναι σαν εδώ... ένας από τους καθηγητές το είπε... δίκιο... πρόσεξε, Αμι, θα κάνει κι άλλα... ρουφά τη ζωή...»

Αυτό ήταν όλο. Αυτό που μίλησε δεν μπορούσε να μιλήσει πια γιατί είχε λιώσει τελείως. Ο Αμι άπλωσε ένα κόκκινο τραπεζομάντιλο στ' απομεινάρια κι από την πίσω πόρτα βγήκε παραπατώντας προς τα χωράφια. Ανηφόρισε για το βοσκοτόπι και σκουντουφλώντας έφτασε στο σπίτι του από το βόρειο δρόμο και το δάσος. Δεν μπορούσε να περάσει το πηγάδι. Του είχε ρίξει μια ματιά από το παράθυρο, είδε πως δεν έλειπε πέτρα από το πεζούλι του. Αρα το αμάξι δεν είχε ξεκολλήσει τίποτα...το πλατσούρισμα οφειλόταν αλλού -κάτι βούτηξε στο πηγάδι αφού αποτέλειωσε τον καημένο τον Νάχουμ.

Όταν έφτασε σπίτι είδε ότι τα άλογα και το αμάξι είχαν γυρίσει κι ότι η γυναίκα του κόντευε να τρελαθεί από την αγωνία. Την καθησύχασε δίχως πολλές εξηγήσεις και ξεκίνησε αμέσως για το Αρκαμ όπου ειδοποίησε τις αρχές ότι η φαμίλια του Γκάρντνερ δεν υπήρχε πια. Δεν είπε λεπτομέρειες, αλλά μόνο για το θάνατο του Νάχουμ και της Νάμπι -για τον Θαδαίο ήταν ήδη γνωστό- κι είπε ότι για το θάνατό τους πρέπει να έφταιγε η ίδια αρρώστια που είχε χτυπήσει τα ζωντανά. Επίσης δήλωσε την εξαφάνιση του Μέρβιν και του Ζήνωνα. Οι αστυνομικοί έκαναν πολλές ερωτήσεις και στο τέλος ο Νάχουμ αναγκάστηκε να οδηγήσει τρεις στη φάρμα του Νάχουμ, μαζί με τον ανακριτή, τον ιατροδικαστή και τον κτηνίατρο που είχε κοιτάξει τα άρρωστα ζώα. Πήγε παρά τη θέλησή του, γιατί το απόγεμα προχωρούσε και φοβόταν να νυχτωθεί στο καταραμένο μέρος. Αλλά ήταν κάποια παρηγοριά που είχε τόσους μαζί του.

Οι έξί άντρες ακολούθησαν τον Αμι με μιαν άμαξα κι έφτασαν στο συφοριασμένο κτήμα κατά τις τέσσερις. Αν και συνηθισμένοι στα θλιβερά θεάματα δεν μπόρεσαν να μείνουν ασυγκίνητοι απ' αυτά που βρήκαν στη σοφίτα και κάτω από την κόκκινη κουβέρτα. Η όλη όψη της φάρμας με την γκρίζα ερημιά της ήταν ήδη αρκετά φοβερή, αλλά τα δυο αποσαθρωμένα αντικείμενα ξεπερνούσαν κάθε όριο. Κανείς δεν μπόρεσε να κρατήσει το βλέμμα του πάνω τους ώρα πολλή, ακόμα και ο γιατρός παραδέχτηκε ότι δεν είχε πολλά να κάνει. Φυσικά θα γινόταν ανάλυση δειγμάτων κι έκανε αρκετή ώρα να τα μαζέψει και πρέπει εδώ να πούμε ότι αινιγματικά πράγματα συνέβησαν στο εργαστήριο όταν έφτασαν τελικά οι δυο φιάλες. Η φασματοσκόπηση έδωσε παράδοξα αποτελέσματα και παρατηρήθηκαν πολλά κοινά σημεία με το μετεωρίτη του περασμένου χρόνου. Οι παράδοξες αυτές ιδιότητες χάθηκαν μετά ένα μήνα κι από τη σκόνη έμειναν διάφορα φωσφορούχα και ανθρακούχα αλκαλικά άλατα.

Ο Αμι δε θα τους έλεγε για το πηγάδι αν ήξερε ότι θ' αποφάσιζαν να ασχοληθούν μαζί του αυτοστιγμεί. Ο ήλιος πήγαινε να δύσει και βιαζόταν να φύγει από 'κει. Αλλά και δεν μπορούσε να τραβήξει το βλέμμα του από το πέτρινο πεζούλι, κι όταν τον ρώτησαν παραδέχτηκε ότι ο Νάχουμ φοβόταν κάτι εκεί κάτω -τόσο που δε σκέφτηκε να αναζητήσει εκεί τον Μάρβιν ή τον Ζήνωνα.

΄Υστερ' απ' αυτό το μόνο που έμενε ήταν ν' αδειάσουν και να ερευνήσουν αμέσως το πηγάδι. Ο Αμι υποχρεώθηκε να περιμένει τρέμοντας καθώς το βρωμισμένο νερό πεταγόταν κουβαδιά-κουβαδιά στο χώμα γύρω. Οι άντρες μύριζαν με σιχασιά το νερό και προς το τέλος, όταν βρήκαν τα σάπια πτώματα, αναγκάστηκαν να φράξουν τη μύτη τους. Δεν καθυστέρησαν και πολύ γιατί το νερό ήταν ανεξήγητα χαμηλό. Δε χρειάζεται να πούμε με ακρίβεια τι βρήκανε. Ο Μέρβιν κι ο Ζήνωνας ήταν κι οι δυο εκεί μέσα, εν μέρει, γιατί τα απομεινάρια τους ήταν κυρίως κόκαλα. Ήταν επίσης κι ένα μικρό ελάφι κι ένας σκύλος, περίπου στην ίδια κατάσταση, και πολλά κόκαλα μικρότερων ζώων. Η λασπουριά και η γλίτσα στο βυθό φαινόταν ανεξήγητα πορώδης και φουσκαλιασμένη και κάποιος που κατέβηκε μ' ένα μακρύ κοντάρι διαπίστωσε ότι μπορούσε να το χώσει όλο στη λάσπη δίχως να συναντήσει αντίσταση.

Τώρα είχε πέσει το σούρουπο κι έφεραν φανάρια από το σπίτι. Μετά, όταν φάνηκε πως δεν είχαν να κερδίσουν τίποτα περισσότερο από το πηγάδι, μπήκαν όλοι στο σπίτι κι άρχισαν να συζητούν στο αρχαίο καθιστικό ενώ το αδιατάραχτο φως του μισού φεγγαριού έπαιζε κουρασμένα με τη σταχτιά ερημιά έξω. Οι άντρες τα είχαν φανερά χαμένα με την υπόθεση και δεν μπορούσαν να βρουν ούτ' ένα πειστικό στοιχείο που να συνδέει την παράξενη κατάσταση των φυτών, την άγνωστη αρρώστια των ζώων και των ανθρώπων και τους ανεξήγητους θανάτους του Μέρβιν και του Ζήνωνα στο μολυσμένο πηγάδι. Είχαν ακούσει, βέβαια, τα κουτσομπολιά των χωρικών. Αλλά δεν μπορούσαν να πιστέψουν πως συνέβαιναν πράγματα υπερφυσικά. Δίχως αμφιβολία ο μετεωρίτης είχε δηλητηριάσει το χώμα αλλά η αρρώστια των ανθρώπων και των ζώων που δεν έφαγαν τίποτα που προερχόταν απ' αυτό το χώμα ήταν άλλη υπόθεση. Έφταιγε το νερό του πηγαδιού; Πολύ πιθανό. Θα ήταν καλή ιδέα να το αναλύσουν. Αλλά ποια παράλογη τρέλα έσπρωξε και τα δυο παιδιά να πέσουν στο πηγάδι; Οι πράξεις τους ήταν τόσο όμοιες -και τα απομεινάρια έδειχναν πως είχαν πεθάνει και τα δύο από τον ίδιο σταχτή θάνατο της αποσάθρωσης. Γιατί όλα ήταν τόσο σταχτιά και αποσαθρωμένα;

Ο ανακριτής, καθισμένος σ' ένα παράθυρο που έβλεπε στην αυλή, ήταν ο πρώτος που είδε το φως γύρω από το πηγάδι. Είχε νυχτώσει για καλά και τα αποτρόπαια περίχωρα του σπιτιού τα φώτιζε αδύναμα κάτι περισσότερο από τις άστατες αχτίδες του φεγγαριού. Η καινούρια λάμψη ήταν συγκεκριμένη και σαφής. Φαινόταν να ανεβαίνει από το μαύρο πηγάδι σαν αδύναμο φως φάρου κι αχνοκαθρεφτιζόταν στις λιμνούλες του αδειασμένου νερού. Είχε χρώμα πολύ παράξενο και ο Αμι τινάχτηκε καθώς στριμώχνονταν όλοι στο παράθυρο. Γιατί η χροιά της παράξενης αυτής αχτίδας του μιάσματος δεν του ήταν άγνωστη. Είχε δει το χρώμα και πριν και φοβόταν να σκεφτεί τι μπορούσε να σημαίνει αυτό. Το είχε δει στη βδελυρή σαθρή φούσκα του αερόλιθου πριν δυο καλοκαίρια, το είχε δει στην ξετρελαμένη ανοιξιάτικη βλάστηση κι είχε πιστέψει πως το είχε δει στιγμιαία το ίδιο αυτό πρωί στο μικρό καγκελόφραχτο παράθυρο του τρομαχτικού δωματίου στη σοφίτα όπου είχαν γίνει τόσα ακατονόμαστα. Είχε αστράψει εκεί για ένα δευτερόλεπτο κι ένα γλοιώδης μισερός ατμός είχε περάσει δίπλα του ξύνοντάς τον -και, κατόπιν, είχε πάρει τον φτωχό Νάχουμ κάτι με παρόμοιο χρώμα. Το 'λεγε μέχρι τέλους -το 'λεγε πως ήταν σαν τη φυσαλίδα και τα φυτά. Μετά έγινε το φευγιό στην αυλή και το πλατσούρισμα στο πηγάδι -και τώρα το πηγάδι αυτό ξερνούσε στη νύχτα μια χλωμή σιχαμερή αχτίδα με την ίδια απόχρωση.

Πρέπει να αναγνωρίσουμε στο μυαλό του Αμι το γεγονός ότι κι αυτήν ακόμα τη στιγμή της έντασης στοχάστηκε πάνω σ' ένα σημείο με βασικά επιστημονική σημασία. Απόρησε πώς διατηρούσε την ίδια εντύπωση από έναν ατμό ιδωμένο στο φως της μέρας, σ' ένα παράθυρο που άνοιγε στον πρωινό ουρανό, κι από ένα νυχτερινό ανάδωμα που φάνταζε σαν φωσφορική ομίχλη πάνω στο μαύρο ερημωμένο τοπίο. Δεν ήταν σωστό -ήταν ενάντια στη Φύση- και σκέφτηκε τα τελευταία εκείνα τρομερά λόγια του χτυπημένου φίλου του, «από άλλο μέρος που τα πράγματα δεν είναι σαν εδώ.... Ένας από τους καθηγητές το είπε...»

Έξω τα τρία άλογα, δεμένα σε δυο μαραζωμένους θάμνους πλάι στο δρόμο, τραβούσαν τα χαλινάρια κι έσκαβαν το χώμα με μανία. Ο οδηγός του αμαξιού κίνησε προς την πόρτα να κάνει κάτι, αλλά ο Αμι έβαλε στον ώμο του ένα χέρι που έτρεμε. «Μη βγεις έξω», ψιθύρισε. «Δεν ξέρουμε. Ο Νάχουμ είπε πως κάτι ζει στο πηγάδι που σου ρουφά τη ζωή. Είπε πως πρέπει να έγινε από κάποια στρογγυλή φούσκα σαν αυτή που είδαμε στο μετεωρίτη. Ρουφά και καίει, είπε, κι είναι μονάχα ένα χρωματιστό σύννεφο σαν αυτό το φως τώρα, που μόλις φαίνεται και δεν ξέρεις τι είναι. Ο Νάχουμ πίστευε πως τρέφεται με κάθε είδους ζωή και δυναμώνει συνέχεια. Είπε πως το 'δε την περασμένη βδομάδα. Πρέπει να ήρθε από τον ουρανό, όπως είπαν κι οι καθηγητές για το μετεωρίτη. Έτσι που 'ναι κι έτσι που δουλεύει δεν μπορεί να είναι του κόσμου μας. Είναι από πέρα». Κι έτσι στάθηκαν αναποφάσιστοι ενώ το φως από το πηγάδι γινόταν δυνατότερο και τα άλογα χρεμέτιζαν όλο και πιο φρενιασμένα. Ήταν στ' αλήθεια φοβερή στιγμή. Ο τρόμος φώλιαζε στο ίδιο αυτό το πανάρχαιο, καταραμένο σπίτι, τέσσερις τερατώδεις σωροί απομεινάρια -δυο από το σπίτι και δυο από το πηγάδι- στο πίσω υπόστεγο, κι αυτός ο άγνωστος και βέβηλος ιριδισμός από τα λασπερά βάθη μπροστά. Ο Αμι είχε συγκρατήσει τον καροτσέρη δίχως να το σκεφτεί, ξεχνώντας ότι ο ίδιος έμεινε άβλαβος από το γλιτσερό χάδι του χρωματιστού ατμού στη σοφίτα. Ίσως, όμως, και να 'κανε σωστά. Ποτέ δε θα μάθει κανείς τι τριγυρνούσε έξω εκείνη τη νύχτα. Και μολονότι η βλαστήμια από το άπειρο δεν είχε βλάψει κανένα που 'χε το μυαλό του απείραχτο, δεν ήξερες τι μπορούσε να κάνει εκείνη την τελική στιγμή με τη φανερά αυξημένη της δύναμη και τα σημάδια μιας συγκεκριμένης βούλησης που θα φανερωνόταν σύντομα κάτω από τα σκόρπια σύννεφα του σεληνοφώτιστου ουρανού.

Την ίδια στιγμή ένας από τους αστυνομικούς στο παράθυρο πήρε μια κοφτή, δυνατή ανάσα. Οι άλλοι τον κοίταξαν και κατόπιν ακολούθησαν γρήγορα τη ματιά του προς το σημείο που είχε ξαφνικά τραβήξει την προσοχή του. Δε χρειάζονταν λόγια. Αυτό που αμφισβητούνταν σαν χωριάτικο κουτσομπολιό ήταν τώρα αναμφισβήτητο. Είναι ακριβώς γι' αυτό το πράγμα, που όλοι της ομάδας το παραδέχονταν αργότερα, που δε μιλάνε για τις παράξενες μέρες στο Αρκαμ. Είναι απαραίτητο να καταλάβουμε ότι δε φυσούσε καθόλου αέρας τη βραδινή εκείνη ώρα. Βέβαια λίγο αργότερα σηκώθηκε άνεμος, αλλά τη στιγμή εκείνη δε φυσούσε καθόλου. Ακόμα και τα ξερά, δίχως φύλλα κλαδιά της κάπαρης στο φράχτη κι η τέντα στην κορφή του αμαξιού δε σάλευαν καθόλου. Κι όμως, μέσα στην ανήσυχη, βέβηλη ηρεμία τα ψηλά κλαδιά όλων των δέντρων της αυλής αναδεύονταν. Συσπώνταν σιχαμένα και σπασμωδικά, νυχιάζοντας μ' ακράτητη επιληπτική μανία τα φωτισμένα από τη σελήνη σύννεφα. Έξυναν ανίσχυρα το φαρμακωμένο αέρα σαν να τα κουνούσε, δεμένη μαζί τους με ασώματα σύρματα, μια υπόγεια φρικωδία που σφάδαζε θανατερά μέσα στο μαύρο χώμα.

