Λήθη - Λορέντζος Μαβίλης

 

Καλότυχοι οι νεκροί, που λησμονάνε

την πίκρια της ζωής· όντας βυθίσει

ο ήλιος, και το σούρουπο ακολουθήσει,

μην τους κλαις, ο καημός σου όσος και νάναι!

Τέτοιαν ώρα οι ψυχές διψούν και πάνε

στης λησμονιάς την κρουσταλλένια βρύση·

μα βούρκος το νεράκι θα μαυρίσει,

α στάξει γι’ αυτές δάκρυ, όθε αγαπάνε.

Κι αν πιουν θολό νερό, ξαναθυμούνται,

διαβαίνοντας λιβάδια από ασφοδίλι,

πόνους παλιούς, που μέσα τους κοιμούνται.

Α δεν μπορείς παρά να κλαις το δείλι,

τους ζωντανούς τα μάτια σου ας θρηνήσουν:

θέλουν – μα δε βολεί να λησμονήσουν.

Λορέντζος Μαβίλης

Τα Έργα (Δεύτερη Έκδοση)

Εκδότης Στέφανος Πάργας

Αλεξάνδρεια 1923

Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΣΑΝ ΑΝΤΙΣΤΑΘΜΙΣΜΑ ΣΤΗ ΝΟΟΤΡΟΠΙΑ ΤΗΣ ΜΑΖΑΣ - CARL GUSTAV JUNG

 

Προκειμένου να αποδεσμευτεί η φαντασία του κυρίαρχου Κράτους -με άλλα λόγια τα χέρια αυτών που το χειρίζονται- από κάθε είδους περιορισμό, όλα τα κοινωνικοπολιτικά κινήματα προσπαθούν να απο­κόψουν τις θρησκείες από τα υπόβαθρα τους. Επειδή έχουν σκοπό να μεταμορφώσουν το άτομο σε κρατι­κή μηχανή, πρέπει να το αποκόψουν από οποιαδήπο­τε άλλη εξάρτηση. Θρησκεία όμως σημαίνει εξάρτη­ση και υποταγή στα γεγονότα της υπερβατικής ε­μπειρίας, που δεν έχουν σχέση με κοινωνικές ή φυσι­κές συνθήκες, αλλά ασχολούνται κύρια με την ψυχι­κή στάση του ατόμου.

Από την άλλη, για να υπάρχει θέση απέναντι στις εξωτερικές συνθήκες της ζωής, χρειάζεται να υπάρ­χει και ένα σημείο αναφοράς πέρα από αυτές. Οι θρησκείες δίνουν, ή λένε ότι δίνουν, ένα τέτοιο ση­μείο επιτρέποντας συνεπώς στο άτομο να εξασκήσει την κρίση και τη δύναμή του να παίρνει αποφάσεις. Υποστηρίζουν πως του παρέχουν κάποια προφύλαξη ενάντια στη φανερή και αναπόφευκτη δύναμη των περιστάσεων στις οποίες είναι εκτεθειμένο. Αν η στα­τιστική είναι η μοναδική πραγματικότητα, τότε παί­ζει και το ρόλο της μοναδικής εξουσίας. Υπάρχει μό­νο μία κατάσταση και αφού δεν υπάρχει κάποια αντί­θετη, η κρίση και η απόφαση παύουν να υφίστανται και θεωρούνται απώλεια χρόνου. Το άτομο είναι κα­ταδικασμένο να μετατραπεί σε εργαλείο της στατι­στικής -δηλαδή ένα κρατικό εργαλείο.

Οι θρησκείες όμως κηρύσσουν κάποια άλλη ε­ξουσία αντίθετη προς την «εγκόσμια». Το δόγμα της εξάρτησης του ανθρώπου από το Θεό, διεκδικεί το άτομο τόσο, όσο και ο κόσμος. Τέτοιες απόλυτες απαιτήσεις πιθανά να το απομονώνουν από τον κόσμο, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που αποξενώνεται από τον εαυτό του όταν υποκύπτει στη μαζική νοοτροπία. Στην περίπτωση της θρησκείας και για χάρη του θρησκευτικού του πιστεύω χάνει συνήθως την κρίση και την αποφασιστικότητά του, όπως ακριβώς και στην περίπτωση του Κράτους. Αυτός είναι ο σκοπός των θρησκειών, εκτός βέβαια και αν συμβιβαστούν με το Κράτος. Σε αυτή την περίπτωση καλύτερα να τις ονομάζουμε « θρησκεύματα» και όχι «θρησκείες». Ένα θρήσκευμα εκφράζει κάποια συγκεκριμένη συλ­λογική πίστη, ενώ η λέξη θρησκεία εκφράζει μια υπο­κειμενική σχέση με κάποιους συγκεκριμένους, μετα­φυσικούς, υπεργήινους παράγοντες. Το θρήσκευμα είναι μία ομολογία πίστης με μαζική απήχηση. Δη­λαδή, πρόκειται για κάποια κοινωνική υπόθεση, α­ντίθετη με την έννοια και το σκοπό της θρησκείας που αφορά στη σχέση του ατόμου με το Θεό (Χρι­στιανισμός, Ιουδαϊσμός, Ισλαμισμός) ή την ατραπό της λύτρωσης και απελευθέρωσης (Βουδισμός). Όλα τα έθιμα κατάγονται από αυτό το βασικό στοιχείο, το οποίο όμως, χωρίς την ατομική υπευθυνότητα προς το Θεό, δεν είναι τίποτε άλλο παρά συμβατική η­θική.

