Η έπαυλη ήταν δίπλα στη θάλασσα. Στα ήσυχα, γεμάτα σκιές δρομάκια ανάμεσα στα πεύκα ανάσαινε η γεμάτη δύναμη αλατισμένη θαλασσινή ατμόσφαιρα, και ένα ελαφρύ, επίμονο αεράκι παιχνίδιζε γύρω από τις πορτοκαλιές κι εγώ, με δάχτυλα προσεκτικά, έκοβα πότε πότε έναν πολύχρωμο ανθό. Ο ηλιόλουστος ορίζοντας, οι λόφοι, όπου τα καλαίσθητα σπίτια άστραφταν σαν άσπρα μαργαριτάρια, ένας φάρος μίλια μακριά που υψωνόταν σαν λαμπάδα στον ουρανό, όλα λαμπύριζαν με καθαρό, αυστηρά οριοθετημένο περίγραμμα και βυθίζονταν, σαν αστραφτερό μωσαϊκό, στο βαθύ γαλάζιο του αιθέρα. Η θάλασσα, όπου πολύ, πολύ μακριά διακρίνονταν σπάνια κάποιες άσπρες σπίθες και τα λαμπερά πανιά μοναχικών πλοίων, ακουμπούσε με συνεχή κίνηση των κυμάτων της στο κλιμακωτό πλακόστρωτο απ’ όπου ξεκινούσε η έπαυλη, για να υψωθεί όλο και πιο βαθιά στο πράσινο ενός μεγάλου σκιερού κήπου και να χαθεί έπειτα σ’ ένα ήσυχο παραμυθένιο πάρκο. Μπροστά από το σπίτι, που κοιμόταν και το βάραινε η πρωινή ζέστη, περνούσε σαν λευκή γραμμή ένας στενός χαλικόστρωτος δρόμος που οδηγούσε στο δροσερό ξάγναντο, κι από κάτω βούιζαν τα κύματα με άγριες, ασταμάτητες επιθέσεις και εδώ κι εκεί ξεπετάγονταν στον αέρα αστραφτερές σταγόνες νερού, που λαμποκοπούσαν στο έντονο φως του ήλιου σαν διαμάντια στα χρώματα του ουράνιου τόξου. Εκεί οι ακτίνες του ήλιου έσπαγαν είτε πάνω στις κορυφές των πεύκων, που στέκονταν κοντά κοντά σαν σε μια ιδιαίτερα προσωπική συζήτηση, είτε τις σταματούσε κάποιο μεγάλο παρασόλι που πάνω του ήταν αιχμαλωτισμένες αστείες φιγούρες με έντονα, ενοχλητικά χρώματα. Κάτω από τη σκιά αυτής της ομπρέλας, σε μια μαλακή ψάθινη πολυθρόνα με την πλάτη γερμένη προς τα πίσω, καθόταν μια γυναικεία φιγούρα, με την ωραία της σιλουέτα να ακουμπάει ευχάριστα στην εύκαμπτη ψάθα. Το χέρι της, λεπτό και χωρίς δαχτυλίδια, κρεμόταν κάτω σαν ξεχασμένο και έπαιζε χαϊδεύοντας σιγανά, απολαυστικά, το γυαλιστερό, μεταξένιο τρίχωμα ενός σκύλου, ενώ με το άλλο της χέρι κρατούσε ένα βιβλίο, στο οποίο τα σκούρα της μάτια με τις μαύρες βλεφαρίδες, που έκρυβαν μέσα τους κάτι σαν συγκρατημένο χαμόγελο, ήταν επικεντρωμένα με αμέριστη προσοχή. Ήταν μάτια μεγάλα, ανήσυχα, που την ομορφιά τους τη μεγάλωνε ακόμα περισσότερο μια αδύναμη, συγκαλυμμένη λάμψη. Γενικά, η έντονη, ελκυστική επίδραση που ασκούσε αυτό το οβάλ πρόσωπο με το έντονο περίγραμμα δεν ήταν φυσική, ενιαία, ήταν μεμονωμένα τα χαρακτηριστικά που προβάλλονταν με τρόπο εκλεπτυσμένο και περιποιημένα με φροντίδα και καλαισθησία. Ο φαινομενικά ατημέλητος τρόπος που έπεφταν οι ευωδιαστές, αστραφτερές της μπούκλες παρέπεμπε στο επίπονο έργο μιας καλλιτέχνιδας, αλλά και το σιγανό χαμόγελο, που τρεμόπαιζε γύρω από τα χείλη της ενώ εκείνη διάβαζε και αποκάλυπτε έτσι το άσπρο, γυαλιστερό σμάλτο των δοντιών της, ήταν το αποτέλεσμα μακρόχρονων δοκιμών μπροστά στον καθρέφτη, τώρα όμως είχε γίνει πλέον μια σταθερή καλλιτεχνική συνήθεια που δεν γινόταν να αποβληθεί. Κάτι ακούστηκε να σπάει στο χώμα. Εκείνη κοιτάζει, χωρίς να αλλάξει στάση, σαν γάτα που είναι ξαπλωμένη και λούζεται στο εκτυφλωτικό, ζεστό φως του ήλιου και απλώς έχει μισανοίξει τα μάτια της που φωσφορίζουν κοιτώντας αυτόν που έρχεται. Τα βήματα