Για μερικές στιγμές δεν ανάσανε κανείς. Κατόπιν ένα πιο σκοτεινό σύννεφο σκέπασε το φεγγάρι κι η σιλουέτα των συστραμμένων κλαδιών χάθηκε για λίγο. Όλοι ξέσπασαν σε μια κραυγή. Γεμάτη δέος, βραχνή, σχεδόν ίδια σ' όλους τους λαιμούς. Γιατί ο τρόμος δε χάθηκε μαζί με τη θέα των κλαδιών, και σε μια φοβερή στιγμή βαθύτερου σκοταδιού οι παρατηρητές είδαν να σπιθουρίζουν στην κορυφή των δέντρων χιλιάδες μικροσκοπικές τελείες θαμπής ακτινοβολίας, στην άκρη του κάθε κλαδιού, σαν τις φλόγες που κατέβηκαν τη μέρα της Πεντηκοστής στα κεφάλια των Αποστόλων. Ήταν ένας τερατώδικος αστερισμός αφύσικου φωτός, λιμασμένο σμάρι νεκροθρεμμένες κωλοφωτιές που χόρευαν κολασμένες σαραμπάντες πάνω σε στοιχειωμένα έλη. Και το χρώμα ήταν το ίδιο ακατονόμαστο μ' αυτό που ο Αμι είχε μάθει πια να αναγνωρίζει και να αποστρέφεται. Σ' όλο αυτό το διάστημα ο φωσφορισμός από το πηγάδι γινόταν ολοένα φωτεινότερος, φέρνοντας στους ζαβλακωμένους άντρες μια αίσθηση αφύσικης καταδίκης. Τώρα πια δεν έλαμπε από το πηγάδι. Ξεχυνόταν . Και καθώς το άμορφο ρυάκι του ακατονόμαστου χρώματος εγκατέλειπε τη φωλιά του, φαινόταν να ξεχύνεται κατευθείαν στον ουρανό.

Ο κτηνίατρος ρίγησε και πήγε στην μπροστινή πόρτα για να βάλει άλλο ένα δοκάρι. Ο Αμι δεν έτρεμε λιγότερο κι αναγκάστηκε να τραβήξει τους άλλους από το μανίκι για να τους δείξει άφωνα το φέγγος που μεγάλωνε στα δέντρα. Ο θόρυβος των αλόγων είχε γίνει πια τρομαχτικός, αλλά καμιά από τις ψυχές που ήταν κλεισμένες στο γέρικο σπίτι δε θα τολμούσε να βγει έξω μ' οποιοδήποτε αντίτιμο που θα μπορούσε να πληρωθεί σ' αυτήν εδώ τη γη. Με το πέρασμα της ώρας η λάμψη μεγάλωνε ενώ τα ανήσυχα κλαδιά λες και τεντώνονταν όλο και περισσότερο για να πάρουν κάθετη κατεύθυνση. Τώρα έλαμπε και το ξύλο της τροχαλίας του πηγαδιού και σε λίγο ένας αστυνομικός έδειξε τις κυψέλες και τα υπόστεγα κοντά στο δυτικό τοίχο. Αρχιζαν να λάμπουν κι αυτά αν και τα οχήματα των επισκεπτών φαίνονταν απείραχτα. Τότε ακούστηκε μια άγρια ταραχή στο δρόμο και καθώς ο Αμι δυνάμωνε τη λάμπα για να δούνε καλύτερα αντιλήφθηκαν ότι τα τρομαγμένα άλογα είχαν σπάσει τα λουριά και το 'σκαγαν μαζί με το αμάξι.

Το πλήγμα έλυσε τις γλώσσες κι ακούστηκαν ταραγμένοι ψίθυροι. «Καλύπτει κάθε τι το οργανικό ένα γύρω», μουρμούρισε ο ιατροδικαστής. Κανείς δεν απάντησε, αλλά ο άντρας που είχε κατέβει στο πηγάδι είπε ότι με το μακρύ του στυλιάρι θα 'χε ανακατέψει κάτι που δεν έπρεπε. «Ήταν τρομερό», πρόσθεσε. «Δεν υπήρχε πάτος, μονάχα γλίνα και φουσκάλες κι η αίσθηση πως κάτι παραμόνευε εκεί κάτω». Το άλογο του Αμι έσκαβε ακόμα το χώμα και ούρλιαζε έξω στο δρόμο και σχεδόν έπνιγε τα αδύναμα ψελλίσματα του ιδιοκτήτη του, που προσπαθούσε ν' αρθρώσει τις άμορφες σκέψεις του. «Ήρθε από την πέτρα... μεγάλωνε κάτω εκεί... πήρε όλες τις ζωές... τράφηκε απ' αυτούς, από την ψυχή και το σώμα τους... του Θαδαίου και του Μέρβιν, του Ζήνωνα και της Νάμπι... στο τέλος ο Νάχουμ...ήπιαν όλοι από το νερό... τους βάρεσε... ήρθε από πέρα που τα πράγματα δεν είναι όπως εδώ... τώρα γυρίζει πίσω...»

Στο σημείο αυτό, καθώς η στήλη του άγνωστους χρώματος έγινε ξάφνου λαμπρότερη κι άρχισε να επιδίδεται σε υπαινιγμούς φανταστικών μορφών που αργότερα ο καθένας από τους παρόντες περιέγραφε διαφορετικά, από τον βασανισμένο ΄Ηρωνα βγήκε μια κραυγή που δεν είχε ξανακουστεί ποτέ από αλόγου στόμα. Στο χαμηλοτάβανο καθιστικό βούλωσαν τα αυτιά τους κι ο Αμι έστρεψε το πρόσωπό του από το παράθυρο αναγουλιάζοντας από φρίκη. Τα λόγια δεν μπορούν να το περιγράψουν -όταν ο Αμι κοίταξε ξανά έξω, το άμοιρο ζώο κειτόταν ακίνητο στο σεληνοφώτιστο χώμα ανάμεσα στα συντρίμμια του μικρού αμαξιού. Αυτό ήταν το τέλος του ΄Ηρωνα, που τον έθαψαν το άλλο πρωί. Αλλά δεν ήταν ώρα για πένθος, γιατί την ίδια στιγμή ο ένας αστυνομικός τράβηξε την προσοχή τους σε κάτι τρομαχτικό που βρισκόταν μέσα στο ίδιο το δωμάτιο. Με το φως της λάμπας σβηστό έγινε φανερό ότι ένας ασθενικός φωσφορισμός είχε αρχίσει να πλημμυρίζει το σπίτι. Έφεγγε στα πλατιά σανίδια του δαπέδου και στην κουρελού, λαμπύριζε στα φατνώματα των μικρών παράθυρων. Διέτρεχε τα χοντρά δοκάρια στις γωνιές, η μαρμαρυγή τύλιγε τα ντουλάπια, τις πόρτες και τα ξύλινα έπιπλα. Δυνάμωνε από λεπτό σε λεπτό και τέλος έγινε φανερό ότι κάθε τι το ζωντανό έπρεπε να εγκαταλείψει το σπίτι.

Ο Αμι τους έδειξε την πίσω πόρτα και το μονοπάτι που έβγαζε από τα χωράφια στην πάνω βοσκή. Προχώρησαν σκουντουφλώντας σαν σε όνειρο και δεν τόλμησαν να κοιτάξουν πίσω ώσπου απομακρύνθηκαν αρκετά στο ψήλωμα. Ευτυχώς που υπήρχε το μονοπάτι, γιατί δε θα μπορούσαν να φύγουν από μπροστά, από το καταραμένο πηγάδι. Δεν ήταν και λίγο που πέρασαν από τον ολόφεγγο σταύλο και τα υπόστεγα και από τα λαμπερά οπωροφόρα με τα διεστραμμένα, δαιμονικά περιγράμματα. Δόξαζαν τον θεό που το ανάδεμα των κλαδιών γινόταν περισσότερο κοντά στην κορυφή. Καθώς περνούσαν το παλιό γεφύρι πάνω από το ρέμα του Τσάπμαν, κατάμαυρα σύννεφα σκέπασαν το φεγγάρι κι έφτασαν στο ξάγναντο μπουσουλώντας στα τυφλά.

΄Όταν κοίταξαν κάτω προς την κοιλάδα και τη φάρμα των Γκάρντνερ, αντίκρισαν ένα θέαμα τρομερό. Ολόκληρη η φάρμα λαμπάδιαζε με το φριχτό, άγνωστο χρώμα: τα δέντρα, τα χτίσματα, ακόμα κι όσο χορτάρι ή θάμνοι δεν είχαν υποκύψει ολότελα στη θανάσιμη γκρίζα ξεραΐλα. ΄Όλα τα κλαδιά τεντώνονταν προς τον ουρανό, με γλώσσες βρώμικης φλόγας στις άκρες τους και ρυάκια της ίδιας τερατώδικης φωτιάς σερνόντουσαν στ' ακρινά δοκάρια του σπιτιού, του στάβλου και των υπόστεγων. ΄Ηταν σκηνή από όραμα του Φουζέλι. Και παντού αλλού βασίλευε το πανηγύρι της φωτεινής αμορφίας, αυτό το ξένο, δίχως διαστάσεις ουράνιο τόξο του μυστηριακού δηλητηρίου που έβγαινε από το πηγάδι -που έσερπε, χάιδευε, έγλειφε, γράπωνε, τύλιγε και φουσκάλιαζε κακόβουλα με τους άγνωρους, υπέρκοσμους χρωματισμούς του.

Μετά, χωρίς ειδοποίηση, το φριχτό πράμα όρμησε κάθετα στον ουρανό σαν ρουκέτα ή μετέωρο, δίχως ν' αφήσει χνάρια πίσω του, κι εξαφανίστηκε μέσα από μια στρογγυλή, παράδοξα κανονική τρύπα στα σύννεφα. Κανείς δεν πρόλαβε να πάρει ανάσα. Κανείς δε θα μπορέσει ποτέ να ξεχνάει αυτό που είδε κι ο Αμι κοιτούσε χαζά τα αστέρια του Κύκνου, τον Ντένεμπ που άστραφτε ανάμεσά τους, εκεί που το άγνωστο χρώμα έγινε ένα με το Γαλαξία. Αλλά την ίδια στιγμή η ματιά του γύρισε πάλι στη γη, τραβηγμένη από το κροτάλισμα στην κοιλάδα. Ήταν μονάχα κροτάλισμα, ήχος ξύλου που σκίζεται κι όχι έκρηξη που ορκίζονταν πολλοί άλλοι της ομάδας. Αλλά το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο: μέσα σε μια πυρετική, καλειδοσκοπική στιγμή η καταδικασμένη φάρμα ξέσπασε σε μια εκρηχτική, αστραφτερή καταιγίδα από αφύσικες σπίθες που θάμπωσε το βλέμμα των λίγων που την είδαν κι έστειλε στο ζενίθ του ουρανού ένα σύννεφο με τέτοιο χρώμα και τέτοιο αφάνταστο υλικό που το σύμπαν ολόκληρο το αποδιώχνει. Μέσ' από την ατμώδη οπή που ξανάκλεισε γρήγορα ακολούθησε τη θανατίλα που χανόταν και σ' ένα δευτερόλεπτο χάθηκε κι αυτό. Πίσω και κάτω έμεινε μόνο ένα σκοτάδι όπου ο άντρες δεν τολμούσαν να επιστρέψουν, και παντού γύρω άρχισε να σηκώνεται ένας άνεμος που λες και ξεχυνόταν στα χαμηλά σε μαύρες ριπές που έστελνε το αστρικό διάστημα. Στρίγκλιζε και ολοφυρόταν, μαστίγωνε τα χωράφια και βίαζε τα δάση με τρελή κοσμική μανία, ώσπου γρήγορα η ομάδα κατάλαβε τρέμοντας ότι δε χρειαζόταν να περιμένει το φεγγάρι για να δει τι απόμεινε από τη φάρμα του Νάχουμ.

Με τρόμο που δεν άφηνε θέση σε συζήτηση και θεωρίες οι εφτά άντρες ξεκίνησαν τρέμοντας για το Αρκαμ από τον βορινό δρόμο. Ο Αμι ήταν χειρότερα από τους άλλους και τους ικέτεψε να τον πάνε ως μέσα στην κουζίνα του πριν συνεχίσουν για την πόλη. Δεν ήθελε να περάσει μόνος τα ανεμοδαρμένα δάση που ανάμεσά τους περνούσε ο κανονικός δρόμος για το σπίτι του. Γιατί είχε δεχτεί ένα χτύπημα παραπάνω από τους άλλους κι όλα τα κατοπινά χρόνια τον πλάκωνε ένας σκοτεινός φόβος που δεν τολμούσε ούτε να φανερώσει. Καθώς οι υπόλοιποι της ομάδας στον ταραγμένο λόφο έστρεφαν αποφασιστικά το πρόσωπό τους προς το δρόμο, ο Αμι είχε στραφεί πάλι για μια στιγμή προς τη σκιαγμένη, ερημωμένη κοιλάδα που ως πριν λίγο έδινε καταφύγιο στον κακότυχο φίλο του. Κι απ' αυτό το μακρινό σημείο είδε κάτι να σηκώνεται αδύναμα και να βουλιάζει πάλι στο μέρος όπου είχε τιναχτεί στα ουράνια ο μέγας άμορφος τρόμος. Δεν ήταν παρά ένα κομμάτι χρώμα -μα όχι από 'κείνα που ξέρουμε στους ουρανούς και τη γη μας. Κι επειδή ο Αμι αναγνώρισε αυτό το χρώμα και ξέρει πως το τελευταίο αυτό αδύναμο απομεινάρι θα λουφάζει ακόμα εκεί κάτω στο πηγάδι, δεν ξανάρθε ποτέ στα σύγκαλά του.

Ποτέ δεν πλησίασε αυτό το μέρος. Πέρασαν σαράντα τέσσερα χρόνια από την ώρα του τρόμου, αλλά ποτέ δεν πάτησε πόδι εκεί και θα χαρεί όταν τα σκεπάσει όλα η τεχνητή λίμνη. Θα χαρώ κι εγώ γιατί δε μου άρεσε ο τρόπος που το φως του ήλιου άλλαζε χρώμα γύρω στο χείλος του παρατημένου πηγαδιού καθώς περνούσα. Ελπίζω να μείνει το νερό πάντα βαθύ _αλλά κι έτσι δε θα το πιω ποτέ. Ούτε και θα ξανάρθω στις γειτονιές του Αρκαμ. Τρεις από τους άντρες που ήταν με τον Αμι ξαναγύρισαν το άλλο πρωί για να δούνε τα ερείπια στο φως της μέρας, αλλά ερείπια ουσιαστικά δεν υπήρχαν. Μόνο τα τούβλα της καμινάδας, οι πέτρες του κελαριού, λίγα μεταλλικά σκουπίδια εδώ κι εκεί, και το πεζούλι του ακατανόμαστου πηγαδιού. Εκτός από το άλογο του Αμι, που το 'συραν και το 'θαψαν πιο πέρα, και το μισοκατεστραμμένο αμάξι του, κάθε άλλο ίχνος ζωής είχε χαθεί. Απόμειναν πέντε μαγεμένα εκτάρια σκονισμένη, σταχτιά ερημιά και τίποτα πια δεν ξαναβλάστησε εκεί. Ως σήμερα ανοίγεται στον ουρανό σαν ένας μεγάλος λεκές που προξένησαν στο δάσος και τα χωράφια παντοδύναμα οξέα, κι οι λίγοι που τόλμησαν να στρέψουν μάτι πάνω της παρά τους ψίθυρους των χωρικών την ονόμασαν καμένο χέρσωμα.

Οι χωρικοί διηγούνται πράγματα παράξενα. Θα ήταν ακόμα πιο παράξενα αν οι άνθρωποι της πόλης και οι χημικοί του πανεπιστήμιου ενδιαφέρονταν να αναλύσουν το νερό από το αχρησιμοποίητο πηγάδι ή τη σκόνη που δε φαίνεται να σκορπίζεται από τον άνεμο. Κι οι βοτανολόγοι θα 'πρεπε να μελετήσουν τη μισοπεθαμένη χλωρίδα στις άκρες του λεκέ, γιατί θα μπορούσαν ίσως να ρίξουν φως στην πίστη των χωρικών ότι το κακό απλώνεται σιγά-σιγά, ίσως δυο με τρεις πόντους το χρόνο. Ο κόσμος λέει ότι την άνοιξη το χρώμα στα γειτονικά φυτά δεν είναι απόλυτα σωστό κι ότι άγρια ζώα αφήνουν περίεργα χνάρια στο ελαφρό χειμωνιάτικο χιόνι. Το χιόνι πάνω στο λεκέ δε φαίνεται το ίδιο βαρύ μ' αλλού. Τα άλογα -τα λίγα που έμειναν στη μηχανοκίνητη εποχή μας- νευριάζουν μόλις βρεθούν στη σιωπηλή κοιλάδα. Οι κυνηγοί δεν μπορούν να εμπιστευτούν τους σκύλους τους όταν περνούν κοντά από την γκριζωπή σκόνη.