Συμβιβασμένα με τη γήινη πραγματικότητα, τα θρησκεύματα είναι υποχρεωμένα να επιχειρούν μια προοδευτική κωδικοποίηση των απόψεων, των δογ­μάτων και εθίμων τους τόσο εκτεταμένη και εξωτερι­κή, ώστε μειώνουν το αυθεντικό θρησκευτικό τους στοιχείο -τη ζωντανή σχέση και την άμεση αντιμε­τώπιση του υπεργήινου σημείου αναφοράς τους. Η θρησκεία μετράει την αξία και σημασία της υποκει­μενικής θρησκευτικής σχέσης με το μέτρο του παρα­δοσιακού δόγματος. Όπου δε συμβαίνει κάτι τέτοιο, όπως στον Προτεσταντισμό, αμέσως μόλις βρεθεί κάποιος που πιστεύει ότι καθοδηγείται από τη Θεία Θέληση, ακούγονται φήμες για ασκητισμό, φατρίες και εκκεντρικότητες. Το θρήσκευμα ταυτίζεται με την παγιοποιημένη εκκλησία, ή με άλλα λόγια, δη­μιουργεί ένα λαϊκό ίδρυμα στα μέλη του οποίου δεν περιλαμβάνονται μόνο αληθινοί πιστοί, αλλά και έ­νας μεγάλος αριθμός « αδιάφορων» ανθρώπων που α­νήκουν στο θρήσκευμα μόνο και μόνο από τη δύναμη της συνήθειας. Εδώ η διαφορά ανάμεσα στη θρη­σκεία και το θρήσκευμα γίνεται ολοφάνερη. Συνε­πώς, η συμμετοχή σε κάποιο θρήσκευμα δεν είναι πάντα θρησκευτικό γεγονός, αλλά κοινωνικό και σαν τέτοιο, δεν κάνει απολύτως τίποτε για να προσφέρει στο άτομο κάποια θεμέλια. Για να συντηρηθεί εξαρτάται αποκλειστικά από μία εξουσία που δεν ανήκει σε αυτόν τον κόσμο. Εδώ το κριτήριο δεν είναι η υποκριτική υπηρεσία προς το θρήσκευμα, αλλά το ψυχολογικό γεγονός πως η ζωή του ατόμου δεν καθο­ρίζεται από το εγώ και τις απόψεις του ή από κοινω­νικούς παράγοντες, αλλά από μία υπερβατική ηγε­σία. Δεν είναι οι ηθικές αρχές, παρ' όλη την ανωτε­ρότητά τους, ούτε και τα θρησκεύματα, παρ' όλη την ορθοδοξία τους, που προσφέρουν τα θεμέλια της ε­λευθερίας και της αυτονομίας του ατόμου, αλλά η εμπειρική γνώση. Εκείνη η αδιάψευστη εμπειρία μιας έντονα προσωπικής και αμοιβαίας σχέσης ανά­μεσα στον άνθρωπο και κάποια ουράνια αρχή, που ενεργεί σαν αντίβαρο προς τον «κόσμο» και τη «λο­γική» του.

Μια τέτοια διαπίστωση δε θα ικανοποιήσει ούτε τον άνθρωπο της μάζας ούτε το συλλογικό πιστό. Για τον πρώτο, η κρατική πολιτική είναι η ανώτατη αρ­χή σκέψης και ενέργειας. Αυτός ήταν και ο σκοπός για τον οποίο ανατράφηκε και επομένως επιτρέπει στο άτομο το δικαίωμα ύπαρξης μόνον όταν εκπρο­σωπεί κάποια κρατική λειτουργία. Από την άλλη, ο πιστός παραδέχεται πως το Κράτος έχει έναν ηθικό και έναν πραγματικό προσανατολισμό· ομολογεί πως όχι μόνο ο άνθρωπος, αλλά και το Κράτος υπόκειται στην κυριαρχία του «Θεού» και σε περίπτωση αμφι­βολίας η ανώτατη απόφαση ανήκει στο Θεό. Επειδή δε θεωρώ δεδομένη καμιά μεταφυσική κρίση, είμαι αναγκασμένος να αφήσω ανοιχτό το ζήτημα του κα­τά πόσο ο φαινομενικός κόσμος του ανθρώπου και η φύση γενικότερα αποτελεί το «αντίθετο» του Θεού. Αυτό που μπορώ να κάνω είναι να υποδείξω πως όχι μόνο είναι βέβαιη η ψυχολογική αντίθεση ανάμεσα σε αυτά τα δυο επίπεδα εμπειρίας στην Καινή Διαθή­κη, αλλά η τελευταία μπορεί ακόμη να χρησιμέψει σαν ένα πολύ σαφές παράδειγμα για την αρνητική στάση των δικτατορικών Κρατών προς τη Θρησκεία και της Εκκλησίας προς τον αθεϊσμό και τον υλισμό.