πλησιάζουν γρήγορα και ένας υπηρέτης ντυμένος με λιβρέα στέκεται μπροστά της, για να της δώσει ένα μικρό επισκεπτήριο κι έπειτα να κάνει πίσω περιμένοντας για λίγο. Διάβασε το όνομα που έγραφε η κάρτα μ’ εκείνη την έκφραση έκπληξης που έχει στο πρόσωπο κανείς όταν τον χαιρετήσει στον δρόμο ένας άγνωστος με μεγάλη οικειότητα. Για μια στιγμή ανεπαίσθητες ρυτίδες εμφανίστηκαν πάνω από τα έντονα μαύρα φρύδια, ρυτίδες που φανέρωναν πόσο προσπαθούσε να σκεφτεί, κι έπειτα παιχνίδισε ξαφνικά μια χαρούμενη λάμψη σε όλο της το πρόσωπο, τα μάτια της άστραψαν με μια παράτολμη λάμψη,καθώς θυμήθηκε τις μέρες της νιότης της, που είχαν περάσει προ πολλού, που είχαν ξεχαστεί τελείως και που τις φευγαλέες τους εικόνες ξύπνησε πάλι αυτό το όνομα. Φιγούρες και όνειρα πήραν πάλι ξεκάθαρη μορφή και ξεκαθάρισαν μπροστά στα μάτια της σαν να ήταν πραγματικές. «Α, μάλιστα» είπε καθώς επανήλθε στην πραγματικότητα και στράφηκε πάλι στον υπηρέτη «ο κύριος μπορεί φυσικά να περάσει». Ο υπηρέτης έφυγε με βήμα σιγανό και δουλοπρεπές. Για μια στιγμή απλώθηκε ησυχία, μονάχα ο ακούραστος άνεμος τραγουδούσε σιγανά μέσα στις κορυφές των δέντρων, που τις βάραινε το χρυσάφι του μεσημεριού. Και μετά ακούστηκαν ξάφνου βήματα έντονα, που αντήχησαν δυναμικά στο χαλικόστρωτο δρομάκι, μια μακριά σκιά που έφτανε μέχρι και τα πόδια της, και μια αντρική φιγούρα βρέθηκε να στέκει μπροστά στη γυναίκα, που σηκώθηκε ζωηρά από την πολυθρόνα της. Πρώτα συναντήθηκαν τα βλέμματά τους. Εκείνος διέτρεξε με ένα φευγαλέο βλέμμα την κομψή της φιγούρα, ενώ το ελαφρύ, ειρωνικό της χαμόγελο φώτισε μέχρι και τα μάτια της. «Είναι πραγματικά πολύ ευγενικό εκ μέρους σας που με σκεφτήκατε» άρχισε να λέει εκείνη, απλώνοντας προς το μέρος του το λεπτό, περιποιημένο της χέρι, κι εκείνος το έφερε ευλαβικά στα χείλη του. «Αγαπητή κυρία, θέλω να είμαι ειλικρινής μαζί σας, εφόσον είναι η πρώτη φορά που ξανασυναντιόμαστε ύστερα από χρόνια και, όπως φοβάμαι, η τελευταία για τα επόμενα. Είναι μάλλον σύμπτωση το γεγονός ότι βρίσκομαι εδώ, το όνομα του ιδιοκτήτη αυτού του ανακτόρου, για το οποίο ρώτησα κι έμαθα λόγω της εξαιρετικής θέσης στην οποία βρίσκεται, μου έφερε εσάς στον νου. Και έτσι βρέθηκα εδώ, κατ’ ουσίαν νιώθοντας ένοχος». «Αυτό όμως δεν σας κάνει λιγότερο ευπρόσδεκτο, γιατί ούτε κι εγώ σας θυμήθηκα αμέσως, παρόλο που κάποτε υπήρξατε τόσο σημαντικός για μένα». Τώρα χαμογέλασαν και οι δύο. Το γλυκό, ελαφρύ άρωμα του πρώτου, εν μέρει αποσιωπημένου νεανικού έρωτα είχε ξυπνήσει μέσα τους με όλη του τη μεθυστική γλύκα, σαν ένα όνειρο για το οποίο όταν ξυπνήσει κανείς στραβώνει περιφρονητικά τα χείλη, παρόλο που θα ήθελε να το ξαναδεί, να το ξαναζήσει. Το ωραίο όνειρο της προχειρότητας, που μονάχα επιθυμεί και δεν τολμά να απαιτήσει, που μόνο υπόσχεται και δεν δίνει. Συνέχισαν να μιλούν. Και υπήρχε ήδη μια εγκαρδιότητα στη φωνή τους, μια τρυφερή οικειότητα, τη μόνη που επέτρεπε ένα τόσο ρόδινο, ξεθωριασμένο πια μυστικό. Με λόγια σιγανά, που ανάμεσά τους κάποιο χαρωπό γέλιο πετούσε πότε πότε τις κελαρυστές του πέρλες, μιλούσαν για πράγματα περασμένα, για ξεχασμένα ποιήματα, μαραμένα λουλούδια, χαμένες και κατεστραμμένες κορδέλες, μικρά σημάδια