Λένε ακόμα ότι το μέρος επιδρά άσκημα στο μυαλό. Πολλοί μισοτρελάθηκαν τον επόμενο χρόνο και σ' όλες τις περιπτώσεις δεν είχαν τη δύναμη να φύγουν από 'κει. Τότε οι πιο δυνατοί στη θέληση εγκατέλειψαν την περιοχή και μονάχα οι ξένοι προσπάθησαν να μείνουν στα παλιά σπίτια. Ωστόσο δεν τα κατάφεραν. Κι αναρωτιέμαι καμιά φορά ποια διαίσθηση οξύτερη από τη δική μας τους χάρισαν οι άγριες και παράδοξες μαγικές ιστορίες που διηγούνται χαμηλόφωνα. Τα νυχτερινά όνειρα γίνονται τρομαχτικά σ' αυτό το μέρος, παραπονιούνται, και σίγουρα η εμφάνιση του σκοτεινού τόπου αρκεί από μόνη της να ξεσηκώσει μια νοσηρή φαντασία. Κανείς ταξιδιώτης δε γλίτωσε από μιαν αίσθηση παραδοξότητας καθώς περνούσε τις βαθιές χαράδρες κι οι ζωγράφοι τρέμουν καθώς εικονίζουν τα πυκνά δάση που το μυστήριό τους ξεπηδά ταυτόχρονα από το πνεύμα και την όραση. Κι εγώ ο ίδιος νιώθω περίεργα για την αίσθηση που είχαν από το μακρινό μου περίπατο -πριν ακούσω την ιστορία του Αμι. ΄Όταν ήρθε το σούρουπο είχα κάπως επιθυμήσει να μαζευτούν λίγα σύννεφα, γιατί ένας παράξενος φόβος για τα βαθιά ουράνια είχε τρυπώσει σούρνοντας στην ψυχή μου.

Μη ρωτάτε τη γνώμη μου. Δεν ξέρω -αυτό αρκεί. Μόνο τον Αμι μπόρεσα να ρωτήσω. Οι άνθρωποι στο Αρκαμ δε μιλούν ποτέ για τις παράξενες μέρες κι οι τρεις καθηγητές που είδαν τον αερόλιθο και τη φουσκάλα είναι νεκροί. Υπάρχουν κι άλλες φουσκάλες -να είστε σίγουροι. Κάποια πρέπει να τράφηκε καλά και να ξέφυγε, και κάποια άλλη δεν πρόλαβε. Δίχως αμφιβολία είναι ακόμα στο βάθος του πηγαδιού -το ξέρω πως κάτι δεν πήγαινε καλά με το φως του ήλιου πάνω από το μιασμένο νερό. Οι χωριάτες λένε πως το κακό προχωρεί δυο τρεις πόντους το χρόνο, ίσως λοιπόν κάτι μεγαλώνει ακόμα εκεί, τρέφεται και περιμένει. Αλλά όποιος δαίμονας κι αν κλωσά το κακό εκεί κάτω πρέπει να 'ναι δεμένος με κάτι, αλλιώς θα ξαπλωνόταν γρήγορα. Να 'ναι δεμένος με τις ρίζες των δέντρων που νυχιάζουν τον άνεμο; Μια από τις ιστορίες που αφηγούνται σήμερα στο Αρκαμ λέει για χοντρές βελανιδιές που λάμπουν τη νύχτα και σαλεύουν με τρόπο ανάρμοστο.

Τι είναι, μονάχα ο Θεός ξέρει. Από υλική άποψη υποθέτω ότι αυτό που περιέγραψε ο Αμι θα πρέπει να ονομαστεί αέριο, όμως αέριο που δεν υπάκουε στους νόμους του κόσμου τούτου. Δεν ήταν καρπός των κόσμων και των ήλιων που λάμπουν στα τηλεσκόπια και τις φωτογραφικές πλάκες των αστεροσκοπείων μας. Δεν ήταν ανάσα των ουρανών εκείνων που τις διαστάσεις τους μετρούν οι αστρονόμοι ή και λένε πως δεν επιδέχονται μέτρηση. Ήταν ένα χρώμα από το βαθύ διάστημα -ένας φριχτός αγγελιαφόρος από τα άμορφα βασίλεια του Απείρου- πέρα από τη Φύση που γνωρίζουμε. Από χώρους που η ύπαρξή τους θολώνει από μόνη της το μυαλό και μαςμουδιάζει με τα μαύρα εξώκοσμα χάσματα που ανοίγει μπροστά στα φρενιασμένα μάτια μας.

Αμφιβάλλω πολύ αν ο Αμι είπε ψέματα συνειδητά και δεν πιστεύω πως η ιστορία του ήταν ολόκληρη γέννημα της τρέλας, όπως με προειδοποίησαν στο Αρκαμ. Κάτι τρομερό ήρθε στους λόφους και τις κοιλάδες μας μ' αυτό το μετέωρο -και κάτι τρομερό- αν και δεν ξέρω πόσο μεγάλο- μένει ακόμα. Θα χαρώ να δω να 'ρχεται το νερό. Στο μεταξύ ελπίζω να μην πάθει τίποτα ο Αμι. Είδε πάρα πολλά και η επίδραση του πράγματος ήταν τόσο φαρμακερή! Γιατί δεν μπόρεσε ποτέ να φύγει από 'κει; Πόσο καθαρά θυμόταν τα τελευταία λόγια του Νάχουμ -«το ξέρεις αλλά δεν μπορείς τίποτα... να ξεφύγεις... σε τραβά...» Ο Αμι είναι πολύ συμπαθητικός γέρος, όταν ξεκινήσει το έργο της υδατοδεξαμενής θα πρέπει να γράψω στον αρχιμηχανικό να τον προσέχει. Δε θα 'θελα να τον θυμάμαι σαν εκείνη τη σταχτιά, στρεβλή, σαθρή τερατωδία που επιμένει, όλο και περισσότερο, να ταράζει τον ύπνο μου.

Μετάφραση: Βασίλης Καλλιπολίτης, 1999

«ΠΝΕΥΜΑΤΙΣΜΟΣ» - JULIUS EVOLA

…Τέλος ας μας επιτραπεί να αναφέρουμε μερικά λόγια σχετικά με την ιδιαίτερη κατηγορία του αναγνώστη εκείνου, ο οποίος ενδιαφέρεται για τον «πνευματισμό». Έχουμε ήδη στο Maschera e Votto Dello Spiritualismo Contemporaneo (Η Μάσκα και το Προσωπείο του Σύγχρονου Πνευματισμού), προειδοποιήσει τους αναγνώστες αυτούς για τα ενδεχόμενα σφάλματα και τη σύγχυση που δημιουργούνται από τις σύγχρονες τάσεις , εξαιτίας λανθασμένων φιλοδοξιών προς το υπερφυσικό και το υπεραισθητό. Αν κάποιος πραγματικά θέλει να τρέφει τέτοιες φιλοδοξίες, οφείλει να εκτιμήσει πραγματικά τέτοια λάθη και την όποια σύγχυση ενώ πάνω από όλα, οφείλει να μην εξαπατήσει τον εαυτό του πως η αληθινή συνειδητοποίηση εκείνου που βρίσκεται πέρα από την ανθρώπινη κατάσταση, είναι πιθανή χωρίς αυστηρή «ασκητική» προετοιμασία και ισχυροποίηση. Δεδομένου των συνθηκών κάτω από τις οποίες ο Δυτικός άνθρωπος βρίσκει τον εαυτό του και τις όποιες συνθήκες έχουμε αναφέρει συχνά, μια τέτοια προετοιμασία, κρίνεται σήμερα, κάθε άλλο απαραίτητη από ποτέ. Οφείλουμε επομένως να μην τρέφουμε την όποια ψευδαίσθηση, σχετικά με την αληθινή φύση της γνώσης ή της «αποκρυφιστικής» πειθαρχίας, ιδιαίτερα όταν έχουμε να κάνουμε με εκείνο το οποίο οι σύγχρονοι «πνευματιστές» παραθέτουν. Μια διδασκαλία, όπως αυτή που συζητήσαμε, δίνει μια πολύ καλή ιδέα για την πιθανότητα ενός Άριου και αριστοκρατικού μονοπατιού πέρα από τη σαμσαρική ύπαρξη. Το μονοπάτι αυτό δεν έχει ανάγκη από «θρησκευτικά» βοηθήματα, δόγματα, ή μηδαμινές, ευτελείς ηθικές ενώ παράλληλα αντιστοιχεί στη θέληση για το απόλυτο και το ενστικτώδες με τρόπο γνήσιο κι αυθεντικό. Αλλά την ίδια στιγμή, η διδασκαλία αυτή φανερώνει, όχι λιγότερο καθαρά τις προπαρασκευαστικές συνθήκες για άσκηση και απόσπαση, οι οποίες είναι απόλυτα επιτακτικές για κάθε εγχείρημα υπερβατικής φύσης. Δείχνει επίσης πως το μονοπάτι της αφυπνίσεως – απαράλλακτο στο πνεύμα του με κάθε αληθινή «μύηση» - είναι απόλυτα αδιάλλακτο με ό,τι συνεπάγεται και προϋποθέτει ο συγκεχυμένος διορατισμός, οι μανίες για τα αποκρυφιστικά φαινόμενα και τις μεταφυσικές δυνάμεις, καθώς και τα νεοψυχοαναλυτικά μιάσματα. Είναι γνωστό πως ενδιαφερόμενοι κύκλοι – είτε εξομολογητές είτε «διαφωτισμένοι» με τη βέβηλη και «επικριτική» έννοια – βασίζονται σε τέτοιες πνευματικές παρεκκλίσεις στην προσπάθειά τους να συσσωρεύσουν ένα είδος δυσπιστίας, δυσφήμησης και ανυποληψίας επί των ιδανικών και των διαφόρων ειδών σοφίας οι οποίες, με τη μια μορφή ή την άλλη, ήταν ανέκαθεν αναγνωρίσιμες ως το ύψιστο σημείο αποκορύφωσης και μεσουράνησης κάθε φυσιολογικού και παραδοσιακού πολιτισμού. Το να συνειδητοποιήσουμε, όπως έχουμε δείξει, πως υπάρχει ένα παρόμοιο ουσιώδες και εννοιολογικό περιεχόμενο στο μονοπάτι το οποίο γνωστοποιήθηκε από τον Πρίγκιπα Σιντάτα, τον Βούδα – και πως το μονοπάτι αυτό, ακόμα κι αν μόνο σε απόμακρες και ποικίλες αντανακλάσεις, σχετίζεται τώρα με την πίστη περισσότερο από τετρακοσίων εκατομμυρίων πιστών – μια τέτοια συνειδητοποίηση θα έπρεπε να ήταν αρκετή να προκαταλάβει και να ματαιώσει την όποια προσπάθεια από τέτοια στενόμυαλα ή χαιρέκακα, μοχθηρά άτομα να προκαλέσουν την όποια λανθασμένη ή συγκεχυμένη σκέψη.

Στην αντίπερα όχθη, οφείλουμε να αναφέρουμε κάτι ειδικότερα, σχετικά με δύο ενυπάρχοντα ρεύματα: από τη μια μεριά, το ένα ακολουθήθηκε από εκείνους οι οποίοι αν και προέρχονταν από την Ανατολή, χρησιμοποίησαν και εφάρμοσαν οι ίδιοι με το δικό τους τρόπο, ιδέες αρχαίων παραδόσεων, προσαρμοσμένες και εναρμονισμένες στο σήμερα, καθιστώντας τες δημοφιλείς στη Δύση. Κι από την άλλη, το ρεύμα εκείνο, το οποίο αποσκοπεί στο να εισαγάγει την έννοια και την ιδέα μιας νέας «σύγχρονης μύησης».

Η πρώτη περίπτωση φέρνει στο νου την Ινδουιστική παραβολή, ενός ανθρώπου, ο οποίος όταν περιστοιχήθηκε από νερό σε μια κατακλυσμιαία νεροποντή, έκανε μεγάλη προσπάθεια για να αντλήσει τελικά λίγο από μια λασπώδη πηγή. Μέχρι ενός σημείου, οι Ανατολικές παραδόσεις, ή μάλλον, οι διάφορες Ανατολικές μορφές μιας ενιαίας παράδοσης και στην ουσία η κατάσταση με την οποία ασχολούμαστε, είναι διαφορετική από εκείνη η οποία υπάρχει στη Δύση. Ακόμα και στην περίπτωση της υπερβατικής σοφίας, υπάρχουν αρχαία κείμενα, τα περισσότερα, μεταφρασμένα εν μέρει και διαθέσιμα σε όλους, στα οποία μπορούμε να βρούμε με μια σαφώς πιο καθαρή και πιο ολοκληρωμένη μορφή, όλα εκείνα τα οποία στην καλύτερη, θα έχουν εκλαϊκευτεί και συνεπώς εκχυδαϊστεί και υποβιβαστεί, μέσω ενός ευνουχισμένου αντικατοπτρισμού του πρωτοτύπου κειμένου. Ο καθένας που πιθανώς θα στραφεί και θα έρθει σε επαφή με τα Βουδιστικά κείμενα, τη Bhagavadgita, τη γιόγκα ή τα κείμενα Vedanta οφείλει, ψύχραιμα να απομονώσει όλους εκείνους τους σύγχρονους εκδότες, σχολιαστές και διασκευαστές των αρχαίων κειμένων, κρατώντας για τον εαυτό του τη σοβαρή και βαθύτερη αποστολή κάθε μελέτης και κάθε επίτευξης. Αλλά η πραγματική αιτία για την επιτυχία τέτοιων νέων παρουσιάσεων ή εκθέσεων, έγκειται, στο κατά πόσο είναι φιλόξενα, συνδιαλλακτικά και όσο το δυνατόν λιγότερο άκαμπτα, αυστηρά, ασαφή και έτοιμα να συμβιβαστούν με τις προκαταλήψεις και τις αδυναμίες του σύγχρονου κόσμου. Ας βρει ο καθένας το κουράγιο, να κοιτάξει βαθιά μέσα του και να δει τι είναι εκείνο που πραγματικά επιθυμεί.

Το δεύτερο ρεύμα διαφέρει από το πρώτο στο ότι δεν κάνει καμία προσπάθεια να διασκευάσει, να προσαρμόσει ή να διαδώσει ένα είδος σοφίας το οποίο είναι είτε αρχαίο, είτε Ανατολίτικο. Αντίθετα υποστηρίζει πως τέτοιες μορφές γνώσης είναι ακατάλληλες κι απρόσφορες για τον άνθρωπο του σήμερα, ο οποίος χρειάζεται ένα εντελώς σύγχρονο είδος «μύησης». Αυτό βασίζεται πάνω στον εξελικτισμό ο οποίος εφαρμόζεται σε ζητήματα και υποθέσεις του πνεύματος. Μια εξελικτική ανάπτυξη του κόσμου και της ανθρωπότητας γίνεται δεκτή, και θεωρείται πως ακόμα και το πνεύμα οφείλει να προσαρμοστεί στο νόμο αυτό ακολουθώντας την αντίστοιχη ανάπτυξη. Δεν υπάρχει κανένα ίχνος τέτοιας ιδέας στις διδασκαλίες κάποιας σχολής σοφίας. Ο κόσμος είναι αυτό που είναι, η samsara, όπως έλεγαν οι Ινδο-Άριοι. Ο κύκλος της γενέσεως (ελληνικά στο ξένο κείμενο), ένας αιώνιος κύκλος γένεσης, όπως έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες. Και στη samsara δεν υπάρχει «εξέλιξη», δεν υπάρχει ούτε αρχή, ούτε τέλος. «Προχωρώντας» κάποιος δεν φτάνει στο «τέλος του κόσμου». Η κατεύθυνση στην οποία πιθανώς να βρούμε την αφύπνιση και την απελευθέρωση, η κατεύθυνση της μύησης, είναι κάθετη και δεν έχει τίποτα να κάνει με την πορεία της ιστορίας.