Ο άνθρωπος σαν κοινωνικό όν δεν είναι δυνατό να υπάρξει για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς κά­ποιο δεσμό με την κοινότητα. Κατά τον ίδιο τρόπο, το άτομο δεν πρόκειται να βρει ποτέ την αληθινή δικαίωση για την ύπαρξη και την πνευματική και η­θική του αυτονομία, παρά μόνον σε εκείνη την υπερ­γήινη αρχή που μπορεί να εξισορροπεί την πολυδύ­ναμη επίδραση των εξωτερικών παραγόντων. Το άτο­μο που δεν έχει πρόσβαση στο Θεό δεν μπορεί να αντισταθεί με δικά του μέσα στις φυσικές και ηθικές έλξεις του κόσμου. Για αυτό και χρειάζεται την από­δειξη της εσωτερικής υπερβατικής εμπειρίας που μπορεί να τον προστατέψει από την αναπόφευκτη υ­ποταγή στη μάζα. Μια νοητική ή έστω ηθική διείσ­δυση στη γελοιοποίηση και ηθική ανευθυνότητα του ανθρώπου είναι μία αρνητική μόνο αναγνώριση της μάζας που μόλις ισοδυναμεί με κάποια περιπλάνηση προς το δρόμο της εξατομίκευσης. Λείπει η καθοδη­γητική δύναμη της θρησκευτικής πίστης επειδή πλέον εκλογικεύθηκε. Το δικτατορικό Κράτος διαθέ­τει ένα μεγάλο πλεονέκτημα, σε σύγκριση με την α­στική λογική, μαζί με το άτομο καταπίνει και όλες τις θρησκευτικές δυνάμεις. Το Κράτος πήρε τη θέση του Θεού. Από αυτή την οπτική γωνία καταλαβαίνουμε για ποιο λόγο οι δικτατορίες στην εφαρμογή τους είναι θρησκείες και η κρατική σκλαβιά μια μορφή λατρείας. Η θρησκευτική λειτουργία όμως, δεν είναι δυνατόν να παραμερίζεται και να διαστρεβλώ­νεται με αυτό τον τρόπο χωρίς να δημιουργούνται κρυφές αμφιβολίες που καταπιέζονται αμέσως ώστε να αποφύγουν τη σύγκρουση με τις επικρατούσες τά­σεις απέναντι στη νοοτροπία της μάζας. Το αποτέλε­σμα, όπως πάντα σε τέτοιες περιπτώσεις, είναι πα­ρέκκλιση που παίρνει τη μορφή φανατισμού. Αυτός με τη σειρά του χρησιμοποιείται σαν όπλο για να εξολοθρέψει και την τελευταία σπίθα αντίθεσης. Η ελεύθερη γνώμη καταπνίγεται και η ηθική απόφαση καταπιέζεται με κτηνωδία, με το πρόσχημα πως ο σκοπός αγιάζει ακόμη και τα πρόστυχα μέσα. Η κρα­τική πολιτική εξελίσσεται σε θρήσκευμα, ο ηγέτης γίνεται ημίθεος πέρα από το καλό ή το κακό και οι ψηφοφόροι τους τιμούνται σαν ήρωες, μάρτυρες, α­πόστολοι, ιεροκήρυκες. Υπάρχει μόνο μία αλήθεια και καμιά άλλη πέρα από αυτήν. Είναι το ιερό των ιερών και δεν επιδέχεται κριτική. Οποιοσδήποτε σκέφτεται διαφορετικά είναι αιρετικός και, όπως ήδη γνωρίζουμε από την ιστορία, απειλείται με μάλλον δυσάρεστες τιμωρίες. Μόνο ο ηγέτης που κρατάει την πολιτική εξουσία στα χέρια του, μπορεί να ερμη­νέψει το πολιτικό δόγμα αυθεντικά, και το κάνει, ό­πως όμως τον συμφέρει. Όταν το άτομο γίνεται αριθ­μημένη κοινωνική μονάδα μέσω του μαζικού κανόνα και η πολιτεία ανέρχεται στην υπέρτατη εξουσία, το μόνο που περιμένει κανείς είναι πως και η θρησκευ­τική λειτουργία θα καταποντιστεί. Η θρησκεία, όπως η προσεκτική παρατήρηση και ο υπολογισμός ορι­σμένων αόρατων και ανεξέλεγκτων παραγόντων, εί­ναι μία ενστικτώδης στάση, ιδιαίτερο γνώρισμα του ανθρώπου, και οι εκδηλώσεις της διαφαίνονται σε ό­λη την εξέλιξη της ανθρώπινης ιστορίας. Ο προφα­νής σκοπός της είναι να συγκρατεί την ψυχική ισορ­ροπία, γιατί ο φυσικός άνθρωπος διαθέτει μία εξίσου φυσική «γνώση» του γεγονότος πως οποιαδήποτε στιγμή οι συνειδητές του λειτουργίες μπορούν να α­νατραπούν από ανεξέλεγκτα εξωτερικά ή εσωτερικά συμβάντα. Για αυτό φρόντιζε πάντα να εξασφαλίζει με κατάλληλα θρησκευτικά μέσα κάθε απόφαση που μπορεί να είχε συνέπειες τόσο για τον εαυτό του, όσο και για τους άλλους. Στις αόρατες δυνάμεις γίνονταν προσφορές, αναγγέλλονταν μεγαλόσχημες ευλογίες και εκτελούνταν κάθε είδους επίσημα τυπικά. Πα­ντού και πάντα υπήρχαν rites d' entree et de sortie (τελετουργίες έναρξης και τέλους) που η μαγική τους αποτελεσματικότητα απορρίφθηκε και κατηγορήθη­καν σαν μαγγανείες και προλήψεις από εκείνους τους ορθολογιστές που είναι ανίκανοι για παραπέρα ψυχολογική εμβάθυνση. Πάνω από όλα όμως, η μαγεία έχει ένα ψυχολογικό αποτέλεσμα που η σημασία του δε θα έπρεπε να υποτιμηθεί. Η εκτέλεση μιας «μαγι­κής» εργασίας δίνει στο άτομο που την εκτελεί μια αίσθηση σιγουριάς που είναι απόλυτα ουσιαστική για τη λήψη κάποιας απόφασης, γιατί η απόφαση είναι αναπόφευκτα κάτι το μονόπλευρο, οπότε και δί­καια θεωρείται ριψοκίνδυνη. Ακόμη και ένας δικτά­τορας θεωρεί απαραίτητο όχι μόνο να συνοδεύει τις κρατικές ενέργειες με απειλές, αλλά και να τις εκθέ­τει με κάθε είδους επισημότητες. Οι ορχήστρες, οι σημαίες, τα λάβαρα, οι παραστάσεις και τα παρωχη­μένα συνθήματα δε διαφέρουν ουσιαστικά από τους κανονιοβολισμούς, τα ξόρκια και τα πυροτεχνήματα που χρησιμοποιεί η εκκλησία για να διώξει τους δαί­μονες. Μόνο που οι υποβλητικές παρελάσεις της κρατικής δύναμης αναδύουν ένα συλλογικό αίσθημα σιγουριάς, το οποίο όμως, αντίθετα από τις θρησκευ­τικές εμπειρίες, δεν τον προφυλάσσει από τον εσωτε­ρικό του δαιμονισμό. Συνεπώς προσκολλάται όλο και περισσότερο στη δύναμη του Κράτους -δηλαδή της μάζας- στηριζόμενος πάνω της τόσο φυσικά όσο και ηθικά, δίνοντας έτσι το τελικό χτύπημα στην κοινωνική του ανικανότητα. Το Κράτος -όπως και η Εκκλησία- απαιτεί ενθουσιασμό, αυτοθυσία και αγά­πη· και αν η θρησκεία απαιτεί ή προϋποθέτει το « φό­βο του Θεού» τότε και το δικτατορικό Κράτος προ­σπαθεί σίγουρα να παρέχει τον απαιτούμενο φόβο.