έρωτα που αντάλλασσαν μεταξύ τους στη μικρή εκείνη πόλη όπου πέρασαν τα νιάτα τους. Οι παλιές ιστορίες, που σαν σβησμένοι θρύλοι έκαναν μέσα στην καρδιά τους να χτυπήσουν καμπάνες που σιωπούσαν για καιρό, σκονισμένες, πλημμύριζαν σιγά σιγά, πολύ σιγά από μια μελαγχολική, κουρασμένη επισημότητα, ο απόηχος του νεκρού νεανικού τους έρωτα πρόσθεσε στη συζήτησή τους μια βαθιά, σχεδόν θλιβερή σοβαρότητα. Και η φωνή του, σκοτεινά μελωδική, παλλόταν όταν της είπε: «Στην άλλη πλευρά του ωκεανού, στην Αμερική, έμαθα ότι αρραβωνιαστήκατε όταν ο γάμος πρέπει να είχε ήδη γίνει». Δεν του απάντησε. Οι σκέψεις της είχαν γυρίσει δέκα χρόνια πίσω. Κι έπειτα τον ρώτησε σιγανά, μόλις που ακούστηκε: «Τι σκεφτήκατε τότε για μένα;». Εκείνος σήκωσε έκπληκτος το βλέμμα του. «Μπορώ να σας το πω ανοιχτά, αφού αύριο γυρίζω πάλι πίσω στην καινούργια μου πατρίδα. Δεν σας θύμωσα, δεν υπήρξε καμία στιγμή που να κατέληξα σε μπερδεμένα, εχθρικά συναισθήματα, αφού η ζωή είχε ήδη παγώσει την φωτεινή, δυνατή φωτιά του έρωτα σε μια σπίθα συμπάθειας που πλέον τρεμόπαιζε. Δεν σας καταλάβαινα, απλώς – σαν να λυπόμουν». Ένα ελαφρύ κοκκίνισμα έβαψε τα μάγουλά της και τα μάτια της άστραφταν ακόμα περισσότερο όταν φώναξε ταραγμένη: «Με λυπόσασταν! Δεν καταλαβαίνω γιατί». «Επειδή σκεφτόμουν τον μέλλοντα σύζυγό σας, τον ανάλγητο αυτόν άνθρωπο που το μόνο που σκέφτεται είναι πώς θα αποκτήσει περισσότερα χρήματα – μη με διακόψετε, δεν έχω καμία πρόθεση να θίξω τον άντρα σας, τον οποίο άλλωστε πάντοτε σεβόμουν – και επειδή σκεφτόμουν εσάς, το κορίτσι που είχα αφήσει πίσω. Διότι μου ήταν αδιανόητο το πώς εσείς, η μοναχική, η ιδεαλίστρια, που αντιμετώπιζε τη ρουτίνα με περιφρονητική ειρωνεία, θα μπορούσατε να γίνετε η καθωσπρέπει γυναίκα ενός συνηθισμένου ανθρώπου». «Κι αν έτσι ήταν τα πράγματα, τότε γιατί να παντρευόμουν;» «Δεν ήξερα. Ίσως να διέθετε κρυμμένα προσόντα που με μια φευγαλέα ματιά δεν γίνονται αντιληπτά και που αρχίζουν να διαφαίνονται μόνο στην πολύ στενή επαφή με κάποιον. Και αυτό ήταν η εύκολη λύση του αινίγματος, διότι ένα πράγμα δεν μπορούσα και δεν ήθελα να σκέφτομαι». «Ποιο;» «Το ότι τον παντρευτήκατε για τον τίτλο του κόμη και για τα εκατομμύριά του. Αυτό ήταν το μόνο πράγμα που θεωρούσα απίθανο». Ήταν σάμπως αυτό το τελευταίο να μην το άκουσε, διότι έβαλε αντήλιο το χέρι της, που έλαμπε στο φως του ήλιου με ένα βαθύ ροδαλό χρώμα σαν πορφυρό κοχύλι, και κοίταξε πέρα μακριά, στον κρυμμένο πίσω από ένα πέπλο ομίχλης ορίζοντα όπου ο ουρανός βουτούσε τον αχνογάλαζο μανδύα του μέσα στη σκοτεινή μεγαλοπρέπεια των κυμάτων. Είχε χαθεί κι εκείνος σε βαθιές σκέψεις και σχεδόν είχε ξεχάσει τα τελευταία του λόγια, όταν εκείνη, γυρίζοντας από την άλλη πλευρά και με φωνή σχεδόν ανεπαίσθητη, είπε ξαφνικά: «Κι όμως έτσι ήταν». Την κοίταξε έκπληκτος, σχεδόν τρομαγμένος, ενώ εκείνη κάθισε πάλι στην πολυθρόνα της και με μια ατάραχη, προφανώς επιτηδευμένη ψυχραιμία και με μια κρυφή μελαγχολία συνέχισε να μιλάει μονότονα κουνώντας ελάχιστα τα χείλη της: «Κανείς σας δεν με καταλάβαινε, κι όταν ήμουν ακόμα εκείνο το μικρό κορίτσι που μιλούσε φοβισμένα και παιδικά, ούτε κι εσείς, που ήσασταν τόσο κοντά μου. Ίσως ούτε εγώ η