Σίγουρα, η κατάσταση του σύγχρονου ανθρώπου είναι εντελώς διαφορετική από εκείνη του αρχαίου ανθρώπου – και στην πορεία της μελέτης αυτής έχουμε επανειλημμένως τονίσει το γεγονός αυτό. Μια «πτώση» ή μια «κάθοδος» λαμβάνει χώρα εδώ και καιρό, η οποία δεν είναι σε καμία περίπτωση, ένα γεγονός με εξελικτικό σχέδιο, σχεδιασμένο να παράγει, με ένα «αίσιο τέλος», κάτι ανώτερο από εκείνο που προϋπήρχε. Αν η πτώση αυτή έχει κάποια σημασία ή σπουδαιότητα, φαίνεται από το γεγονός ότι φανερώνει την τρομερή δύναμη της ελευθερίας του πνεύματος, η οποία μπορεί να σχεδιάσει και να προκαλέσει ακόμα και την ίδια την απάρνηση και την αποκήρυξή της. Επομένως το μόνο που χρειάζεται να γίνει είναι η παραδοχή πως οι αρχαίες διδασκαλίες δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν σήμερα χωρίς προσεκτική, προγραμματισμένη σκέψη και μελέτη, ενώ παράλληλα ο σύγχρονος άνθρωπος οφείλει να αφοσιώσει τον ίδιο του τον εαυτό σε έναν άχαρο σκοπό επανολοκλήρωσης: οφείλει δηλαδή να επιστρέψει πνευματικά πίσω στην κατάσταση του νου, η οποία ήταν παντού και πάντα, το σημείο αναχώρησης μιας διαδρομής, η οποία είναι με τη σειρά της μοναδική. Δεν υπάρχει χώρος για καμία «σύγχρονη μύηση» με κάποια ιδιαίτερη έννοια. Εξ ορισμού κάθε τι που είναι σύγχρονο είναι η αντιλογία και η εναντίωση σε ό,τι έχει να κάνει με οποιοδήποτε είδος μύησης.

Εάν όταν μιλάμε για «σύγχρονη μύηση» επιθυμούμε να αξιώσουμε για αυτή, τα χαρακτηριστικά μιας «πνευματικής επιστήμης», ενός είδους πειθαρχίας η οποία είναι τόσο καθαρή και συγκεκριμένη σε ό,τι αφορά τον υπεραισθητό κόσμο και τα όργανα της εσωτερικής ανάπτυξης όπως η σύγχρονη επιστήμη είναι σε σχέση με το δικό της πεδίο και τα δικά της εργαλεία, τότε λοιπόν οφείλουμε να δείξουμε, που από αυτή την άποψη χρειάζεται κάτι παραπάνω από το αναφέρουμε απλά το πρόβλημα.

Πρόκειται μάλλον για παραδοσιακές διδασκαλίες, σαν αυτή που έχουμε παραθέσει ενώπιόν του στο παρόν βιβλίο, στις οποίες ο αναγνώστης ο οποίος προσελκύεται από την αληθινή πνευματικότητα οφείλει να στραφεί, με σκοπό να καταλάβει τι πραγματικά μια «πνευματική επιστήμη» είναι: οι διδασκαλίες αυτές θα τον διδάξουν τη διαύγεια της καθαρής γνώσης, η οποία διαχωρίζεται από κάθε μορφή παραισθησιακής «μαντικής διαίσθησης και διορατικότητας» και η οποία συνδέεται με μια πνευματική κυριαρχία καθώς και με τη θέληση να σπάσει όχι μόνο τον ανθρώπινο δεσμό, αλλά και το δεσμό ο οποίος διαμορφώνεται από κάθε άλλο «κόσμο». Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν έχει μόνο να πολεμήσει ενάντια στον υλισμό, αλλά επίσης να αμυνθεί και να υπερασπιστεί τον εαυτό του από τις παγίδες και τα θέλγητρα ενός ψεύτικου υπερνατουραλισμού. Η αντίσταση του αυτή θα είναι άκαμπτη και αποτελεσματική, μονάχα εάν είναι ικανός να επιστρέψει στο αρχικό σημείο της προέλευσης και της καταγωγής του, αφομοιώνοντας τις αρχαίες παραδόσεις και στη συνέχεια, βασιζόμενος πάνω στην άσκηση, να φέρει εις πέρας την αποστολή της επανεδραίωσης της προσωπικής του εσωτερικής κατάστασης. Γιατί μέσω αυτής, οι παραδόσεις αυτές θα αποκαλύψουν σε αυτόν το προσωπικό τους βαθύτερο και αέναο, παντοτινό περιεχόμενο δείχνοντάς του, βήμα βήμα, το μονοπάτι. Τελειώνοντας, επιθυμούμε να επαναλάβουμε την αρχαία Ρωμαϊκή μαντική φόρμουλα: quod bonum faustumque sit (είθε να είναι καλό, τυχερό κι ευήμερο). Θα το λογαριάζαμε δηλαδή ως κάτι παραπάνω από ευοίωνο εάν αυτή η περαιτέρω λιτή συνεισφορά μας στην κατανόηση της προμοντέρνας πνευματικότητας επρόκειτο να εξυπηρετήσει κάποιον ως κάτι παραπάνω από μια απλή ανάγνωση. Μονάχα τότε θα μπορούσαμε να επαναλάβουμε τη φόρμουλα των Αρίων: katam karaniyam, «θα γίνει αυτό που ήταν να γίνει».

JULIUS EVOLA

Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΑΦΥΠΝΙΣΕΩΣ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ν. ΜΑΛΕΒΙΤΗΣ

ΙΔΙΩΤΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ Ν. ΜΑΛΕΒΙΤΗ 2010

Η ΤΕΛΕΤΗ ΕΡΩΤΑΣ-ΘΑΝΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΚΟΛΟΜΒΙΑΝΗ ΑΜΕΡΙΚΗ – JOSEPH CAMPBELL

Το γνωστότερο βορειοαμερικανικό παράδειγμα του μυθολογήματος του θεϊκού όντος που δολοφονήθηκε και φυτεύθηκε για να γίνει τροφή του ανθρώπου είναι των Οτζίμπγουεϊ της περιοχής των Μεγάλων Λιμνών. Η μυθολογία τους, όπως καταγράφεται στα 1820 από τον αντιπρόσωπο της νεαρής κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών Χένρι Ρόουι Σκούλκραφτ (1793-1864), έγινε πηγή και έμπνευση του έργου το τραγούδι του Χιαγουάθα του Λονγκφέλοου (Longfellow). Η σύζυγος του Σκούλκραφτ ήταν μια εκχριστιανισμένη Ινδιάνα. Ορισμένοι από τους συγγενείς της δεν είχαν επηρεαστεί καθόλου από τον πολιτισμό των λευκών. Άρα η γλώσσα στην οποία του μεταδόθηκαν οι μύθοι δεν ήταν ούτε παραφθαρμένα αγγλικά ούτε παραφθαρμένα ινδιάνικα, αλλά μια γλαφυρή και φυσική ντόπια αφήγηση. Πρέπει λοιπόν να συγχωρήσουμε το ύφος του, εάν δεν προσεγγίζει το αντίστοιχο των σύγχρονων συλλεκτών των ινδιάνικων λαϊκών παραδόσεων. Οι τελευταίοι στις συγκριτικά σύντομες επαφές τους με τους «πληροφοριοδότες» τους συντέλεσαν στην ανάπτυξη μεταξύ τους ενός περίεργα κοφτού, φαινομενικά πρωτόγονου, καθαρά ανθρωπολογικού αφηγηματικού ύφους, που ουσιαστικά δεν είναι ούτε των Ευρωπαίων ούτε των Ινδιάνων και καταφέρνει να υποβαθμίζει τη λεπτότητα και ευαισθησία της ιθαγενούς σκέψης. Μπορούμε να πούμε ότι ο Σκούλκραφτ ενέδωσε στη λογοτεχνική διάνθιση. Τουλάχιστον όμως δεν κινδυνεύει κανείς να θεωρήσει ότι η αφήγησή του αποτελεί επακριβή απόδοση.

Εδώ είναι η δική του απόδοση του «Θρύλου του Μονταγούμιν ή η Προέλευση του Ινδιάνικου Καλαμποκιού», που αποτέλεσε την πηγή για το κεφάλαιο V, «Η Νηστεία του Χιαγουάθα» στον Λογκφέλοου.

Σε περασμένες εποχές, σε ένα όμορφο μέρος της χώρας ζούσε ένα φτωχός Ινδιάνος με τη γυναίκα και τα παιδιά του. Δεν ήταν μόνο φτωχός αλλά και ανίκανος να θρέψει την οικογένειά του. Τα παιδιά του ήταν όλα πολύ μικρά για να τον βοηθήσουν. Αν και φτωχός ήταν ευγενικός και καθόλου μεμψίμοιρος. Ήταν πάντοτε ευγνώμων προς το Μεγάλο Πνεύμα για οτιδήποτε λάβαινε. Τον ίδιο χαρακτήρα είχε και ο μεγάλος γιος του, που είχε φτάσει πλέον στην κατάλληλη ηλικία για να επιχειρήσει την τελετουργία Κε-ιγκ-νις-ιμ-ο-ουίν, ή νηστεία, η οποία θα τους αποκάλυπτε το πνεύμα που θα τον προστάτευε και θα τον καθοδηγούσε.

Από μωρό ο Γουνζχ, διότι έτσι ονομαζόταν, υπήρξε υπάκουο αγόρι και σοβαρός, ευγενικός και πράος, ώστε τον αγαπούσε ολόκληρη η οικογένεια. Μόλις εμφανίστηκαν τα πρώτα σημάδια της άνοιξης, του έχτισαν το συνηθισμένο μικρό κατάλυμα σε ένα απομονωμένο χώρο, σε κάποια απόσταση από το δικό τους, όπου δε θα τον ενοχλούσαν στη διάρκεια αυτής της σεπτής τελετής. Στο μεταξύ εκείνος προετοιμαζόταν και αμέσως εγκαταστάθηκε στο κατάλυμα για να αρχίσει τη νηστεία του.

Τις πρώτες μέρες διασκέδαζε τα πρωινά περπατώντας στα δάση και τα βουνά, εξετάζοντας τα πρώιμα φυτά και λουλούδια και με αυτόν τον τρόπο προετοιμαζόταν για έναν ευχάριστο ύπνο, γεμίζοντας ταυτόχρονα με ευχάριστες ιδέες για τα όνειρά του. Καθώς περιπλανιόταν στα δάση, ένιωσε την ισχυρή επιθυμία να μάθει πως μεγαλώνουν τα φυτά, τα βότανα και οι καρποί χωρίς καμιά βοήθεια από τον άνθρωπο και γιατί μερικά είδη ήταν βρώσιμα, ενώ οι χυμοί άλλων ήταν θεραπευτικοί ή δηλητηριώδεις. Αυτές οι σκέψεις ξαναήρθαν στο μυαλό του όταν είχε εξασθενήσει αρκετά για να περιφέρεται και περιορίστηκε αυστηρά στο κατάλυμά του. Επιθυμούσε να ονειρευτεί κάτι που θα απέβαινε σε όφελος του πατέρα και της οικογένειάς του και όλων των άλλων. «Αληθινά!» σκέφθηκε, «το Μεγάλο Πνεύμα δημιούργησε όλα τα πράγματα και σε αυτόν οφείλουμε τη ζωή μας. Δε θα μπορούσε όμως να μας παρέχει τροφή με τρόπο ευκολότερο από το κυνήγι και το ψάρεμα; Αυτό πρέπει να το ανακαλύψω στα οράματά μου».

Την τρίτη μέρα ένιωσε αδύναμος και εξασθενημένος και έμεινε στο κρεβάτι του. Καθώς ήταν ξαπλωμένος, φαντάστηκε πως είδε έναν όμορφο νεαρό να κατεβαίνει από τον ουρανό και να βαδίζει προς το μέρος του. Ήταν ντυμένος πλούσια και με χαρούμενα χρώματα, φορώντας πολλά ρούχα με πράσινα και κίτρινα χρώματα, που κυμαίνονταν όμως από τις βαθύτερες ως τις ανοιχτότερες αποχρώσεις τους. Στο κεφάλι του φορούσε λοφίο από φτερά που ανέμιζαν και όλες οι κινήσεις του ήταν γεμάτες χάρη.

«Με έστειλε σε σένα φίλε μου», είπε ο ουράνιος επισκέπτης, «το Μεγάλο εκείνο Πνεύμα που δημιούργησε τα πάντα στον ουρανό και τη γη. Είδε και γνωρίζει τα κίνητρά σου στη νηστεία. Βλέπει ότι πηγάζουν από μια ευγενική και αγαθοεργή επιθυμία να κάνεις καλό στο λαό σου και να τον ωφελήσεις και ότι δεν επιζητάς δύναμη στον πόλεμο ή τις τιμές των πολεμιστών. Με έστειλε για να σε καθοδηγήσω και να σου δείξω πως μπορείς να κάνεις καλό στους οικείους σου».

Έπειτα είπε στο νέο να σηκωθεί και να προετοιμαστεί να παλέψει μαζί του, διότι μόνο με αυτόν τον τρόπο μπορούσε να ελπίζει ότι θα επαληθευτούν οι επιθυμίες του. Ο Γουνζχ γνώριζε ότι ήταν πολύ αδύναμος λόγω της νηστείας, αλλά ένιωσε να ξαναβρίσκει το κουράγιο του και σηκώθηκε αμέσως αποφασισμένος να πεθάνει, παρά να αποτύχει. Άρχισε τη δοκιμασία και όταν μετά από μια παρατεταμένη προσπάθεια είχε σχεδόν εξαντληθεί, ο όμορφος ξένος είπε: «Φίλε μου αρκεί για τώρα. Θα ξαναέλθω να σε δοκιμάσω». Χαμογελώντας του ανέβηκε στον ουρανό προς την ίδια κατεύθυνση από την οποία ήλθε.

Την επομένη ο ουράνιος επισκέπτης ξαναπαρουσιάστηκε την ίδια ώρα και τον κάλεσε να επαναλάβει τη δοκιμασία. Ο Γουνζχ ένιωσε πως η δύναμή του ήταν ακόμη λιγότερη από ό,τι την προηγούμενη μέρα, αλλά το κουράγιο του φαινόταν να αυξάνεται, καθώς το σώμα του εξασθενούσε. Παρατηρώντας αυτό ο ξένος του μίλησε ακριβώς όπως την προηγούμενη μέρα, προσθέτοντας: «Αύριο θα είναι η τελευταία σου δοκιμασία. Να είσαι δυνατός φίλε μου, διότι μόνον έτσι μπορείς να με νικήσεις και να αποκτήσεις το δώρο που ζητάς».

Την ίδια ώρα την τρίτη μέρα παρουσιάστηκε ξανά να επαναλάβει τον αγώνα. Ο φτωχός νέος ήταν πολύ αδύναμος στο σώμα, αλλά με κάθε δοκιμασία ο νους του δυνάμωνε και ήταν αποφασισμένος είτε να νικήσει, είτε να χαθεί προσπαθώντας. Χρησιμοποίησε τις ύστατες δυνάμεις του και αφού η μάχη διήρκεσε όσο και οι προηγούμενες, ο ξένος σταμάτησε τις προσπάθειες του και ανακοίνωσε ότι νικήθηκε. Για πρώτη φορά εισήλθε στο κατάλυμα και αφού κάθισε δίπλα στο νέο άρχισε να του δίνει οδηγίες, λέγοντάς του με ποιον τρόπο θα έπρεπε να ενεργήσει προκειμένου να επωφεληθεί της νίκης.