Όταν ο ορθολογιστής κατευθύνει την κύρια δύ­ναμη της επίθεσης του προς τη μαγική αποτελεσμα­τικότητα της τελετουργίας, έτσι όπως επιβεβαιώνε­ται από την παράδοση, στην πραγματικότητα αποτυ­χαίνει ολοκληρωτικά να βρει το στόχο του. Το ου­σιαστικό σημείο, δηλαδή το ψυχολογικό αποτέλε­σμα, παραβλέπεται, μολονότι και οι δύο παρατάξεις το χρησιμοποιούν για εντελώς αντίθετους σκοπούς. Μια παρόμοια κατάσταση επικρατεί και στη σύλλη­ψη του σκοπού. Οι στόχοι της θρησκείας - απελευ­θέρωση από το σατανά, συμφιλίωση με το θεό, μετα­θανάτιες αμοιβές κ.λπ. - μεταβάλλονται σε εγκό­σμιες υποσχέσεις για απαλλαγή από τη φροντίδα του επιούσιου, "για δίκαιη κατανομή των εγκόσμιων αγα­θών, για παγκόσμια μελλοντική ευημερία και λιγότε­ρες εργατικές ώρες. Το ότι η εκπλήρωση αυτών των υποσχέσεων είναι τόσο μακρινή όσο και ο Παράδει­σος, μας δίνει μια ακόμα αναλογία, υπογραμμίζοντας για άλλη μια φορά το γεγονός πως οι μάζες αποτρέ­πονται από τον υπερβατικό σκοπό για χάρη μιας ε­γκόσμιας πίστης που εκθειάζεται με την ίδια θρη­σκευτική θέρμη την οποία επιδείχνουν τα θρησκεύ­ματα.

Δε χρειάζεται να απαριθμήσουμε όλους τους πα­ραλληλισμούς ανάμεσα στις εγκόσμιες και υπερκό­σμιες θρησκείες, αλλά πρέπει να δώσουμε έμφαση στο γεγονός πως μια φυσική λειτουργία όπως η θρη­σκευτική, δεν μπορεί να αντικατασταθεί με τον ορθο­λογισμό και την επονομαζόμενη διαφωτισμένη κριτι­κή. Σίγουρα μπορείτε να θεωρήσετε τα δογματικά πε­ριεχόμενα των θρησκευμάτων σαν αντιφατικά και να τα εξευτελίσετε, αλλά αυτές οι μέθοδοι αποτυγχά­νουν και δεν καθηλώνουν τη θρησκευτική λειτουρ­γία που χτίζει τα υπόβαθρα των θρησκευμάτων. Η θρησκεία, με την έννοια της συνειδητής θεώρησης των υπερλογικών παραγόντων της ψυχής και του α­τομικού πεπρωμένου, επανεμφανίζεται -σαθρά παρα­μορφωμένη- στη θεοποίηση του Κράτους και του δι­κτάτορα: Naturam expellas furca tames usque vecur­ ret (Μπορείς να παραμερίσεις τη φύση με το δικρά­νι, αλλά πάντα θα τη βρίσκεις μπροστά σου). Έτσι, οι αρχηγοί και δικτάτορες ζύγισαν την κατάσταση επακριβώς και έδωσαν τον καλύτερο εαυτό τους για να συγκαλύψουν κάθε φανερό παραλληλισμό με τη θεοποίηση του Καίσαρα και να αποκρύψουν την πραγματική τους δύναμη πίσω από την έννοια του Κράτους, μολονότι βέβαια αυτό δεν αλλάζει τίποτε.