ίδια. Το σκέφτομαι συχνά και δεν καταλαβαίνω τον εαυτό μου, γιατί τι ξέρουν οι γυναίκες για την κοριτσίστικη ψυχή που πιστεύει στα θαύματα, που τα όνειρά τους τα παρασέρνει το πρώτο φύσημα της πραγματικότητας σαν τρυφερά μικρά λευκά άνθη; Κι εγώ δεν ήμουν όπως όλα τα άλλα κορίτσια που ονειρεύονταν νεαρούς δυνατούς ιππότες που θα έκαναν τον πόθο τους λαμπρή ευτυχία, τις σιωπηρές τους εικασίες απολαυστική γνώση και που θα τα λύτρωναν από τον αβέβαιο, ασαφή, ακατανόητο κι ωστόσο αισθητό πόνο που επισκιάζει τα κοριτσίστικα χρόνια τους και γίνεται όλο και πιο σκοτεινός, απειλητικός, βαρύς. Δεν τα ένιωσα ποτέ όλα αυτά, η ψυχή μου με άλλα όνειρα έπλεε προς το κρυμμένο ιερό άλσος του μέλλοντος, που ήταν τυλιγμένο από την ομίχλη των ημερών που θα έρχονταν. Τα δικά μου όνειρα ήταν παράξενα. Ονειρευόμουν πάντα ότι ήμουν βασιλοπούλα, σαν κι αυτές στα παλιά παραμύθια, που έπαιζαν με αστραφτερά, λαμπερά πετράδια, που έχωναν τα χέρια τους μέσα στη χρυσαφένια λάμψη παραμυθένιων θησαυρών και που τα μακριά τους φορέματα ήταν ανεκτίμητης αξίας. »Ονειρευόμουν την πολυτέλεια και τη μεγαλοπρέπεια, γιατί τα αγαπούσα και τα δύο. Τι ευχαρίστηση να αφήνω τα χέρια μου να χαϊδεύουν το τρεμάμενο μετάξι που θροΐζει απαλά, να ακουμπώ τα δάχτυλά μου, σαν να κοιμούνται, πάνω στο απαλό χνούδι με τα σκοτεινά όνειρα που έχει το βαρύ βελούδο! Ήμουν ευτυχισμένη όταν μπορούσα να φοράω κοσμήματα στα τρεμάμενα από χαρά δάχτυλά μου, όταν στον πυκνό χείμαρρο των μαλλιών άστραφταν λευκά πετράδια σαν πέρλες από σαπούνι, ύψιστος στόχος μου ήταν να κάθομαι στα μαλακά καθίσματα ενός κομψού μεταφορικού μέσου. Εκείνη την εποχή με είχε κυριεύσει η μέθη της τεχνητής ομορφιάς, που με έκανε να περιφρονώ την πραγματική μου ζωή. Μισούσα τον εαυτό μου όταν φορούσα τα καθημερινά μου φορέματα, ταπεινή και απλή σαν καλόγρια, και συχνά έμενα για μέρες ολόκληρες στο σπίτι επειδή ντρεπόμουν για την τόσο συνηθισμένη μου ύπαρξη, κρυβόμουν μέσα στο μικρό, άσχημο δωμάτιό μου – εγώ, που το πιο ωραίο μου όνειρο ήταν να ζω μόνη κοντά στη θάλασσα, σε ένα οίκημα χτισμένο με λαμπρότητα και συγχρόνως με καλαισθησία, με σκιερά, πράσινα δρομάκια μέσα στα δέντρα, όπου η ταπεινότητα του κοινού εργαζόμενου κόσμου δεν απλώνει τα βρόμικα χέρια της, όπου υπάρχει πλούτος και γαλήνη – σχεδόν όπως εδώ. Γιατί αυτό που επιθυμούσα στα όνειρά μου ο άντρας μου το έκανε πραγματικότητα, και ακριβώς επειδή μπορούσε να το κάνει έγινε σύζυγός μου». Σιώπησε και στο πρόσωπό της απλώθηκε μια διονυσιακή ομορφιά. Η λάμψη στα μάτια έγινε έντονη και απειλητική και το κοκκίνισμα στα μάγουλά της φούντωνε όλο και περισσότερο. Απλώθηκε βαθιά σιωπή. Από κάτω ακουγόταν μόνο το ρυθμικό, μονότονο τραγούδισμα των αστραφτερών κυμάτων, που έπεφταν στα σκαλιά της βεράντας σαν πάνω σε στήθος αγαπημένο. Τότε εκείνος είπε σιγανά, σαν να μονολογούσε: «Κι ο έρωτας;». Άκουσε τι της είπε. Ένα ανεπαίσθητο χαμόγελο διαγράφηκε στα χείλη της. «Εξακολουθείτε να πιστεύετε σε όλα εκείνα τα ιδανικά σας, σε όλα εκείνα που πήρατε μαζί σας στον μακρινό τόπο όπου πήγατε; Τα διατηρήσατε όλα, άθικτα, ή μήπως κάποια χάθηκαν, μαράζωσαν; Ή μήπως στο τέλος σάς τα ξερίζωσαν από μέσα σας και τα πέταξαν μέσα