«Κέρδισες αυτό που επιθυμούσες από το Μεγάλο Πνεύμα», είπε ο ξένος. «Αγωνίστηκες αντρειωμένα. Αύριο είναι η έβδομη μέρα της νηστείας σου. Ο πατέρας σου θα σου δώσει τροφή για να δυναμώσεις και επειδή είναι η τελευταία μέρα της δοκιμασίας να νικήσεις. Αυτό το γνωρίζω και τώρα θα σου πω τι πρέπει να κάνεις για να ευεργετήσεις την οικογένεια και τη φυλή σου. Αύριο», επανέλαβε, «θα σε συναντήσω για τελευταία φορά. Και μόλις με νικήσεις, βγάλε μου τα ρούχα μου, ρίξε με κάτω, καθάρισε τη γη από ρίζες και ζιζάνια, μαλάκωσέ την και θάψε με. Μόλις το κάνεις, άφησε το σώμα μου στη γη και μη με ενοχλήσεις, πότε-πότε όμως κάνε μια επίσκεψη στο μέρος για να δεις εάν ζωντάνεψα και πρόσεξε στον τάφο μου να μην αφήσεις ποτέ να φυτρώσουν χορτάρια ή ζιζάνια. Μια φορά το μήνα σκέπαζέ με με καινούργιο χώμα. Εάν ακολουθήσεις τις οδηγίες μου, θα εκπληρώσεις το σκοπό σου να κάνεις καλό στους συνανθρώπους σου, διδάσκοντάς τους τη γνώση που σου διδάσκω τώρα». Έπειτα του έσφιξε το χέρι και εξαφανίστηκε.

Το πρωί ο πατέρας του νέου ήλθε με κάποια ελαφρά εδέσματα λέγοντας: «Νήστεψες αρκετά γιε μου. Εάν με ευνοήσει το Μεγάλο Πνεύμα, θα το κάνει τώρα. Πέρασαν επτά μέρες από όταν έφαγες φαγητό και δεν πρέπει να θυσιάσεις τη ζωή σου. Ο Κύριος της Ζωής δεν απαιτεί κάτι τέτοιο».

«Πατέρα μου», αποκρίθηκε ο νέος, «περίμενε ώσπου να δύσει ο ήλιος. Έχω συγκεκριμένο λόγο να παρατείνω τη νηστεία μου ως εκείνη την ώρα».

«Πολύ καλά», είπε ο γέροντας, «θα περιμένω μέχρι να φτάσει η ώρα και νιώσεις ότι θέλεις να φας».

Τη συνηθισμένη ώρα της μέρας ο ουράνιος επισκέπτης επέστρεψε και η δοκιμασία της δύναμης ανανεώθηκε. Αν και ο νέος δεν είχε επωφεληθεί από την πατρική προσφορά της τροφής, ένιωθε ότι του είχε δοθεί καινούργια δύναμη και πως η έντονη προσπάθεια είχε ανανεώσει τη δύναμή του και ενισχύσει το κουράγιο του. Άδραξε τον αγγελικό ανταγωνιστή του με υπερφυσική δύναμη, τον έριξε κάτω, του πήρε τα όμορφα ρούχα και το λοφίο του και βλέποντάς τον νεκρό, τον έθαψε αμέσως επιτόπου παίρνοντας όλα τις προφυλάξεις που του είχε πει και ταυτόχρονα πιστεύοντας ακράδαντα ότι ο φίλος του θα ξαναρχόταν στη ζωή.

Κατόπιν επέστρεψε στο κατάλυμα του πατέρα του και έφαγε συγκρατημένα από το γεύμα που του είχαν ετοιμάσει. Ούτε για μια στιγμή όμως δεν ξέχασε τον τάφο του φίλου του. Ολόκληρη την άνοιξη τον επισκεπτόταν προσεχτικά, τον ξεχορτάριαζε και κράταγε το χώμα μαλακό και φρέσκο. Πολύ γρήγορα είδε να ανέρχονται από το έδαφος οι κορυφές πράσινων ανθών. Όσο προσεχτικότερα τηρούσε τις οδηγίες να διατηρεί το χώμα σε καλή κατάσταση, τόσο γρηγορότερα μεγάλωναν. Φρόντιζε, πάντως, να κρατά κρυφό το κατόρθωμα από τον πατέρα του.

Έτσι πέρασαν μέρες και εβδομάδες. Το καλοκαίρι τελείωνε πλέον, όταν μια μέρα ο Γουνζχ, μετά από μεγάλη απουσία στο κυνήγι, κάλεσε τον πατέρα του να τον ακολουθήσει στον ήσυχο και μοναχικό τόπο της πρώτης νηστείας του. Το κατάλυμα είχε απομακρυνθεί και στον κύκλο όπου βρισκόταν δε φύτρωναν ζιζάνια αλλά στη θέση τους υπήρχε ένα ψηλό και χαριτωμένο φυτό με λαμπρόχρωμες μεταξένιες ίνες στεφανωμένο με τούφες που έγερναν, μεγαλόπρεπα φύλλα και χρυσά τσαμπιά από κάθε πλευρά.

«Είναι ο φίλος μου», φώναξε ο νέος. «Ο φίλος ολόκληρης της ανθρωπότητας. Είναι ο Μονταγουμίν («καλαμπόκι»). Δεν χρειάζεται πλέον να βασιζόμαστε μόνο στο κυνήγι. Διότι, όσο φροντίζουμε και περιποιούμαστε αυτό το δώρο, το ίδιο το χώμα θα μας δίνει τροφή». Έπειτα έκοψε ένα καλαμπόκι. «Δες πατέρα μου», είπε, «γι΄ αυτό νήστεψα. Το Μεγάλο Πνεύμα άκουσε τη φωνή μου, μας έστειλε κάτι καινούργιο και στο εξής ο λαός μας δε θα εξαρτάται μόνο από το κυνήγι ή από το ψάρεμα».

Έπειτα μεταβίβασε στον πατέρα του τις οδηγίες που του είχε δώσει ο ξένος. Του είπε πως οι πλατιοί φλοιοί πρέπει να αφαιρούνται, όπως έβγαλε αυτός τα ρούχα στη μάχη του. Αφού το έκαναν, του έδειξε πως κρατούν το καλαμπόκι μπρος στη φωτιά μέχρις ότου η εξωτερική επιδερμίδα γίνει καφέ, ενώ ο καρπός διατηρεί όλο το γάλα. Μετά ολόκληρη η οικογένεια ενώθηκε σε μια γιορτή για τα φρεσκομεστωμένα καλαμπόκια εκφράζοντας ευγνωμοσύνη στο Ελεήμον Πνεύμα που τους τα έδωσε. Έτσι ήλθε το καλαμπόκι στον κόσμο και διατηρείται από τότε.

Ένα έξοχο νοτιοαμερικανικό δείγμα του ίδιου μυθολογήματος κατέγραψε ο Τέοντορ Κοχ-Γκρινμπεργκ (Theodor Koch-Gruenberg) κατά την αποστολή του στις ζούγκλες της άνω λεκάνης του Αμαζονίου το 1903-1905. Αν και οι άνθρωποι αυτής της αδιαπέραστης πράσινης κόλασης παρουσιάζονται πρωτόγονοι και μολονότι είναι πράγματι άγριοι, καλιεργούν ως τροφή ορισμένα φυτά, το σημαντικότερο των οποίων είναι η μανιόκα (κασάβα). Το φυτό αυτό περιέχει ένα θανάσιμο δηλητήριο (υδροκυανικό οξύ) που πρέπει να το εξουδετερώσουν μαγειρεύοντάς το, προκειμένου να καταναλώσουν τη θρεπτική ουσία της ρίζας. Οι γυναίκες – η συνηθισμένη ενδυμασία των οποίων είναι το ίδιο τους το δέρμα έχοντας αφαιρέσει κάθε είδους σωματική τριχοφυία – καλλιεργούν τη μανιόκα τους σε κήπους που διαμόρφωσσαν στη ζούγκλα οι άνδρες. Οι άνδρες – που συνήθως δε φοράνε παρά ένα μικρό κομμάτι υφάσματος ή ταινία για κάλυψη του εφηβαίου ή διακόσμηση – κυνηγούν, ψαρεύουν ή προσπαθούν να παγιδέψουν τις ομορφότερες γυναίκες των γειτονικών φυλών. Η μανιόκα, εκτός του ότι παρέχει τη βασική τροφή αυτών των ανθρώπων και το δηλητήριο για τα βέλη των φυσοκαλάμων, προσφέρει και ένα ελαφρύ αλλά κατάλληλο οινοπνευματώδες, που συνεισφέρει σημαντικά στο πνεύμα των χορευτικών εορτασμών τους. Είναι λοιπόν ένα φυτό που συνδυάζει σε αξιόλογο βαθμό όλα τα μυστήρια των Ντέμα. Συντηρεί τη ζωή, προκαλεί το θάνατο και διεγείρει το πνεύμα, και όλα αυτά ταυτόχρονα.

Πάντως η τέχνη της καλλιέργειας, προετοιμασίας και απόλαυσης αυτού του θαυμαστού φυτού (από το οποίο παρεπιμπτόντως εμείς εξάγουμε την ταπιόκα) δεν είναι παρά ένα από τα παράξενα της κληρονομιάς αυτών των κατοίκων της ζούγκλας (οι οποίοι σίγουρα δεν μπορεί να είναι τόσο απλοί όσο φαίνονται!). Διότι στις γιορτές τους χρησιμοποιούν μια μεγάλη ποικιλία μουσικών οργάνων που ΄σιγουρα δεν είναι πρωτόγονα: τρομπέτες από φλοιό και ξύλο, μεγάλα και μικρά κλαρινέτα, μικρές σάλπιγγες, φλάουτα και φλογέρες, οκαρίνες, αυλούς του Πανός, και ένα είδος «βουητού» που επιτυγχάνεται φυσώντας έναν αυλό μέσα σε μια κανάτα. Εκτός από τα πασίγνωστα τύμπανα από σχισμένους κορμούς της «ισημερινής» ζώνης του Φρομπένιους, διαθέτουν και ένα είδος κούφιου ξύλινου κυλίνδρου με μήκος ένα μέτρο, που χτυπάνε την κάτω άκρη του στο έδαφος σαν γουδοχέρι. Στο θρύλο του θαυμαστού ηλιακού παιδιού Μιλομάκι, τον οποίο κατέγραψε ο Καθηγητής Κοχ-Γρίνμπεργκ στους ανθρωποφάγους Γιαχούνα, που καταλαμβάνουν μια περιοχή στην αριστερή όχθη χαμηλά στον ποταμό Απαπόρι που πρακτικά βρίσκεται στον ισημερινό (γεωγραφικό πλάτος 2 μοίρες νότια) και περίπου στη μεθόριο της Κολομβίας και της Βραζιλίας (γεωγραφικό μήκος 70 μοίρες δυτικά), μαθαίνουμε όχι μόνο για την προέλευση των βρώσιμων φυτών και τη γιορτή των πρώτων καρπών αυτού του λαού, αλλά και για την παράξενη μουσική των φλάουτων και των καλαμιών υπό τους ρυθμούς των οποίων τελούνται αυτές οι γιορτές:

Από το μεγάλο Σπίτι του Νερού, τη Χώρα του Ήλιου, εδώ και πολλά χρόνια ήλθε ένα μικρό αγόρι που τραγουδούσε τόσο όμορφα, ώστε πολλοί άνθρωποι μαζεύονταν από κοντινούς και μακρινούς τόπους για να το δουν και να το ακούσουν. Το όνομα αυτού του αγοριού ήταν Μιλομάκι. Όταν όμως εκείνοι που τον άκουσαν επέστρεψαν σπίτια τους και έφαγαν ψάρια, πέθαναν όλοι. Γι’ αυτό οι συγγενείς τους έπιασαν το Μιλομάκι που στο μεταξύ είχε γίνει νεαρός άνδρας και επειδή ήταν τόσο επικίνδυνος, αφού είχε σκοτώσει τα αδέλφια τους, τον έκαψαν σε μια μεγάλη πυρά. Ο νέος ωστόσο συνέχισε να τραγουδάει θαυμάσια μέχρι το τέλος και ακόμη και όταν οι φλόγες έγλειφαν το κορμί του τραγουδούσε: «Τώρα πεθαίνω, τώρα πεθαίνω, τώρα πεθαίνω Γιε μου, τώρα φεύγω από αυτό τον κόσμο!». Ακόμη και όταν το σώμα του διογκώθηκε από τη θερμότητα, εξακολουθούσε να τραγουδά υπέροχα: «Τώρα το σώμα μου συνθλίβεται, τώρα είμαι νεκρός!». Το σώμα του έγινε κομμάτια. Πέθανε και τον καταβρόχθισαν οι φλόγες, αλλά η ψυχή του ανέβηκε στον ουρανό, ενώ από τις στάχτες του την ίδια εκείνη μέρα μεγάλωσε ένα μακρύ πράσινο φύλλο,που γινόταν διαρκώς μεγαλύτερο και απλωνόταν μέχρι που την επόμενη μέρα ήταν ήδη ένα ψηλό δένδρο – ο πρώτος φοίνικας παξιούμπα στον κόσμο…

Από το ξύλο αυτού του φοίνικα οι άνθρωποι έφτιαξαν τεράστια φλάουτα που έβγαζαν τους ίδιους έξοχους ήχους που τραγουδούσε μέχρι την τελευταία του στιγμή ο ίδιος ο Μιλομάκι. Επίσης, μέχρι σήμερα οι άνθρωποι παίζουν τέτοια φλάουτα όταν οι καρποί είναι ώριμοι. Καθώς παίζουν, χορεύουν σε ανάμνηση του Μιλομάκι, που είναι ο δημιουργός και ο χορηγός όλων των καρπών. Αυτά τα φλάουτα όμως δεν πρέπει να τα δουν ούτε οι γυναίκες ούτε τα παιδιά. Διότι αν τα δουν, θα πεθάνουν.

Τελικώς – όπως γνωρίζουμε τώρα – την τέχνη της καλλιέργειας του καλαμποκιού την παρέλαβαν οι Ινδιάνοι της Βόρειας Αμερικής είτε από το Μεξικό είτε από το Περού, τα μεγάλα κέντρα ανώτερου πολιτισμού στο Νέο Κόσμο. Θα κλείσουμε, λοιπόν, τη σύντομη συλλογή των παραλλαγών του μυθολογήματος μας με ένα παράδειγμα από τους Αζτέκους. Στο Χρυσό Κλώνο ο Σερ Τζέιμς Τζ. Φρέιζερ παραθέτει ένα παράδειγμα από τη γλαφυρή αφήγηση του Αδελφού Μπερναντίνο ντε Σαχαγκούν (Fray Bernandino de Sahagun):

Σε μια μεγάλη γιορτή το Σεπτέμβρη, της οποίας προηγείτο αυστηρή νηστεία επτά ημερών, καθαγίαζαν μια νεαρή σκλάβα δώδεκα ή δεκατριών ετών, την ομορφότερη που μπορούσαν να βρουν για να συμβολίζει τη Θεά του Καλαμποκιού Τσικομεκοχουάτλ. Τη στόλιζαν με τα στολίδια της θεάς, βάζοντας ένα στέμμα στο κεφάλι και σπόρους καλαμποκιού γύρω από το λαιμό και στις παλάμες της, ενώ στερέωναν ένα πράσινο φτερό όρθιο στο στέμμα του κεφαλιού της που συμβόλιζε το στάχυ του καλαμποκιού. Μας λένε πως αυτό το έκαναν προκειμένου να δηλώσουν ότι το καλαμπόκι κατά την περίοδο της γιορτής ήταν σχεδόν ώριμο. Επειδή όμως ήταν ακόμη τρυφερό, διάλεγαν για το ρόλο της Θεάς του Καλαμποκιού μια κοπέλα σε τρυφερή ηλικία. Σε όλη τη διάρκεια της μέρας περιέφεραν το φτωχό παιδί με όλα αυτά τα στολίδια και το πράσινο φτερό να γέρνει στο κεφάλι της από πόρτα σε πόρτα, χορεύοντας χαρωπά για να διασκεδάσουν τους ανθρώπους μετά από την ανιαρότητα και τις στερήσεις της νηστείας.