Όπως είπαμε ήδη, το δικτατορικό καθεστώς πέρα από τη στέρηση των ατομικών δικαιωμάτων προκα­λεί και μια ψυχική αποξένωση, αποκόβοντας το άτομο από τα θεμέλια της ύπαρξής του. Η ηθική απόφα­ση του ατομικού ανθρώπινου όντος δε λογαριάζεται πλέον. Το μόνο που μετράει είναι οι τυφλές κινήσεις της μάζας και με αυτό τον τρόπο το ψέμα έγινε η λειτουργική αρχή της πολιτικής δράσης. Το Κράτος αφαιρεί από μέσα του κάθε λογικό συμπέρασμα, πράγμα που αποδείχνεται σιωπηλά από την ύπαρξη πολλών εκατομμυρίων κρατικών σκλάβων, στερημέ­νων από κάθε δικαίωμα.

Τόσο οι δικτατορίες, όσο και οι δογματικές θρη­σκείες, αποδίδουν ιδιαίτερη έμφαση στην ιδέα της κοινότητας. Η Εκκλησία από την άλλη, εμφανίζεται σαν ένα συλλογικό ιδεώδες και όταν είναι ιδιαίτερα αδυνατισμένη, όπως στην περίπτωση του Προτεστα­ντισμού, η οδυνηρή έλλειψη της συνεκτικότητας της αντισταθμίζεται από την ελπίδα ή την πίστη σε κά­ποια «εμπειρία της κοινότητας». Είναι γεγονός πως η «κοινότητα» είναι μια αναπόσπαστη βοήθεια για την οργάνωση των μαζών, αλλά ταυτόχρονα και δίκοπο μαχαίρι. Αν προσθέσουμε άπειρα μηδενικά δεν πρό­κειται να φτιάξουμε ποτέ μια μονάδα. Κατά τον ίδιο τρόπο και η αξία κάποιας κοινότητας εξαρτάται από το ηθικό και πνευματικό ανάστημα των ατόμων που τη συγκροτούν. Για αυτό δεν μπορεί να περιμένει κα­νείς από την κοινότητα κάποιο αποτέλεσμα που θα υπερσκελίσει την υπνωτική επιρροή του περιβάλλο­ντος -δηλαδή μια πραγματική και θεμελιώδη 'αλλαγή των ατόμων, είτε προς το καλύτερο είτε προς το χει­ρότερο. Τέτοιες αλλαγές προέρχονται μόνο από την προσωπική αντιμετώπιση του ανθρώπου προς τον άν­θρωπο και όχι από τα κρατικά ή χριστιανικά μαζικά βαπτίσματα που δεν αγγίζουν τον εσωτερικό άνθρωπο. Όμως τα δικτατορικά καθεστώτα λογαριάζουν χωρίς τον ξενοδόχο παραβλέποντας το ατομικό αν­θρώπινο όν, το οποίο θα απαιτήσει τελικά τα δικαιώ­ματά του.

CARL GUSTAV JUNG

Ο ΑΝΕΞΕΡΕΥΝΗΤΟΣ ΕΑΥΤΟΣ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΣΙΑΦΑΡΙΚΑΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ 1988

Εδώ σ’ αυτή την Άνοιξη – Dylan Thomas

 

Εδώ σ’ αυτή την Άνοιξη αστέρια επιπλέουν στο κενό·

Εδώ σ’ αυτόν το διακοσμητικό Χειμώνα

Η αυγή χαϊδεύει τους γυμνούς ανέμους·

Το Καλοκαίρι αυτό κηδεύει έν’ Ανοιξιάτικο πουλί.

Σύμβολα έχουν διαλεχτεί απ’ των ετών

Το κυκλογύρισμα τεσσάρων εποχιακών ακτών,

Σε Φθινοπωρινά μαθήματα τριών εποχιακών πυρών

Και τεσσάρων τόνων πουλιών.

Θα μπορούσα να πω το Καλοκαίρι από τα δέντρα, τα σκουλήκια

Να πω τελικά αν είναι οι άνεμοι του Χειμώνα

Ή η κηδεία του ήλιου·

Θα μπορούσα να διαβάσω την Άνοιξη στη φωνή του κούκου

Κι ο Σάλιακας θα μπορούσε να με διδάξει την καταστροφή.

Ένα σκουλήκι λέει το Καλοκαίρι καλύτερα απ’ ένα ρολόι,

Ο σάλιακας είναι ένα ζωντανό ημερολόγιο·

Τι θα μου πει αν ένα άχρονο έντομο

Λέει πως ο κόσμος τσακίζει;

Dylan Thomas

Κι ο Θάνατος δεν θα ‘χει εξουσία

Μετάφραση Γιώργος Μπλάνας

Εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος 1988

Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει – Μάνος Χατζηδάκις

 

Πάντα μ’ απασχολούσε το γνωστό εμβατήριο όσες φορές τ’ άκουγα. Έλεγα μέσα μου, τι άραγες εννοεί;

Αντιπαρέρχομαι την αντιπάθεια που μου προκαλούσαν οι άδοντες παρελαύνοντες στρατιώτες, αστυνομικοί και πυροσβέστες, μαθητές και μαθήτριες, ναύτες και αεροπόροι κι όλοι μαζί μετά φανατισμού και πείσματος. «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει» – τί άραγε το άσμα να εννοεί; Βέβαια δεν μου διέφευγε η προκατασκευή και η επίπονη άσκηση πού απαιτούσεν ένας τόσος «φανατισμός» και τέτοιο «πείσμα» για να εκτοξευθεί εις τας εθνικάς εορτάς το περίφημον «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει». ‘Ομως αυτό δεν έχει τόση σημασία. Γεγονός ήταν πως η Ελλάδα, είτε με πείσμα είτε χωρίς, δεν εννοούσε να πεθάνει. Και το διαλαλούσε μετά χάλκινων και ξυλίνων πνευστών, καθώς και μ’ έναν αρκετά μεγάλον αριθμό τυμπάνων.