στις βρομιές, όπου τα συνέθλιψαν οι χιλιάδες ρόδες που οι άμαξές τους οδηγούσαν στον στόχο της ζωής; Ή μήπως δεν χάσατε κανένα;» Εκείνος γνέφει σκυθρωπός και σιωπά. Και ξαφνικά φέρνει το χέρι της στα χείλη του και το φιλάει σιωπηλός. Έπειτα λέει με εγκάρδιο τόνο: «Σας εύχομαι κάθε καλό!». Του ανταποδίδει την ευχή σθεναρά και ειλικρινά. Δεν νιώθει καμία ντροπή που έχει αποκαλύψει το μυστικό της και έχει φανερώσει την ψυχή της σε έναν άντρα που πλέον της είναι ξένος. Χαμογελώντας τον κοιτάζει να απομακρύνεται και σκέφτεται τα λόγια που της είπε για τον έρωτα, και το παρελθόν παρεμβάλλεται με σιγανά, ανεπαίσθητα βήματα ανάμεσα σ’ εκείνη και στο παρόν. Και ξαφνικά σκέφτεται ότι εκείνος θα μπορούσε να είχε κατευθύνει τη ζωή της, και η σκέψη της ζωγραφίζει αυτή την παράξενη ιδέα με χρώμα. Και αργά, πολύ αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα, το χαμόγελο σβήνει από τα χείλη της που ονειρεύονται…
Stefan Zweig Ο ονειροπόλος κύριος Τσβάιχ - Εννέα ιστορίες Mετάφραση Γιώτα Λαγουδάκου Eκδόσεις Μεταίχμιο 2015
Μια διαφορετικού είδους σύγκρουση μεταξύ του ατόμου και της κοινωνίας αποκαλύπτεται σε ένα δίλημμα που επινόησε ο μελετητής της λογικής Robert Wolf, και το οποίο σχετίζεται με το πολύ γνωστότερο δίλημμα του κρατούμενου, που θα εξετάσουμε σε λίγο. Και τα δύο δείχνουν ότι ενεργώντας κανείς σύμφωνα με το συμφέρον του δεν εξυπηρετεί πάντα το συμφέρον του με τον καλύτερο τρόπο. Φανταστείτε ότι εσείς και είκοσι περιστασιακοί γνωστοί σας βρίσκεστε μαζί σε ένα δωμάτιο, μετά από πρόσκληση ενός εκκεντρικού φιλάνθρωπου. Κανένας από σας δεν έχει τρόπο να επικοινωνήσει με τους άλλους και καθένας από σας έχει την εκλογή να πατήσει ή να μην πατήσει ένα μικρό κουμπί που βρίσκεται μπροστά του. Εάν όλοι σας αποφύγετε να πατήσετε το κουμπί, καθένας σας θα πάρει 10.000 δολάρια από τον φιλάνθρωπο. Αλλά εάν ένας τουλάχιστον πατήσει το κουμπί, εκείνοι από την ομάδα που το πάτησαν θα πάρουν 3.000 δολάρια και εκείνοι που απέφυγαν να το πατήσουν δεν θα πάρουν τίποτα. Το ερώτημα είναι, εσείς πατάτε το κουμπί για να πάρετε σίγουρα τα 3.000 δολάρια ή αποφεύγετε να το πατήσετε και ελπίζετε ότι όλοι οι άλλοι της ομάδας θα κάνουν το ίδιο, ώστε καθένας σας να πάρει τα 10.000 δολάρια. Οποιαδήποτε και αν είναι η απόφασή σας, είναι δυνατό με την αλλαγή των ποσών ή του αριθμού των συμμετεχόντων, να πεισθείτε να αλλάξετε απόφαση. Στην περίπτωση που αποφασίζατε να πατήσετε το κουμπί, θα είχατε μάλλον αντιστρέψει την απόφαση σας εάν τα ποσά ήταν 100.000 προς 3.000 δολάρια. Στην περίπτωση που αποφεύγατε να το πατήσετε, θα είχατε μάλλον αντιστρέψει την απόφαση σας εάν τα ποσά ήταν 10.000 δολάρια προς 9.500 δολάρια. Υπάρχουν κι άλλοι τρόποι να μεγαλώσει το στοίχημα. Αντικαταστήστε τον εκκεντρικό φιλάνθρωπο με έναν πανίσχυρο σαδιστή. Εάν κανένα μέλος της ομάδας δεν πατήσει το κουμπί, θα επιτρέψει σε όλους να φύγουν αβλαβείς. Εάν όμως μερικοί από σας πατήσουν το κουμπί, αυτοί που το πάτησαν θα αναγκαστούν από το σαδιστή να παίξουν ρώσικη ρουλέτα με 95% πιθανότητα επιβίωσης, ενώ αυτοί που δεν το πάτησαν θα σκοτωθούν αμέσως. Άραγε εσείς πατάτε το κουμπί και δέχεστε την 95% πιθανότητα επιβίωσης, αναλαμβάνοντας