Το δειλινό μαζευόταν όλος ο λαός στο ναό, που οι αυλές του φωτίζονταν από μια πληθώρα φανών και κεριών. Εκεί περνούσαν άυπνοι τη νύχτα, και τα μεσάνυχτα, ενώ οι τρομπέτες, τα φλάουτα και τα κέρα έπαιζαν τελετουργική μουσική, εμφανιζόταν ένα φορητό κλουβί ή σκεπαστό φορείο, στολισμένο με γιρλάντες από σπόρους καλαμποκιού και πιπεριές και γεμάτο κάθε είδους σπόρους. Οι μεταφορείς το τοποθετούσαν μπροστά στην είσοδο του θαλάμου στον οποίο βρισκόταν το ξόανο της θεάς. Τώρα ο θάλαμος ήταν σκαλισμένος και στεφανωμένος, εξωτερικά και εσωτερικά, με στεφάνια από σπόρους καλαμποκιού, πιπεριές, γλυκοκολοκύθες, ρόδα και κάθε είδους σπόρους, ένα χάρμα οφθαλμών. Ολόκληρο το πάτωμα ήταν πλούσια καλυμμένο με αυτές τις καταπράσινες προσφορές των ευσεβών. Όταν σταματούσε η μουσική, εμφανιζόταν μια επίσημη ακολουθία ιερέων και αξιωματούχων, με αναμμένα φώτα και καπνίζοντα θυμιατά, που οδηγούσαν στο μέσον τους την κοπέλα που παρίστανε τη θεά. Έπειτα την προέτρεπαν να μπει στο φορείο, όπου στεκόταν όρθια στη μέση των καρπών με τους οποίους ήταν στρωμένο, ενώ ακουμπούσε με τα χέρια της σε δύο κάγκελα για να μην πέσει. Κατόπιν οι ιερείς κουνούσαν τα καπνίζοντα θυμιατά ολόγυρά της. Η μουσική ξανάρχιζε και ενώ έπαιζε, ένας μεγάλος αξιωματούχος του ναού την πλησίαζε ξαφνικά με ένα ξυράφι στο χέρι του και έκοβε επιδέξια το πράσινο φτερό που είχε στο κεφάλι της, κόβοντας ταυτόχρονα από τη ρίζα και τη μπούκλα των μαλλιών στην οποία ήταν στερεωμένο. Έπειτα με μεγάλη επισημότητα και περίπλοκες τελετουργίες παρουσίαζε το φτερό και τα μαλλιά στο ξόανο της θεάς, κλαίγοντας και ευχαριστώντας τη για τα γεννήματα της γης και τους άφθονους καρπούς που πρόσφερε στους ανθρώπους αυτή τη χρονιά. Καθώς έκλαιγε και προσευχόταν μαζί του όλος ο λαός που παρευρισκόταν στις αυλές του ναού. Όταν τελείωνε αυτή η τελετουργία, το κορίτσι κατέβαινε από το φορείο και τη συνόδευαν στο μέρος όπου θα περνούσε το υπόλοιπο της νύχτας. Μέχρι όμως να φέξει η μέρα, όλος ο λαός ξαγρυπνούσε στις αυλές του ναού υπό το φως των δαυλών. Όταν έφτανε το πρωί και οι αυλές του ναού έσφυζαν ακόμη από το πλήθος, που το θεωρούσε ιεροσυλία να εγκαταλείψει το χώρο, οι ιερείς ξαναπαρουσίαζαν την κοπέλα ντυμένη με τα ενδύματα της θεάς, με το στέμμα στο κεφάλι της και τους σπόρους του καλαμποκιού γύρω από το λαιμό της. Ξανανέβαινε στο φορητό κλουβί ή σκεπαστό φορείο και παρέμενε όρθια στηριζόμενη με τα χέρια της στα κάγκελα. Μετά οι πρεσβύτεροι του ναού το σήκωναν στους ώμους τους και καθώς μερικοί κουνούσαν αναμμένα θυμιατά και άλλοι έπαιζαν όργανα ή τραγουδούσαν, το μετέφεραν σε πομπή μέσω της μεγάλης αυλής ως την αίθουσα του Θεού Χουιτζιλοπόχτλι και κατόπιν στο θάλαμο όπου βρισκόταν το ξόανο της Θεάς του Καλαμποκιού, την οποία παρίστανε το κορίτσι. Εκεί την προέτρεπαν να κατέβει από το φορείο και να σταθεί στους σωρούς του καλαμποκιού και των λαχανικών που είχαν απλωθεί με αφθονία στο πάτωμα του ιερού θαλάμου. Καθώς στεκόταν εκεί, όλοι οι πρεσβύτεροι και ευγενείς παρατάσσονταν σε σειρά, ο ένας πίσω από τον άλλο, φέρνοντας πιάτα γεμάτα ξεραμένο και πηγμένο αίμα που είχαν βγάλει από τα αυτιά τους ως ένδειξη μετάνοιας στη διάρκεια της επταήμερης νηστείας. Ο ένας μετά τον άλλο καθόταν ανακούκουρδα μπροστά της, στάση που αντιστοιχεί στη δική μας γονυκλισία. Και αφού έξυναν την κρούστα του αίματος από το πιάτο, την έριχναν μπροστά της ως μια προσφορά ανταπόδοσης για τα καλά που εκείνη, σαν ενσάρκωση της Θεάς του Καλαμποκιού, τους είχε παράσχει. Καθώς οι άνδρες πρόσφεραν τόσο ταπεινά το αίμα τους στον ανθρώπινο αντιπρόσωπο της Θεάς, με παρόμοιο τρόπο οι γυναίκες δημιουργούσαν μια μακριά σειρά και καθεμιά καθόταν μπροστά στο κορίτσι και έξυνε το πηγμένο αίμα της από το πιάτο. Η τελετουργία διαρκούσε πολλή ώρα, διότι μεγάλοι και μικροί, νέοι και γέροι, όλοι ανεξαιρέτως έπρεπε να περάσουν μπροστά από την ενσαρκωμένη θεότητα και να κάνουν την προσφορά τους. Όταν τέλειωνε, ο λαός επέστρεφε στα σπίτια του με χαρωπές καρδιές για να γιορτάσει με κρέας και κάθε είδους εδέσματα, όπως και οι καλοί χριστιανοί το Πάσχα απολαμβάνουν το κρέας και τα άλλα σαρκικά ελέη μετά τη μακροχρόνια νηστεία της Σαρακοστής. Και αφού έτρωγαν και έπιναν ώσπου να χορτάσουν και ξεκουράζονταν μετά τη νυχτερινή αγρύπνια, επέστρεφαν γρήγορα ανανεωμένοι στο ναό για να δουν το τέλος της γιορτής. Και το τέλος της γιορτής ήταν αυτό. Όταν συγκεντρωνόταν το πλήθος, οι ιερείς θυμιάτιζαν επίσημα το κορίτσι που παρίστανε τη Θεά. Έπειτα την έριχναν ανάσκελα στο σωρό του καλαμποκιού και των σπόρων, της έκοβαν το κεφάλι, μάζευαν το αίμα που χυνόταν σε μια λεκάνη και ράντιζαν με αυτό το ξόανο της θεάς, τους τοίχους του θαλάμου και τις προσφορές του καλαμποκιού, των πιπεριών, γλυκοκολοκύθων, σπόρων και λαχανικών που στοιβάζονταν στοπάτωμα. Μετά έγδερναν το αποκεφαλισμένο σώμα και ένας από τους ιερείς προσπαθούσε να ενδυθεί τη ματωμένη σάρκα. Μετά από αυτό τον έντυναν με όλους τους μανδύες που φορούσε η κοπέλα. Στο κεφάλι του φορούσαν το στέμμα, γύρω από το λαιμό του περιδέραιο από χρυσούς σπόρους καλαμποκιού από φτερά και χρυσό. Με αυτή την περιβολή τον παρουσίαζαν στο κοινό καθώς όλοι τους χόρευαν στους ήχους των τυμπάνων, ενώ αυτός ενεργούσε ως οδηγός, πηδώντας και χειρονομώντας επικεφαλής της πορείας όσο ζωηρότερα μπορούσε, καθώς τον δυσκόλευε το σφιχτό και νωπό δέρμα της κοπέλας και τα ρούχα της που θα πρέπει να ήταν πολύ μικρά για ενήλικα άνδρα.

Μπορούμε να πούμε ότι δεν είναι παράξενο που οι Ισπανοί πατέρες πίστεψαν πως στις λειτουργίες του Νέου Κόσμου αναγνώρισαν μια διαβολική παρωδία του δικού τους υψηλού μύθου και της άγιας λειτουργίας της θυσίας και ανάστασης!

Μια πανάρχαια εκδοχή του μυθολογικού συμβάντος που παρείχε το πρότυπο για αυτή την τελετουργία αναφέρει πως καθώς η θεά Τλαλτεούτλι - μια μεγάλη και θαυμαστή κόρη, με μάτια και σαγόνια σε κάθε κλείδωση, που μπορούσαν να δουν και να δαγκώσουν σαν ζώα – περπατούσε μόνη πάνω στα αρχέγονα ύδατα, έγινε αντιληπτή από τους δύο αρχέγονους θεούς Κετσαλκοάτλ (το Πλουμιστό Ερπετό) και Τεζκατλιπόκα (ο Καπνίζων Καθρέφτης). Αποφασίζοντας ότι θα δημιουργήσουν τον κόσμο από αυτή, μεταμορφώθηκαν σε ισχυρά ερπετά και την πλησίασαν από κάθε πλευρά. Το ένα την άρπαξε από το δεξί πόδι και τη διαμέλισαν. Από τα κομμάτια της δε δημιούργησαν μόνο τη γη και τους ουρανούς, αλλά και τους θεούς. Και μετά, για να παρηγορήσουν τη θεά για ό,τι της είχε συμβεί, όλοι οι θεοί κατέβηκαν και, υποκλινόμενοι, διέταξαν να προέλθουν από αυτήν όλοι οι καρποί που χρειάζονται οι άνθρωποι για να ζήσουν. Έτσι, από τα μαλλιά της δημιούργησαν δέντρα, λουλούδια και χόρτα. Από τα μάτια πηγές, ποτάμια και μικρές σπηλιές. Από τη μύτη της κοιλάδες και από τους ώμους της βουνά. Όμως η θεά έκλαιγε όλη νύχτα, γιατί λαχταρούσε να καταβροχθίσει ανθρώπινες καρδιές. Και δε θα ησύχαζε αν δεν της έφερναν. Ούτε θα καρποφορούσε αν δεν την πότιζνα με ανθρώπινο αίμα.

JOSEPH CAMPBELL

ΠΡΩΤΟΓΟΝΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ

ΤΟΜΟΣ Α’

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΣΙΑΦΑΡΙΚΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ 1995

ΜΑΙΝΑΔΙΣΜΟΣ – E. R. DODDS

«Στις εικαστικές τέχνες, όπως ακριβώς και στην ποίηση, η αναπαράσταση των άγριων αυτών καταστάσεων του ενθουσιασμού ήταν προφανώς προϊόν της φαντασίας και μόνο, μια και οι μαρτυρίες που έχουμε από την πεζογραφία στους ιστορικούς χρόνους είναι πολύ λίγες, ότι δηλ. οι γυναίκες διοργάνωναν πράγματι γλέντια στην ύπαιθρο. Μια τέτοια συνήθεια θα ήταν αντίθετη με το πνεύμα του αποκλεισμού που διαπότιζε τη ζωή των γυναικών στην αρχαία Ελλάδα. Οι γιορτές των Θυιάδων περιορίζονταν κυρίως στον Παρνασσό». Αυτά μας λέει ο Sandys στην εισαγωγή της θαυμάσιας πράγματι έκδοσης των Βακχών. Αντίθετα, ο Διόδωρος λέει (4.3) ότι, «σε πολλές ελληνικές πόλεις πραγματοποιούνται κάθε τρία χρόνια βακχικές συγκεντρώσεις (βακχεία) γυναικών, και οι παρθένες έχουν νόμιμο δικαίωμα να κρατούν τους θύρσους και να μετέχουν στον παράφορο ενθουσιασμό μαζί με τις μεγαλύτερες γυναίκες (θυρσοφορείν και συνενθουσιάζειν)». Από την εποχή του Sandys, άλλωστε, επιγραφικές μαρτυρίες από διαφορετικά μέρη του ελληνικού κόσμου, έχουν επιβεβαιώσει την πληροφορία του Διόδωρου. Γνωρίζουμε σήμερα πως τέτοιες εορτές γίνονταν κάθε δύο χρόνια (τριετηρίδες) στη Θήβα, στον Οπούντα, στη Μήλο, στην Πέργαμο, στην Πριήνη και στη Ρόδο. Ο Παυσανίας επιβεβαιώνει παρόμοιες εορτές στην Αλέα της Αρκαδίας, ο Αιλιανός στη Μυτιλήνη και o Firmicus Maternus στην Κρήτη. Ίσως ο χαρακτήρας τους διέφερε αρκετά από τόπο σε τόπο, αλλά είναι δύσκολο να αμφιβάλουμε πως περιελάμβαναν κυρίως όργια γυναικών, του εκστατικού ή ημιεκστατικού τύπου, που περιγράφει ο Διόδωρος, και πως συχνά, αν όχι πάντοτε, οι εορτές αυτές συνεπάγονταν νυχτερινή ορειβασία ή χορό στα βουνά. Η παράξενη τελετή που περιγράφεται στις Βάκχες, και που συνηθιζόταν από τους γυναικείους ομίλους κατά τη δελφική τριετηρίδα ως τα χρόνια του Πλουτάρχου, ασφαλώς συνηθιζόταν και σε άλλα μέρη: στη Μίλητο η ιέρεια του Διονύσου εξακολουθεί «να οδηγεί τις γυναίκες στο όρος», κατά το τέλος της ελληνιστικής εποχής. Στις Ερυθρές ο τίτλος Μιμοντοβάτης μα αφήνει να εννοήσουμε ορειβασία στο βουνό Μίμας. Ο ίδιος ο Διόνυσος είναι όρειος (Festus, σ. 182), ορειμανής (Τρύφων 370), ορέσκιος, ουρεσιφοίτης (Ανθ. Παλ. 9.524). Ο Στράβωνας εξάλλου, εξετάζοντας τις διονυσιακές και άλλες σχετικές μυστηριακές λατρείες, μιλά εντελώς γενικά για τας ορειβασίας των περί το θείον σπουδαζόντων (10.3.23). Ο αρχαιότερος υπαινιγμός στη λογοτεχνία βρίσκεται στον ομηρικό Ύμνο της Δήμητρας, 386: ήιξ ηυτε μαινάς όρος κατά δάσκιον ύλης.