Κι ήρθε ένα Μεγάλο Σάββατο, έτσι καθώς παρακολουθούσα τη λειτουργία της Αναστάσεως σαν τυπικός χριστιανός κι εγώ, μ’ όλες τις ένοπλες δυνάμεις παρούσες και γυαλιστερές, που μου ξαναθύμισαν το γνωστό εμβατήριο τής εθνικής μας υπερηφάνειας «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει» – τ’ άκουγα μέσα μου καθώς την ίδια στιγμή ηκούγετο το ανακουφιστικό «Χριστός Ανέστη», ενώ μερικοί εύζωνοι, τιμητική φρουρά, χαμογελούσαν αμήχανα και ηλιθίως. Σκέφθηκα, σαν κάτι να φωτίστηκε μέσα μου, εφόσον η Ελλάδα δεν πεθαίνει ποτέ, πάει να πει πως και ποτέ δεν θα αναστηθεί.

Πως θά ’ναι αιώνια δίχως ανάσταση, μια και δεν δέχθηκε ποτέ της να πεθάνει. Τότες άρχισα να καταλαβαίνω, καθώς ο κόσμος έφευγε βιαστικά με το «Χριστός Ανέστη» στα χείλη του, και την Ελλάδα και το εμβατήριο και την Ανάσταση κατά κάποιο τρόπο.

Ψέματα η Ελλάδα πως τάχα δεν πεθαίνει ποτέ.

Ψέματα το εμβατήριο για μια μη θνήσκουσα Ελλάδα.

Ψέματα και η Ανάσταση για μια περίπτωση χώρας μη θνήσκουσας και μη αναστημένης, αλλά γενναίως επαρμένης. Τώρα γιατί η Ελλάδα ειδικά βρίσκεται τόσο στενά συνδεδεμένη με τη γιορτή του Πάσχα, είναι ένα άλλο ερώτημα που απαιτεί μια κάποια απόκριση. Είτε από μάς είτε από τους ασκητές του Αγίου Όρους. Κάτι περισσότερο θα γνωρίζουν αυτοί για μάς, αφού έχουν την άνεση να μας παρατηρούν με ψυχραιμία χρόνια και αιώνες τώρα. Λοιπόν τα Πάσχα των Ελλήνων, ίσως λόγω στρατώνων, λόγω τσάμικου και λόγω φαλλοκρατικής λεβεντιάς που άνετα επιδεικνύουν οι πολιτικοί μας αρχηγοί όταν καταδέχονται με τόση «δημοκρατικότητα» να συγχορέψουν με τους φαντάρους και να τσουγκρίσουν πασχαλινά αυγά.

(Άλλη μια μελαγχολική εικόνα της εθνικής μας εθιμοτυπίας που, θυμάμαι από παιδί, μου προκαλούσε μιαν ακατάσχετη διάθεση για κλάμα. Ένα κλάμα που δεν έλεγε να σταματήσει και που κανείς δεν θα ήταν σε θέση να εξηγήσει).

Όπως και να το δούμε το «ψέμα», ένα είναι σίγουρο και αδιαφιλονίκητο: πως η Ελλάδα σε ρυθμό εμβατηρίου δεν πεθαίνει ποτές.

Μάνος Χατζηδάκις

Ο Καθρέφτης και το Μαχαίρι

Εκδόσεις Ίκαρος 1989

Από διαλόγους μου με Θιβετιανούς Μοναχούς – Νέστορας Μάτσας

Ι

 

Παγίδεψες την Αλήθεια στην απάτη του Χρόνου και ξεγελάστηκες. Γιατί της έδωσες σχήμα και διάρκεια. Ξέχασες πως η Αλήθεια – όπως και ο αδελφός της ο Θάνατος που είναι η αρμονική και απόλυτη έκφραση της Ζωής – δεν έχει αρχή και τέλος. Είναι η μυστική ουσία της αιωνιότητας όπως την απεκάλυψε ο Θεός πριν ντυθεί το ανθρώπινο σχήμα.

Λευτέρωσε όπως και όσο μπορείς την Αλήθεια. Είναι στο χέρι σου να τη γνωρίσεις – αν δεν την φοβηθείς… Γιατί εκεί είναι η άλλη παγίδα! Ο Φόβος… Αν μπορέσεις να τον ξεπεράσεις δρασκέλισες το κρυφό σύνορο, αυτό που λίγοι τολμούν να το περάσουν. Από τούτη τη στιγμή μπορείς να πετάξεις. Τα φτερά είναι δικά σου.

ΙΙ

Ο Πυθαγόρας πίστευε ότι ο φίλος είναι ο άλλος εαυτός μας. Αυτή είναι η δύναμη της φιλίας που μπορεί να ξεπεράσει το θάνατο, δηλαδή τις μεταβατικές καταστάσεις που αποκαλούμε σχηματικά θάνατο.

Η φιλία, που είναι η πιο οληκληρωμένη και ξεκάθαρη μορφή της Αγάπης, εκφράζει τη ζωή. Η γνώση εκφράζει τη ζωή. Και ζωή είναι ισορροπία. Ρυθμός. Όταν διαταράζεται η ισορροπία διαταράζεται η ίδια η ζωή. Πεθαίνει μέσα της ο μυστικός σπόρος της Αθανασίας και γίνεται φθαρτή.

ΙΙ

Ψυχή και σώμα συνυπάρχουν, συμπορεύονται και συναγωνίζονται να νικήσουν τη φθορά που είναι όπως η καταστροφική σκουριά. Δημιουργείται σιγά-σιγά από την αδράνεια. Η αναζήτηση και το Έργο, με την πράξη και τον ερευνητικό λόγο, εμποδίζουν τη σκουριά ν’ αναπτυχθεί και ν’ απλωθεί. Αν αυτό δεν το καταλαβαίνουμε βυθιζόμαστε στην αδράνεια που είναι η πύλη του θανάτου.