την ευθύνη να οδηγήσετε έμμεσα άλλους στο θάνατο, ή καταπολεμάτε το φόβο σας και δεν πατάτε το κουμπί, ελπίζοντας ότι κανένας από τους άλλους δεν θα υποκύψει στο φόβο του; Το δίλημμα του Wolf εμφανίζεται συχνά σε καταστάσεις όπου φοβόμαστε ότι θα μείνουμε πίσω εάν δεν φροντίσουμε για το συμφέρον μας. Ας πάρουμε τώρα την περίπτωση δύο γυναικών που πρέπει να κάνουν μια σύντομη, βιαστική συναλλαγή (ας υποθέσουμε ότι διακινούν ναρκωτικά). Οι γυναίκες ανταλλάσσουν δύο γεμάτες χαρτοσακούλες στη γωνία ενός δρόμου και φεύγουν γρήγορα, προτού να ελέγξουν το περιεχόμενο της σακούλας που πήρε καθεμιά τους. Πριν από τη συνάντηση, καθεμιά τους έχει την ίδια επιλογή: να βάλει μέσα στη σακούλα της το αντικείμενο αξίας που η άλλη θέλει (συνεργατική επιλογή) ή να τη γεμίσει με ψιλοκομμένες εφημερίδες (ατομικιστική επιλογή). Εάν συνεργαστούν μεταξύ τους, καθεμιά θα πάρει αυτό που θέλει, αλλά με κάποιο λογικό κόστος. Εάν η Α γεμίσει τη σακούλα της με ψιλοκομμένες εφημερίδες και η Β δεν κάνει το ίδιο, η Α θα πάρει αυτό που θέλει χωρίς κανένα κόστος και η Β θα εξαπατηθεί. Εάν και οι δύο γεμίσουν τις σακούλες τους με ψιλοκομμένες εφημερίδες, καμία δεν θα πάρει αυτό που θέλει, αλλά και καμία δεν θα εξαπατηθεί. Το καλύτερο αποτέλεσμα για τις γυναίκες ως ζεύγος είναι να συνεργαστούν μεταξύ τους. Η Α όμως μπορεί να σκεφτεί τα εξής: Εάν η Β κάνει τη συνεργατική επιλογή, μπορώ να πάρω αυτό που θέλω χωρίς κανένα κόστος κάνοντας την ατομικιστική επιλογή. Απ' την άλλη, εάν η Β κάνει την ατομικιστική επιλογή, τουλάχιστον δεν θα εξαπατηθώ εάν κι εγώ την κάνω. Έτσι, ανεξάρτητα από το τι θα κάνει η Β, το συμφέρον μου είναι να κάνω την ατομικιστική επιλογή και να της δώσω μια σακούλα γεμάτη εφημερίδες. Η Β μπορεί βεβαίως να σκεφτεί με τον ίδιο τρόπο, οπότε είναι πιθανό να καταλήξουν και οι δύο να ανταλλάσσουν άχρηστες σακούλες με ψιλοκομμένες εφημερίδες. Μια παρόμοια κατάσταση μπορεί να εμφανιστεί σε νόμιμες επιχειρηματικές συναλλαγές, ή εντέλει σε όλα σχεδόν τα είδη ανταλλαγής. Το δίλημμα του κρατουμένου οφείλει το όνομά του σε ένα σενάριο, τυπικά ταυτόσημο με το παραπάνω, όπου δύο άντρες ύποπτοι για ένα σοβαρό αδίκημα, συλλαμβάνονται ενώ διαπράττουν κάποιο μικρό παράπτωμα. Τους χωρίζουν για να τους ανακρίνουν και στον καθένα προσφέρεται η επιλογή είτε να ομολογήσει το σοβαρό έγκλημα εμπλέκοντας το σύντροφό του είτε να μη μιλήσει. Εάν και οι δύο δεν μιλήσουν, θα πάνε και οι δύο στη φυλακή για ένα μόνο χρόνο. Εάν ο ένας ομολογήσει και ο άλλος όχι, αυτός που ομολόγησε θα ανταμειφθεί με την απελευθέρωση του, ενώ ο άλλος θα καταδικαστεί σε πέντε χρόνια φυλακή. Εάν ομολογήσουν και οι δύο, θα πρέπει καθένας να πάρει από τρία χρόνια φυλακή. Η συνεργατική επιλογή είναι να μη μιλήσουν ενώ η ατομικιστική επιλογή είναι να ομολογήσουν. Το δίλημμα έγκειται και πάλι στο ότι εκείνο που είναι καλύτερο γι' αυτούς ως ζεύγος, να μη μιλήσουν και να περάσουν ένα χρόνο στη φυλακή, αφήνει καθέναν τους εκτεθειμένο στο χειρότερο ενδεχόμενο, να πιαστεί κορόιδο και να περάσει πέντε χρόνια στη φυλακή. Το αποτέλεσμα είναι ότι μάλλον θα ομολογήσουν και οι δύο, και θα περάσουν τρία χρόνια στη φυλακή. Και λοιπόν; Η ελκυστικότητα του