Η ορειβασία γινόταν νύχτα, στην καρδιά του χειμώνα, και πρέπει να δημιουργούσε μεγάλες ταλαιπωρίες και κάποιον κίνδυνο: ο Παυσανίας λέει ότι στους Δελφούς οι γυναίκες ανέβαιναν στην υψηλότερη κορυφή του Παρνασσού (ύψος 2.475 μ.) και ο Πλούταρχος περιγράφει ένα περιστατικό που κατά πάσα πιθανότητα συνέβη στην εποχή του, όταν οι γυναίκες αποκλείστηκαν από χιονοστιβάδα κι έπρεπε να φτάσει εκεί μια ομάδα σωτηρίας – έτσι, όταν επέστρεψαν, τα ρούχα τους ήσαν παγωμένα κι αλύγιστα σαν ξύλα. Ποιος ήταν ο λόγος αυτής της δοκιμασίας; Πολλοί άνθρωποι χορεύουν για να κάνουν τις σοδειές τους μεγάλες με τη συμπαθητική μαγεία. Όμως τέτοιοι χοροί σε άλλα μέρη ήταν ετήσιοι όπως και οι σοδειές, και όχι όπως η ορειβασία κάθε δυο χρόνια. Η εποχή των χορών είναι η άνοιξη και όχι το καταχείμωνο. Και ο χώρος τους είναι τα σπαρμένα λιβάδια, όχι οι γυμνές βουνοκορφές. Μεταγενέστεροι Έλληνες συγγραφείς θεώρησαν τους χορούς αυτούς αναμνηστικούς: οι γυναίκες λέει ο Διόδωρος (4.3) χορεύουν «μιμούμενες τις μαινάδες, που λέγεται πως ζούσαν μαζί με το θεό τα παλαιά χρόνια». Ίσως να έχει δίκιο όσον αφορά την εποχή του. Οι θρησκευτικές, ωστόσο, τελετές είναι συνήθως αρχαιότερες από τους μύθους με τους οποίους οι άνθρωποι τις ερμηνεύουν και έχουν βαθιές ψυχολογικές ρίζες. Πρέπει να υπήρξε ένας καιρός που οι μαινάδες, ή θυιάδες, ή βάκχαι, γίνονταν για λίγες ώρες ή μέρες αυτό που πραγματικά φανέρωνε το όνομά τους – άγριες γυναίκες με την ανθρώπινη προσωπικότητά τους να αντικαθίσταται προσωρινά από μιαν άλλη. Αν αυτό εξακολουθούσε να γίνεται στα χρόνια του Ευριπίδη, δεν διαθέτουμε ασφαλείς πληροφορίες. Μια δελφική παράδοση, που μας δίνει ο Πλούταρχος, υποδηλώνει πως κάποτε η τελετή προκαλούσε πραγματική διαταραχή στην προσωπικότητα, ακόμη και στον τέταρτο αιώνα. Η μαρτυρία όμως είναι αρκετά ισχνή, κι ούτε ξεκαθαρίζει εντελώς τη φύση της αλλαγής. Ωστόσο, υπάρχουν παράλληλα φαινόμενα σε άλλους πολιτισμούς, που ίσως μας βοηθήσουν να καταλάβουμε την πάροδο των Βακχών και την τιμωρία της Αγαύης.

Σε πολλές κοινωνίες, ίσως σε όλες, υπάρχουν άνθρωποι για τους οποίους, καθώς λέει ο Aldous Huxley, «οι θρησκευτικοί χοροί εξασφαλίζουν μια θρησκευτική εμπειρία που παρουσιάζεται πιο ικανοποιητική και πιο πειστική από οποιαδήποτε άλλη… Επειδή συμβαίνει να επιτυγχάνουν γνώση του θείου ευκολότατα με τους μυώνες τους». Ο Huxley πιστεύει πως ο Χριστιανισμός διέπραξε λάθος όταν επέτρεψε να θεωρηθεί ο χορός εντελώς ειδωλολατρικός, αφού σύμφωνα με κάποιον Μωαμεθανό σοφό, «όποιος γνωρίζει τη Δύναμη του Χορού ζει με τον θεό». Όμως η Δύναμη του Χορού είναι μια δύναμη επικίνδυνη. Όπως συμβαίνει και με άλλες μορφές συνεπαρμού, πιο εύκολο είναι να αρχίσει κανένας παρά να σταματήσει. Η αλλόκοτη χορευτική μανία που εισέβαλε περιοδικά στην Ευρώπη από τον 14^ο ίσαμε τον 17^ο αιώνα έκανε τους ανθρώπους να χορεύουν μέχρι να καταρρεύσουν – όπως ο χορευτής στο στίχο 136 των Βακχών, ή ο χορευτής ενός βερολινέζικου αγγείου, αριθμ. 2471 – αναίσθητοι χάμω, ποδοπατημένοι από τους συντρόφους τους. Η κατάσταση αυτή είναι φοβερά μεταδοτική. Καθώς παρατηρεί ο Πενθέας στις Βάκχες, 778, «απλώνει σαν την άγρια φωτιά». Η επιθυμία του χορού κυριεύει τους ανθρώπους δίχως να έχουν καμιά συναίσθηση: στη Λιέγη π.χ., στα 1374, όταν κάποια δαιμονισμένα άτομα μπήκαν στην πόλη χορεύοντας ημίγυμνα, με στεφανωμένα κεφάλια, προς τιμή του αγίου Ιωάννη, μαθαίνουμε πως «πολλοί άνθρωποι, που κατά τα φαινόμενα είχαν ψυχική και σωματική υγεία, κυριεύονταν ξαφνικά από δαίμονες και έσμιγαν με τους χορευτές». Τα άτομα αυτά εγκατέλειπαν σπίτι και οικογένεια, όπως οι γυναίκες της Θήβας στις Βάκχες. Ακόμη και νέες κοπέλες αποκόβονταν από την οικογένεια και τους φίλους τους και περιφέρονταν σε διάφορα μέρη με τους χορευτές. Σε μια παρόμοια μανία, στην Ιταλία του 17^ου αιώνα, «ούτε η νεότητα ούτε η ηλικία παρείχαν κάποια προστασία. Έτσι, ακόμη και γέροι ενενήντα χρονών πετούσαν μακριά τις πατερίτσες τους καθώς ηχούσε η ταραντέλα και έσμιγαν με τους εξωφρενικούς χορευτές, ωσάν να κυλούσε μέσα στις φλέβες τους κάποιο μαγικό ποτό που αναζωογονούσε τη νιότη και το σφρίγος». Όπως φαίνεται, λοιπόν, η σκηνή Κάδμου-Τειρεσία στις Βάκχες παιζόταν επανειλημμένως, δικαιολογώντας την παρατήρηση του ποιητή (206κκ.) πως ο Διόνυσος δεν θέτει κανένα όριο ηλικίας. Ακόμη και οι σκεπτικιστές, όπως η Αγαύη, κολλούσαν τη μανία αυτή άθελά τους και αντίθετα με τη δηλωμένη πίστη τους. Στην Αλσατία, τον 15^ο και 16^ο αιώνα, πίστευαν πως η χορευτική μανία μπορούσε να πέσει πάνω σε κάποιον, αν οι άνθρωποι τον καταριόνταν. Σε μερικές περιπτώσεις ο ακάθεκτος αυτός ψυχαναγκασμός εμφανιζόταν σε κανονικά διαστήματα, και αύξαινε σε ένταση στην εορτή του Αγ. Ιωάννη ή του Αγ. Βίτου, όπου η κατάσταση έφτανε στο απροχώρητο, και ύστερα ακολουθούσε επιστροφή στο κανονικό. Την ίδια εποχή στην Ιταλία η περιοδική «θεραπεία» καταθλιμμένων ασθενών με μουσική και εκστατικό χορό φαίνεται πως είχε εξελιχθεί σε ετήσιο φεστιβάλ.

Το τελευταίο αυτό γεγονός φαίνεται να υποδηλώνει τον τρόπο με τον οποίο πιθανόν να εξελίχθηκε στην Ελλάδα η τελετουργική ορειβασία μια καθορισμένη εποχή, δηλαδή, από αυθόρμητες προσβολές μαζικής υστερίας. Με το να κατευθύνει την υστερία αυτή σε μια οργανωμένη τελετή, κάθε δυο χρόνια, η διονυσιακή λατρεία την περιόριζε και της έδινε μια σχετικά ακίνδυνη διέξοδο. Αυτό που παρουσιάζει η πάροδος των Βακχών είναι υστερία υποταγμένη στην υπηρεσία της θρησκείας. Αυτό που συνέβαινε στον Κιθαιρώνα ήταν υστερία του ωμού, επικίνδυνου Βακχισμού, που πέφτει σαν τιμωρία πάνω στους υπερβολικά ευυπόληπτους και τους παρασύρει παρά τη θέλησή τους. Ο Διόνυσος είναι παρών και στις δυο περιπτώσεις: όπως ο άγιος Ιωάννης και ο άγιος Βίτος, προκαλεί ο ίδιος τη μανία και ο ίδιος μας απελευθερώνει από αυτήν, είναι Βάκχος και Λύσιος. Πρέπει να έχουμε υπόψη μας αυτή την αμφισημία αν θέλουμε να καταλάβουμε το έργο σωστά. Να αντιστέκεται κανένας στον Διόνυσο σημαίνει να καταπιέζει το στοιχειακό μέρος της φύσης του. Η τιμωρία συνίσταται στην αιφνίδια και ολοσχερή κατάρρευση των εσωτερικών φραγμάτων όταν το στοιχειακό ανοίγει βίαια δίοδο και εξαφανίζεται ο πολιτισμός.

Επιπλέον υπάρχουν ορισμένες ομοιότητες στις λεπτομέρειες ανάμεσα στην οργιαστική θρησκεία των Βακχών και στην οργιαστική θρησκεία που συναντούμε αλλού, και αξίζει να τις αναφέρουμε επειδή συμβάλλουν στην απόδειξη ότι η «μαινάδα» είναι πραγματική, και όχι συμβατική μορφή, που παρουσιάστηκε με διαφορετικά ονόματα και σε πολύ διαφορετικούς καιρούς και τόπους. Η πρώτη ομοιότητα έχει σχέση με τον αυλό και τα τύμπανα που συνοδεύουν το χορό των μαινάδων στις Βάκχες αλλά και πάνω σε ελληνικά αγγεία. Για τους Έλληνες τα όργανα αυτά ήσαν κατεξοχήν «οργιαστικά»: τα χρησιμοποιούσαν μάλιστα σε όλες τις μεγάλες χορευτικές τελετές, όπως της ασιατικής Κυβέλης και της κρητικής Ρέας, ακριβώς όπως και στις διονυσιακές εορτές. Μπορούσαν να προκαλέσουν μανία, και με δόσεις ομοιοπαθητικής μπορούσαν επίσης να τη θεραπεύσουν. Μετά από 2.000 χρόνια, το 1518, όταν οι παράφρονες χορευτές του αγίου Βίτου χόρευαν σ’ όλη την Αλσατία, μια παρόμοια μουσική - η μουσική του τύμπανου και του αυλού – χρησιμοποιήθηκε ξανά για τον ίδιο αμφίβολο σκοπό, να προκαλέσει μανία και να την θεραπεύσει: έχουμε ακόμη τα Πρακτικά του κοινοτικού συμβουλίου του Στρασβούργου, σχετικά με την υπόθεση αυτή. Ασφαλώς δεν πρόκειται για παράδοση, και πιθανόν όχι για σύμπτωση: μάλλον μοιάζει με καινούργια ανακάλυψη μιας πραγματικά αιτιώδους σύνδεσης, για την οποία σήμερα μόνο το Γραφείο Πολέμου και ο Στρατός της Σωτηρίας διατηρούν κάποια αμυδρή ιδέα.

Μια δεύτερη ομοιότητα είναι ο τρόπος με τον οποίο κινούσαν το κεφάλι κατά την διονυσιακή έκσταση. Αυτό τονίζεται επανειλημμένως στις Βάκχες: στ. 150, «ρίχνοντας τα μακριά του μαλλιά στον άνεμο». 241, «θα σε σταματήσω να τινάζεις πίσω τα μαλλιά σου». 930, «τινάζοντας το κεφάλι μπρος πίσω βακχικά». Με τον ίδιο τρόπο σε άλλο έργο η Κασσάνδρα «ανεμίζει τα ξανθά πλοκάμια όταν φυσούν του θεού οι ασυγκράτητες μαντικές εμπνεύσεις» (Ι.Α. 758). Το ίδιο χαρακτηριστικό εμφανίζεται στον Αριστοφάνη, Λυσιστράτη 1312, ται δε κόμαι σείονθ’ άπερ βακχάν, και συνεχίζεται, αν και με λιγότερη ένταση σε μετέπειτα συγγραφείς: οι μαινάδες εξακολουθούν να «τινάζουν τα κεφάλια τους» στον Κάτουλλο, στον Οβίδιο, στον Τάκιτο. Και μπορούμε να δούμε αυτό το κεφάλι που τινάζεται πίσω, αλλά και το ανάστροφο λαρύγγι, σε έργα τέχνης, όπως π.χ. στους δαχτυλιόλιθους που αναπαράστησε ο Sandys, σελ. 58 και 73, ή στη μαινάδα σε ανάγλυφο του Βρετανικού Μουσείου (Marbles II, πίνακας ΧΙΙΙ, Sandys, σελ. 85). Όμως η εκφραστική αυτή κίνηση δεν είναι απλώς μια συμβατικότητα της ελληνικής ποίησης ή τέχνης. Παντού και πάντοτε η έκφραση αυτή προσδιορίζει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της θρησκευτικής υστερίας. Παίρνω τρεις σύγχρονες περιγραφές, ανεξάρτητες μεταξύ τους: «το συνεχές τίναγμα του κεφαλιού προς τα πίσω, που έκανε τα μαύρα μακριά τους μαλλιά να ανεμίζουν ολόγυρα, πρόσθετε πολλά στην άγριά τους εμφάνιση» «τα μακριά τους μαλλιά ριγμένα παντού από τις απότομες κινήσεις, που έκαναν τα κεφάλια τους μπρος πίσω». «το κεφάλι τιναζόταν από τη μια μεριά στην άλλη ή έπεφτε πολύ πίσω από το πρησμένο και εξογκωμένο λαρύγγι». Η πρώτη φράση προέρχεται από την έκθεση ενός ιεραπόστολου σχετικά με έναν κανιβαλικό χορό στη βρετανική Κολούμπια, που κατέληξε στον τεμαχισμό και στο φάγωμα ενός ανθρώπου. Η δεύτερη περιγράφει ένα ιερατικό χορό αιγοφάγων στο Μαρόκο. Και η Τρίτη προέρχεται από ένα Γάλλο γιατρό που περιγράφει κλινικά την υστερία ενός δαιμονισμένου.

Φυσικά η αναλογία αυτή δεν είναι η μόνη που ενώνει αυτές τις διάσπαρτες περιπτώσεις. Οι εκστατικοί χορευτές του Ευριπίδη «κουβαλούσαν φωτιά πάνω στα μαλλιά τους, που δεν καίγονταν» (Βάκχες 757). Αυτό ακριβώς κάνει ο εκστατικός χορευτής σε άλλα μέρη. Στη βρετανική Κολούμπια χορεύει κρατώντας αναμμένα κάρβουνα στα χέρια του, παίζει παράτολμα μ’ αυτά, και μάλιστα τα βάζει στο στόμα του. Έτσι κάνει και στη Ν. Αφρική. Το ίδιο και στη Σουμάτρα. Στο Σιάμ και στη Σιβηρία ο χορευτής διακηρύττει πως είναι άτρωτος, όσον καιρό είναι μέσα του ο θεός – όπως ακριβώς είναι άτρωτοι οι χορευτές στον Κιθαιρώνα (Βάκχες 761). Και οι Ευρωπαίοι γιατροί έχουν βρει μια εξήγηση ή μια ημι-εξήγηση στα νοσοκομεία τους: στη διάρκεια της κρίσης ο υστερικός ασθενής συχνά είναι πράγματι αναίσθητος – κάθε ευαισθησία στον πόνο έχει απωθηθεί.

Μια ενδιαφέρουσα περιγραφή της χρήσης, αυθόρμητης και θεραπευτικής μαζί, της εκστατικής όρχησης και εκστατικής μουσικής (τρομπέτα, τύμπανο, φλογέρα) στην Αβυσσηνία, στις αρχές του 19^ου αιώνα, μπορεί να βρει κανένας στο βιβλίο Η ζωή και οι περιπέτειες του Ναθαναήλ Pearce, γραμμένη από τον ίδιο στη διάρκεια της παραμονής του στην Αβυσσηνία από το 1810 ως το 1819, Ι, 290κκ. Εδώ εμφανίζονται αρκετά κοινά σημεία της περιγραφής του Ευριπίδη. Στο αποκορύφωμα του χορού η ασθενής «τινάχτηκε με τέτοια γρηγοράδα, που ακόμη και ο ταχύτερος δρομέας δεν θα μπορούσε να τη φτάσει (πρβ. Βάκχες 748, 1090), και ύστερα από 200μέτρα περίπου κατέρρευσε ξαφνικά σα να την πυροβόλησαν» (πρβ. Βάκχες 139 και σημείωση 11 παραπάνω). Η ιθαγενής γυναίκα του Pearce, που προσβλήθηκε από τη μανία, χόρευε και πηδούσε «μάλλον σαν ελάφι παρά σαν ανθρώπινο πλάσμα (πρβ. Βάκχες 866κκ., 166κκ.). Και παρακάτω λέει: «έχω δει τους ανθρώπους σ’ αυτούς τους παροξυσμούς να χορεύουν έχοντας ένα μπρούλι, μια μποτίλια με χυμό αραποσιτιού, πάνω στα κεφάλια τους δίχως να χύνουν το υγρό ούτε να ρίχνουν κάτω το μπουκάλι, μολονότι παίρνουν τις πιο αλλόκοτες στάσεις» (πρβ. Βάκχες 775κκ. Νόννος, 45.294κκ.).