Ψάξε μέσα σου, ψάξε γύρω σου, πέταξε με τα φτερά που τ’ αφήνεις ν’ αδρανούν. Πόσο ψηλά θα πετάξεις είναι δική σου επιλογή.

Η γνώση, ο πόνος και η αγάπη είναι τα φτερά για τα πιο ψηλά πετάγματα. Από αυτά τα πιο μεγάλα τα δίνει ο πόνος. Που κάνει τον Άνθρωπο Θεό και τον Θεό Άνθρωπο.

Κατμαντού Αύγουστος 1976

Νέστορας Μάτσας

Φάκελλος Πυθαγόρα

Πρόπλασμα Μεταφυσικής Βιογραφίας

Εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας 1989

Η Τέχνη της Μαντείας - OSWALD WIRTH

Παρά τον θετικισμό τους για τον οποίο υπερηφανεύονται οι σύγχρονοι άνθρωποι, είναι συχνά μάντεις χωρίς να το αντιλαμβάνονται. Το τάδε άτομο πέτυχε στη ζωή χάρις στη διαίσθησή του, επειδή προβλέπει τι είναι ευνοϊκό και δρα ανάλογα. Ένας άλλος γίνεται πλούσιος εξαιτίας μιας κάποιας διαύγειας, η οποία τον οδηγεί στις τυχερές επενδύσεις και τον απομακρύνει από τις άτυχες. Μερικοί κεφαλαιούχοι βάσισαν την τύχη τους πάνω στη διόραση της συζύγου τους. Όσο για τους στρατιώτες μας, μήπως και δεν μιλούν για βόμβες που έσκασαν ακριβώς στο σημείο απ’ όπου είχαν μόλις απομακρυνθεί, εξαιτίας κάποιας ξαφνικής παρόρμησης;

Στις παραπάνω περιπτώσεις υπήρξε μια αυθόρμητη μαντεία, η οποία ξεφεύγει από τους κανόνες μιας συνειδητής τέχνης στην οποία μπορεί κανείς να καταφύγει σε περιπτώσεις αμηχανίας. Αλλά υπάρχει πράγματι μια τέτοια τέχνη βασισμένη στην ανάπτυξη της ενόρασης και στη λογική μελέτη της διόρασης, η οποία φυσιολογικά εκδηλώνεται πέρα από οποιαδήποτε προπαρασκευαστική εκπαίδευση;

Η ιστορία και η αρχαιολογία διώχνουν κάθε αμφιβολία σχετικά με την ύπαρξη μιας τέτοιας τέχνης κατά το μακρινό παρελθόν. Είναι δυνατόν για μας σήμερα να αποκτήσουμε μια σαφή ιδέα γι’ αυτήν και να ξαναβρούμε τις αρχές της; Δεν υπάρχει τίποτα το φανταστικό σ’ αυτό το εγχείρημα. Ας προσπαθήσουμε να το αποδείξουμε με το φως της δικής μας προσωπικής εμπειρίας.

Η θεωρία είναι απλή. Αν έχετε ζωηρή μια ζωηρή αλλά αχαλίνωτη φαντασία, τότε προσπαθήστε να την πειθαρχήσετε. Για το σκοπό αυτό μάθετέ την να ηρεμεί και να συγκρατείται και ταυτόχρονα εξαγνίστε την από καθετί που μπορεί να την ταράζει και ύστερα επιτρέψτε σε καθετί που σας ενδιαφέρει να αντανακλαστεί μέσα της. Είναι κάτι που εύκολα λέγεται αλλά υπάρχουν μεγάλες δυσκολίες στην πραγμάτωσή του.

Για το ανήσυχο άτομο του αιώνα μας το πιο δύσκολο απ’ όλα είναι να επιβάλει σιωπή στον εαυτό του. Πως μπορούμε να σταματήσουμε τις σκέψεις μας και να γίνουμε νοητικά παθητικοί; Οι μακρινοί μας πρόγονοι το μόνο που χρειαζόταν να κάνουν ήταν να κλείσουν τα μάτια του σώματος προκειμένου να ανοίξουν σχεδόν αμέσως τα μάτια της ψυχής.

Ήταν περισσότερο προδιατεθειμένοι για τη μοναξιά η οποία μας αποσπά από τον κόσμο των αισθήσεων και ευνοεί την εσωτερική φανταστική σκέψη. Ας ασκηθούμε ξεχνώντας αυτά που μας περιβάλλουν, για να μπορέσουμε να προσέξουμε τις λεπτές εκδηλώσεις που ηχούν μέσα μας.

Αν ήταν δυνατόν να πραγματώσουμε το ιδανικό της δεκτικής ουδετερότητας, τότε οι εντυπώσεις μας θα αντιστοιχούσαν επακριβώς με το ζητούμενο αντικείμενο. Από αυτό το αντικείμενο εκπέμπονται κύματα όμοια με εκείνα του φωτός, αλλά τα οποία γίνονται αντιληπτά μόνο μέσω της φαντασίας η οποία παίζει γι’ αυτά το ρόλο μιας φωτογραφικής πλάκας.