διλήμματος δεν έχει βεβαίως καμιά σχέση με κάποιο ενδιαφέρον μας για γυναίκες που διακινούν ναρκωτικά ή για το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης. Έχει μάλλον να κάνει με το ότι παρέχει το λογικό πλαίσιο για πολλές καταστάσεις που αντιμετωπίζουμε στην καθημερινή ζωή. Είτε είμαστε επιχειρηματίες σε μια ανταγωνιστική αγορά, ή σύζυγοι σε ένα γάμο, ή υπερδυνάμεις σε έναν αγώνα εξοπλισμών, οι επιλογές μας μπορούν συχνά να διατυπωθούν με τους όρους του διλήμματος του κρατουμένου. Δεν υπάρχει πάντα μια σωστή απάντηση, αλλά τα συμμετέχοντα μέλη θα έχουν καλύτερη τύχη ως ζεύγη, εάν καθένα αντισταθεί στον πειρασμό να προδώσει το άλλο και αντί γι' αυτό συνεργαστεί μαζί του ή του παραμείνει πιστό. Εάν και τα δύο μέλη επιδιώξουν να ικανοποιήσουν αποκλειστικά τα ατομικά τους συμφέροντα, η κατάληξη είναι χειρότερη απ' ό,τι εάν και τα δύο συνεργαστούν. Το αόρατο χέρι του Άνταμ Σμιθ, που εξασφαλίζει ότι οι ατομικιστικές επιδιώξεις επιφέρουν συλλογική ευημερία, παρουσιάζεται σ' αυτές τις συνθήκες εντελώς παράλυτο. Μια κάπως διαφορετική κατάσταση είναι εκείνη όπου δύο συγγραφείς πρέπει να σχολιάσουν δημόσια ο ένας το βιβλίο του άλλου. Εάν αποτείνονται στο ίδιο περιορισμένο ακροατήριο, αποκομίζει κανείς ένα ορισμένο όφελος αποδοκιμάζοντας το βιβλίο του άλλου τη στιγμή που το δικό του βιβλίο επαινείται, και αυτό το ατομικιστικό όφελος είναι μεγαλύτερο από εκείνο που θα απέφερε ο αμοιβαίος έπαινος, το οποίο με τη σειρά του είναι μεγαλύτερο από την αμοιβαία αποδοκιμασία. Έτσι, η επιλογή του επαίνου ή της αποδοκιμασίας είναι κάτι σαν το δίλημμα του κρατουμένου. (Λέμε «κάτι σαν» επειδή θα έπρεπε να υπάρχουν πιο βαρύνοντα κριτήρια, όπως η αξία των υπό συζήτηση βιβλίων.) Υπάρχει εκτεταμένη φιλολογία πάνω στο θέμα των διλημμάτων του κρατουμένου. Το διμελές δίλημμα του κρατουμένου μπορεί να επεκταθεί σε μια κατάσταση όπου υπάρχουν πολλοί άνθρωποι, και ο καθένας έχει την επιλογή, είτε να έχει μια μικροσκοπική συμβολή στο κοινό καλό ή μια ογκώδη στο προσωπικό του κέρδος. Αυτό το πολυμελές δίλημμα του κρατουμένου είναι χρήσιμο στην κατασκευή μοντέλων για συνθήκες όπου το ζήτημα είναι η οικονομική αξία ακαθόριστων αγαθών όπως το καθαρό νερό, ο αέρας και ο χώρος. Προσφέροντας μια άλλη παραλλαγή, ο πολιτικός επιστήμονας Robert Axelrod έχει μελετήσει την περίπτωση κατά την οποία το δίλημμα του κρατουμένου διαρκώς επαναλαμβάνεται, καθώς οι δύο γυναίκες-βαποράκια (ή οι επιχειρηματίες, ή οι σύζυγοι, ή οι υπερδυνάμεις, ή οτιδήποτε) συναντώνται ξανά και ξανά για να διεκπεραιώσουν τη συναλλαγή τους. Υπάρχει εδώ ένας σοβαρός λόγος που επιτάσσει τη συνεργασία και όχι την προδοσία της άλλης πλευράς: μάλλον θα βρεθείτε να ξαναέχετε δουλειές μαζί. Επειδή, σε σημαντικό βαθμό, όλες σχεδόν οι κοινωνικές συναλλαγές έχουν μέσα τους κάτι από το δίλημμα του κρατουμένου, ο χαρακτήρας μιας κοινωνίας καθρεφτίζεται στο ποιες από αυτές τις συναλλαγές οδηγούν σε συνεργασία μεταξύ των πλευρών και ποιες όχι. Εάν τα μέλη μιας συγκεκριμένης «κοινωνίας» δεν συμπεριφέρονται ποτέ συνεργατικά, οι ζωές τους θα είναι μάλλον, σύμφωνα με τα λόγια του Τόμας Χομπς, «μοναχικές, φτωχές, αποκρουστικές, κτηνώδεις και σύντομες».