Η γενική περιγραφή της επιδρομής των μαινάδων στα θηβαϊκά χωριά (Βάκχες 748-764) ανταποκρίνεται στη γνωστή συμπεριφορά ανάλογων ομάδων σε άλλα μέρη. Σε πολλούς λαούς τα άτομα που βρίσκονται σε ανώμαλη κατάσταση, φυσική ή τεχνητή, έχουν το προνόμιο να λεηλατούν την κοινότητα: είναι επικίνδυνο να επέμβει κάποιος στα έργα τους, αφού την ώρα αυτή βρίσκονται σε επαφή με το υπερφυσικό. Έτσι στη Σιβηρία οι νεόφυτοι, που υφίστανται τη μύηση στο δάσος, έχουν την άδεια να εισβάλλουν σε χωριά και να τα λεηλατούν, αρπάζοντας ό,τι θέλουν: το ίδιο συμβαίνει και με τα μέλη των μυστικών εταιρειών στη Σενεγάλη, στο Αρχιπέλαγος Βίσμαρκ και αλλού, την εποχή που οι τελετές τους έχουν αποκόψει από την κοινότητα. Αυτός ο τρόπος συμπεριφοράς ανήκει αναμφίβολα σ’ ένα στάδιο κοινωνικής οργάνωσης που η Ελλάδα του 5^ου αιώνα είχε από καιρό ξεπεράσει. Ο μύθος όμως ή η τελετουργική λατρεία ήταν δυνατό να έχουν διατηρήσει την ανάμνηση του σταδίου αυτού και ίσως ο Ευριπίδης να το είχε πραγματικά βρει στην Μακεδονία. Μπορούμε ίσως να δούμε και σήμερα στη συμπεριφορά των μασκαρεμένων μίμων της Βιζύης ένα εξασθενημένο τελετουργικό κατάλοιπο: «γενικά», λέει ο Dawkins, «καθετί που είναι παραπεταμένο μπορεί να κρατηθεί σαν ενέχυρο που πρέπει να αποδεσμευθεί με πληρωμή, και ειδικά οι κοπέλες, τα Κορίτσια, αρπάζουν τα βρέφη γι’ αυτό το σκοπό». Είναι άραγε οι κοπέλες αυτές οι κατευθείαν απόγονοι των μαινάδων που έκλεβαν μωρά στις Βάκχες στ. 754 (κάτι που παρουσιάζεται επίσης στο Νόννο και σε αγγεία);

Ένα άλλο στοιχείο, καταφανώς πρωτόγονο, είναι το κράτημα των φιδιών (Βάκχες, 101κκ. 698, 768). Ο Ευριπίδης δεν το καταλαβαίνει, μολονότι ξέρει πως ο Διόνυσος μπορεί να εμφανισθεί σα φίδι (1017κκ.). Υπάρχουν τέτοιες παραστάσεις σε αγγεία, και μετά τον Ευριπίδη το στοιχείο αυτό γίνεται μέρος της συμβατικής λογοτεχνικής εικόνισης της μαινάδας. Φαίνεται όπως πως στα κλασικά χρόνια μονάχα στην πολύ πρωτόγονη λατρεία του Σαβάζιου, και ίσως στον μακεδονικό Βακχισμό, κρατούσαν πράγματι ένα ζωντανό φίδι, φορέα του θεού, στη διάρκεια των τελετουργικών λατρειών. Όμως το κράτημα αυτό, ακόμη και όταν δεν βασίζεται στην πίστη ότι το φίδι είναι θεϊκό, μπορεί να είναι ένας ισχυρός παράγοντας δημιουργίας θρησκευτικής έξαρσης. Αυτό φαίνεται από μια πρόσφατη, περίεργη περιγραφή (που συνοδεύεται από φωτογραφίες) της τελετουργίας με τους κροταλίες, που συνηθίζεται στην Αγία Εκκλησία σε απομακρυσμένα χωριά ανθρακωρύχων στις επαρχίες Leslie και Perry στο Κεντάκυ. Σύμφωνα με την περιγραφή αυτή, το άγγιγμα του φιδιού (που βασίζεται κατά τα φαινόμενα στον Μάρκο 16:18 «όφεις θέλουσι πιάνει») αποτελεί μέρος της θρησκευτικής λειτουργίας η οποία άρχιζε και συνοδευόταν από εκστατική όρχηση και τέλειωνε με ολοκληρωτική εξάντληση. Τα φίδια ανασύρονται από κιβώτια και περνούν από χέρι σε χέρι (προφανώς και από άνδρες και από γυναίκες). Οι φωτογραφίες δείχνουν τους πιστούς να κρατούν τα φίδια πάνω απ’ το κεφάλι τους (πρβ. Δημοσθένης, Περί Στεφάνου 259, υπέρ της κεφαλής αιωρών) ή κοντά στα πρόσωπά τους. «Ένας άνδρας σπρώχνει το φίδι μέσα στο πουκάμισό του και το αρπάζει πριν πέσει στο χώμα καθώς στρέφεται να φύγει» - ενδιαφέρουσα και συγγενής αντιστοιχία προς την τελετουργική πράξη των Σαβαζιαστών, που περιγράφει ο Κλήμεντας και ο Αρνόβιος, αντιστοιχία που ίσως μας κάνει διστακτικούς να συμφωνήσουμε με τον Dieterich πως η πράξη αυτή «δεν μπορεί να δείξει απολύτως τίποτε άλλο παρά τη σεξουαλική ένωση του θεού με τον νεόφυτο!»

Απομένει να πούμε κάτι για το αποκορύφωμα της διονυσιακής χειμερινής όρχησης, που είναι επίσης το αποκορύφωμα των Κολομβιανών και Μαροκινών χορών που αναφέραμε παραπάνω – τον τεμαχισμό και καταβρόχθιση ωμού κρέατος ζώου, δηλ. τον σπαραγμόν και την ωμοφαγίαν. Εύκολα μπορούμε να αφαιρέσουμε τις υπερβολές από τις περιγραφές της πράξης αυτής, που μας δίνουν με χαιρεκακία ορισμένοι χριστιανοί Πατέρες, και είναι δύσκολο επίσης να μάθουμε πόση σημασία πρέπει να αποδώσουμε στις ανώνυμες μαρτυρίες των σχολιαστών και των λεξικογράφων πάνω στο θέμα αυτό. Ότι όμως η πράξη αυτή εξακολουθεί να κατέχει κάποια θέση μέσα στην ελληνική οργιαστική τελετουργία, στα κλασικά χρόνια, είναι βεβαιωμένο όχι μόνο από την αξιόπιστη αυθεντία του Πλουτάρχου, αλλά και από τους κανονισμούς της διονυσιακής λατρείας στη Μίλητο το 276 π.Χ., όπου διαβάζουμε: μη εξείναι ωμοφάγιον εμβαλείν μηθενί πρότερον ή η ιέρεια υπέρ της πόλεως εμβάλη. Η φράση ωμοφάγιον εμβαλείν έχει προκαλέσει σύγχυση στους μελετητές. Δεν νομίζω πως σημαίνει «ρίχνω ζώο θυσίας σ’ ένα λάκκο» (Wigand, ό.π.) ή «ρίχνω ένα κομμάτι βοδιού σε χώρο αγιασμένο» (Haussoulier, R.E.G. 32.266). Μια εικόνα αιματηρότερη, αλλά πειστικότερη μας δίνει ο Ernest Thesiger, που περιγράφει μια ετήσια τελετή, που παρακολούθησε στην Ταγγέρη στα 1907. «Μια φυλή που ζει στους λόφους κατεβαίνει στην πόλη σε κατάσταση ημιασιτίας και παραληρήματος από ναρκωτικά. Μετά από το συνηθισμένο χτύπημα των ταμ-ταμ, το ουρλιαχτό των αυλών και τον μονότονο χορό, ρίχνουν ένα πρόβατο στο κέντρο μιας πλατείας. Τότε ξυπνούν οι θιασώτες και ξεσκίζουν το ζώο και τρώνε το κρέας του ωμό». Ο συγγραφέας προσθέτει πως «κάποια χρονιά ένας μαύρος της Ταγγέρης, που παρακολουθούσε τα συμβαίνοντα, επηρεάστηκε τόσο πολύ από την καθολική φρενίτιδα του πλήθους ώστε έριξε το βρέφος του στη μέση των ανθρώπων». Άσχετα αν το τελευταίο είναι αλήθεια ή ψέψμα, η περιγραφή δίνει μια ιδέα της σημασίας του εμβαλείν και απεικονίζει επίσης τους πιθανούς κινδύνους της ξέφρενης ωμοφαγίας. Οι αρχές στη Μίλητο είχαν αναλάβει ένα έργο που συχνά επαναλαμβάνεται: φόρεσαν στον Διόνυσο ζουρλομανδύα.

Στις Βάκχες ο σπαραγμός ενεργείται πρώτα στα ζωντανά των Θηβαίων και ύστερα στον Πενθέα. Και στις δυο περιπτώσεις η περιγραφή γίνεται με τέτοιον τρόπο που ο σύγχρονος αναγνώστης δυσκολεύεται να τον συμμεριστεί. Μια λεπτομερής περιγραφή της ωμοφαγίας πιθανόν να πείραζε τα στομάχια ακόμη και του αθηναϊκού ακροατηρίου. Ο Ευριπίδης μας μιλά για την ωμοφαγία δύο φορές, στις Βάκχες 139 και στους Κρήτες απ. 472, αλλά και στα δύο σημεία ξεπερνά το πρόβλημα εύστροφα και διακριτικά. Είναι δύσκολο να καταλάβουμε την ψυχολογική κατάσταση την οποία περιγράφει με τις δύο λέξεις ωμοφάγος χάρις. Είναι όμως αξιοσημείωτο πως οι μέρες που ορίζονταν για ωμοφαγία ήσαν «μέρες αποφράδες και σκυθρωπές». Πράγματι όσοι συνηθίζουν μια τέτοια τελετή στην εποχή μας φαίνεται ότι δοκιμάζουν συγχρόνως ένα μείγμα υπέρτατης έξαρσης και υπέρτατης αποστροφής. Είναι συγχρόνως άγιο και φριχτό – η ίδια βίαιη σύγκρουση των συναισθηματικών καταστάσεων διατρέχει τις Βάκχες και βρίσκεται στη ρίζα κάθε θρησκείας διονυσιακού τύπου.

Μετέπειτα Έλληνες συγγραφείς ερμήνευσαν την ωμοφαγία, όπως έκαναν με την όρχηση, και όπως μερικοί θα ερμήνευαν τη χριστιανική μετάληψη: ήταν απλώς μια τελετή αναμνηστική, μνήμη των ημερών εκείνων που το βρέφος-Διόνυσος κομματιάστηκε και καταβροχθίστηκε. Ωστόσο η συνήθεια αυτή φαίνεται πως βασίζεται πράγματι σε έναν πολύ απλό συλλογισμό της πρωτόγονης λογικής. Οι ομοιοπαθητικές επιδράσεις της κρεατοφαγίας είναι γνωστές σε όλο τον κόσμο. Αν κάποιος θέλει να γίνει λεοντόκαρδος, πρέπει να φάει λιοντάρι. Αν θέλει να γίνει πανούργος, πρέπει να φάει φίδι. Όσοι τρώνε κοτόπουλα και λαγούς θα γίνουν δειλοί, όσοι τρώνε χοιρινό θα αποκτήσουν μικρά γουρουνίσια μάτια. Κατ’ αναλογίαν, αν θέλει κάποιος να γίνει θεός πρέπει να φάει θεό (ή τουλάχιστον κάτι που είναι θείον). Και πρέπει ο θεός να φαγωθεί ζωντανός και ωμός, πριν χυθεί το αίμα του: μόνο έτσι μπορεί να προστεθεί η ζωή του στη δική μας ζωή, επειδή «το αίμα είναι η ζωή». Ο θεός όμως δεν βρίσκεται πάντοτε πρόχειρα για να φαγωθεί, κι ούτε θα ήταν ασφαλές για κάποιον να τον φάει σε ώρες συνηθισμένες, δίχως την κατάλληλη προετοιμασία να δεχθεί το ιερό μυστήριο. Μια φορά όμως κάθε δυο χρόνια ο θεός είναι παρών ανάμεσα στους ορεσίβιους χορευτές: «οι Βοιωτοί», λέει ο Διόδωρος (4.3), «και οι άλλοι Έλληνες και οι Θρακιώτες πιστεύουν ότι αυτή την εποχή επιφαίνεται ο θεός στους ανθρώπους» - ακριβώς όπως γίνεται στις Βάκχες. Μπορεί να εμφανίζεται επίσης με πολλές μορφές: ως φυτό, ζώο ή άνθρωπος. Τρώγεται επίσης σε πολλές μορφές. Στον καιρό του Πλουτάρχου οι άνθρωποι κομμάτιαζαν και μασούσαν κισσό. Ίσως η συνήθεια αυτή να είναι πρωτόγονη ή ακόμη υποκατάστατο μιας αιματηρής τελετής. Στον Ευριπίδη ο ταύρος διαμελίζεται, ο τράγος διαμελίζεται και τρώγεται. Ακούμε και αλλού σχετικά με την ωμοφαγίαν νεβρών και με τη διασπάραξη εχιδνών. Αφού σε όλα αυτά μπορούμε να αναγνωρίσουμε, άλλοτε με μεγαλύτερη κι άλλοτε με μικρότερη πιθανότητα, την ενσάρκωση του θεού, τείνω να δεχτώ την άποψη του Gruppe, ότι δηλ. η ωμοφαγία ήταν ένα ιερό μυστήριο στο οποίο παρευρισκόταν θεός με τη μορφή θηρίου και διαμελιζόταν και τρωγόταν έτσι από τους πιστούς του. Έχω δείξει κάπου αλλού πως υφίστατο κάποτε ένας ισχυρότερος (επειδή ήταν φοβερότερος) τύπος αυτού του ιερού μυστηρίου, έχω δείξει δηλ. τον σπαραγμό και πιθανώς το φάγωμα του θεού με τη μορφή ανθρώπου. Ακόμη πως η ιστορία του Πενθέα είναι κατά ένα μέρος αντανάκλαση αυτής της πράξης – αντίθετα φυσικά με τον ευημερισμό του συρμού, που βλέπει στην πράξη αυτή μονάχα την αντανάκλαση μιας ιστορικής σύγκρουσης ανάμεσα στους διονυσιακούς ιεραπόστολους και στους αντιπάλους τους.

Για να συνοψίσω: προσπάθησα να δείξω πως η περιγραφή του μαιναδισμού, που μας δίνει ο Ευριπίδης, δεν πρέπει να ερμηνευθεί με βάση «την φαντασία και μόνο». Πως οι επιγραφικές μαρτυρίες (όσο κι αν είναι ατελείς) αποκαλύπτουν μια στενότερη σχέση με την πραγματική λατρεία, από όσο αντελήφθησαν οι βικτωριανοί μελετητές. Και πως η μαινάδα, όσο κι αν ορισμένες της πράξεις είναι μυθικές, στην ουσία δεν είναι ένας μυθολογικός χαρακτήρας, αλλά ένας ανθρώπινος τύπος που παρατηρήθηκε και συνεχίζει να παρατηρείται. Ο Διόνυσος εξακολουθεί να έχει τους θιασώτες του και τα θύματά του, μολονότι του δίνουμε άλλα ονόματα. Έτσι και ο Πενθέας ήρθε αντιμέτωπος μ’ ένα πρόβλημα που άλλες πολιτικές αρχές βρέθηκαν στην ανάγκη να το αντιμετωπίσουν στην πραγματική ζωή.

E. R. DODDS

ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΡΑΛΟΓΟ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΓΙΩΡΓΗΣ ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ – Α. ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ 1996