Για τον μάντη είναι θέμα επακριβούς παγίδευσης των εικόνων που κραδαίνονται γύρω του… μια δύσκολη λειτουργία, γιατί η καθρεφτιζόμενη εικόνα εύκολα διαταράσσεται. Συγκινήσεις, επιθυμίες, συμπάθειες, η φύση κάθε ατόμου και η αγωνία είναι στοιχεία διαταραχής και παραμόρφωσης. Το απλό γεγονός ότι ενδιαφέρεται για την απάντηση του χρησμού, κάνει τις συνθήκες δυσμενείς για το μάντη ο οποίος είναι συνήθως πιο διαυγής όσον αφορά άλλους, παρά όσον αφορά τον εαυτό του.

Αν η φαντασία ενός μάντη λειτουργεί σαν ένα μηχάνημα καταγραφής, τότε είναι σαφές ότι η μαντεία μπορεί να ικανοποιήσει την περιέργεια τού ατόμου μόνο μέσα σε περιορισμένα όρια. Αν τίποτα δεν κραδαίνεται μέσα στο ενδιαφερόμενο άτομο, τότε κανένα μήνυμα δεν μπορεί να του μεταβιβαστεί. Η επιμονή δεν χρησιμεύει σε τίποτα, γιατί προκαλεί μια απάντηση που διατρέχει τον κίνδυνο να μην είναι γνήσια μαντεία. Γενικά μιλώντας οτιδήποτε εκφράζεται αυθόρμητα αξίζει μεγαλύτερης προσοχής από τις αποκαλύψεις που αποσπώνται λίγο-πολυ με τη βία από τον μάντη.

Επίσης η διαύγεια του ίδιου μάντη ποικίλλει ανάλογα με το άτομο που τον συμβουλεύεται. Υπάρχουν μερικά άτομα που εμποδίζουν τη λειτουργία του μαντικού μηχανισμού είτε γιατί οι κραδασμοί τους εξουδετερώνουν τα κύματα τα οποία ο μάντης πρέπει να συλλέξει, είτε για κάποιο άλλο λόγο. Σε μια τέτοια περίπτωση ο μάντης νιώθει άσχημα και σύντομα εκνευρίζεται και όλα αυτά τον κάνουν τελικά ανίκανο να λειτουργήσει για οποιοδήποτε σκοπό.

Αντίθετα το άτομο που ζητάει συμβουλή μπορεί να επιφέρει μια ψυχική ατμόσφαιρα η οποία είναι ευνοϊκή γι μαντεία. Τότε ο μάντης γίνεται ο ερμηνευτής των τηλεπαθητικών μηνυμάτων, τα οποία ο αποστολέας τού μεταβιβάζει σαν κλειστά γράμματα ή εκείνα που η σημασία τους είναι ακατάληπτη. Έτσι συχνά γίνονται οι πιο εντυπωσιακές αποκαλύψεις, σαν να εξετάζει μια απόκρυφη αλληλογραφία η οποία είχε αφεθεί σε εκκρεμότητα. Οι αποκαλύψεις γίνονται όταν δεν το περιμένει κανείς και δεν μπορούν να εξαφανιστούν από την τρέχουσα μαντική τέχνη περισσότερο απ’ ό,τι η πρόγνωση του μέλλοντος.

Ας ζητάμε από τη μαντεία μόνο ό,τι μπορεί να μας δώσει. Μια σταθερή πρόθεση, ένα καλοσχεδιασμένο σχέδιο, μπορούν να προαναγγείλουν μια πράξη η οποία δεν έχει ακόμα εκπληρωθεί και επομένως μια εικασία την οποία το γεγονός θα την επιβεβαιώσει ή όχι, γιατί στην τελευταία περίπτωση η εκτέλεση μπορεί να εμποδιστεί από ένα κίνητρο που ήταν ασαφές κατά τη στιγμή της πρόγνωσης. Γι’ αυτό είναι συνετότερο να συγκρατούμεθα όσον αφορά το μέλλον και να ζητάμε να μαντεύσουμε μόνο το παρόν στις άγνωστες όψεις του και σ’ αυτές που είναι χρήσιμο να διαφωτιστούν.

Ο μάντης που απλώνει τη δεκτική κεραία του, μπορεί να συλλάβει μόνο ό,τι κραδαίνεται. Δεν ευθύνεται αυτός για την απουσία μηνυμάτων που προορίζονται για το ερωτόν άτομο. Γι’ αυτό η περηφάνεια του δεν πρέπει να υπεισέρχεται, αν τίποτα δεν εμφανίζεται μέσα στο πεδίο όρασής του.

Πάνω απ’ όλα ας είναι προσεχτικός, να μην επιμένει να μεταπείθει τους σκεπτικιστές. Κανένας δεν μπορεί να αναγκαστεί να πιστέψει ότι ο μάντης λέει την αλήθεια. Σκοπός της μαντείας δεν είναι να προσφέρει αποδείξεις μέσω πειράματος.

Αλλά όπως κι αν είναι η μαντεία στρέφεται προς την αληθινή ιεροσύνη. Το να καταπλήξει το άτομο το οποίο έρχεται για συμβουλή, δεν είναι ο αντικειμενικός σκοπός τού μάντη ο οποίος κατέχει το ιερό πυρ. Το να είναι χρήσιμος, να βοηθήσει κάποιον να βγει από τη δυσκολία, να δώσει μια καλή συμβουλή, αυτά είναι τα κίνητρα του εξομολογητή που μερικές φορές μαντεύει σφάλματα που δεν του τα έχουν ομολογήσει.

OSWALD WIRTH

Η ΜΥΣΤΙΚΗ ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΤΑΡΩ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΑΓΓΛΙΚΑ ΑΝΔΡΕΑΣ ΤΣΑΚΑΛΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΥΡΙΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ 1990