JOHN ALLEN PAULOS ΑΡΙΘΜΟΦΟΒΙΑ Ο μαθηματικός αναλφαβητισμός και οι συνέπειες του Μετάφραση ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΙΒΙΕΡΑΤΟΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ 1991
ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΔΙΑΨΕΥΣΗΣ. Αξιότιμε κύριε διευθυντά, σε σχέση με το άρθρο «Στας ειδούς του Μαρτίου», το οποίο εμφανίστηκε στο προηγούμενο τεύχος του περιοδικού σας με υπογραφή Αλήθειος Φιλαλήθης, επιτρέψτε μου να διευκρινίσω τα κάτωθι. Δεν είναι αλήθεια ότι παρευρισκόμουν στη δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα. Όπως μπορείτε να διαπιστώσετε και από τη συνημμένη ληξιαρχική πράξη, γεννήθηκα στη Μολφέτα στις 15 Μαρτίου 1944, συνεπώς πολλούς αιώνες μετά από το αποτρόπαιο γεγονός, το οποίο εξάλλου ανέκαθεν καταδίκαζα. Ο κύριο Φιλαλήθης θα πρέπει να παρεξήγησε αυτό που εννοούσα, όταν του είπα ότι πάντα γιορτάζω με μερικούς φίλους την 15η Μαρτίου ‘44. Εξίσου ανακριβές είναι ότι στη συνέχεια είπα σε κάποιον Βρούτο: «Θα ιδωθούμε στους Φιλίππους». Διευκρινίζω ότι ουδέποτε είχα επαφές με τον κύριο Βρούτο, του οποίου μέχρι χθες αγνοούσα ακόμα και τ’ όνομα. Στη διάρκεια της σύντομης τηλεφωνικής συνομιλίας που είχα με τον κύριο Φιλαλήθη, του είπα πράγματι ότι θα συναντηθώ με τον κύριο Φιλίππου, συγκοινωνιακό σύμβουλο, αλλά η φράση αυτή ειπώθηκε στο πλαίσιο μιας συζήτησης για το κυκλοφοριακό πρόβλημα. Επί πλέον ουδέποτε είπα ότι πλήρωσα μπράβους, για να βγάλουν από την κυκλοφορία τον τρελό προδότη Ιούλιο Καίσαρα, αλλά ότι «θα έλεγα μπράβο σε όποιον έβρισκε διέξοδο στο κυκλοφοριακό τρελοκομείο της πλατείας Ιουλίου Καίσαρα».
Σας ευχαριστώ και υποβάλλω τα σέβη μου.
Δικός σας, Σαφήνιος Ψευτίδης
Απάντηση του Αλήθειου Φιλαλήθη: Είναι ηλίου φαεινότερον πως ο κύριος Ψευτίδης ουδόλως διαψεύδει το ότι ο Ιούλιος Καίσαρας δολοφονήθηκε στις Ειδούς του Μαρτίου του ‘44. Είναι ακόμη γεγονός αδιάψευστο ότι ο κύριος Ψευτίδης γιορτάζει πάντα με φίλους του την 15η Μαρτίου ‘44. Αυτή ακριβώς την παράξενη συνήθεια ήθελα να καταγγείλω με το άρθρο μου. Ο κύριος Ψευτίδης θα έχει ίσως προσωπικούς λόγους, για να γιορτάζει με ασυγκράτητες κρασοκατανύξεις αυτή την ημερομηνία, αλλά δεν μπορεί να μην παραδεχτεί ότι η σύμπτωση είναι τουλάχιστον παράξενη. Θα θυμάται επιπλέον ότι, στη διάρκεια της μακράς και περιεκτικής τηλεφωνικής συνέντευξης που μου παραχώρησε, πρόφερε τη φράση: «Είμαι της γνώμης ν’ αποδίδονται τα του Καίσαρος τω Καίσαρι». Μια πηγή πολύ κοντινή στον κύριο Ψευτίδη – για την οποία δεν έχω κανένα λόγο ν’ αμφιβάλλω – με διαβεβαίωσε ότι αυτό που αποδόθηκε στον Καίσαρα ήταν είκοσι τρεις μαχαιριές. Τονίζω ότι σε ολόκληρη την επιστολή του ο κύριο Ψευτίδης αποφεύγει να μας πει ποιος κατάφερε αυτές τις μαχαιριές. Όσο για την επίπονη διάψευση στο θέμα των Φιλίππων, έχω κάτω από τα μάτια μου το σημειωματάριό μου, που, χωρίς σκιά αμφιβολίας, γράφει ότι ο κύριος Ψευτίδης δεν είπε «θα ιδωθούμε με τον Φιλίππου», αλλά «θα ιδωθούμε στους Φιλίππους». Το ίδιο ισχύει και για τις απειλητικές φράσεις που αφορούν στον Ιούλιο Καίσαρα. Οι σημειώσεις μου, που τη στιγμή αυτή βρίσκονται κάτω από τα μάτια μου, γράφουν ολοκάθαρα: «Μπράβ. έξω κυκλοφ. τρελο π. Ιουλ. Καίσαρα». Δεν μπορούμε με μαγικούς καθρέφτες και λογοπαίγνια ν’ αποφεύγουμε τις βαριές ευθύνες ή να φιμώνουμε τον Τύπο. (1988)
Umberto Eco ΠΩΣ ΝΑ ΔΙΑΨΕΥΔΕΤΕ ΜΙΑ ΔΙΑΨΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΕΩΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΕΦΗ ΚΑΛΛΙΦΑΤΙΔΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΝΩΣΗ 2003
