«ΠΝΕΥΜΑΤΙΣΜΟΣ» - JULIUS EVOLA

…Τέλος ας μας επιτραπεί να αναφέρουμε μερικά λόγια σχετικά με την ιδιαίτερη κατηγορία του αναγνώστη εκείνου, ο οποίος ενδιαφέρεται για τον «πνευματισμό». Έχουμε ήδη στο Maschera e Votto Dello Spiritualismo Contemporaneo (Η Μάσκα και το Προσωπείο του Σύγχρονου Πνευματισμού), προειδοποιήσει τους αναγνώστες αυτούς για τα ενδεχόμενα σφάλματα και τη σύγχυση που δημιουργούνται από τις σύγχρονες τάσεις , εξαιτίας λανθασμένων φιλοδοξιών προς το υπερφυσικό και το υπεραισθητό. Αν κάποιος πραγματικά θέλει να τρέφει τέτοιες φιλοδοξίες, οφείλει να εκτιμήσει πραγματικά τέτοια λάθη και την όποια σύγχυση ενώ πάνω από όλα, οφείλει να μην εξαπατήσει τον εαυτό του πως η αληθινή συνειδητοποίηση εκείνου που βρίσκεται πέρα από την ανθρώπινη κατάσταση, είναι πιθανή χωρίς αυστηρή «ασκητική» προετοιμασία και ισχυροποίηση. Δεδομένου των συνθηκών κάτω από τις οποίες ο Δυτικός άνθρωπος βρίσκει τον εαυτό του και τις όποιες συνθήκες έχουμε αναφέρει συχνά, μια τέτοια προετοιμασία, κρίνεται σήμερα, κάθε άλλο απαραίτητη από ποτέ. Οφείλουμε επομένως να μην τρέφουμε την όποια ψευδαίσθηση, σχετικά με την αληθινή φύση της γνώσης ή της «αποκρυφιστικής» πειθαρχίας, ιδιαίτερα όταν έχουμε να κάνουμε με εκείνο το οποίο οι σύγχρονοι «πνευματιστές» παραθέτουν. Μια διδασκαλία, όπως αυτή που συζητήσαμε, δίνει μια πολύ καλή ιδέα για την πιθανότητα ενός Άριου και αριστοκρατικού μονοπατιού πέρα από τη σαμσαρική ύπαρξη. Το μονοπάτι αυτό δεν έχει ανάγκη από «θρησκευτικά» βοηθήματα, δόγματα, ή μηδαμινές, ευτελείς ηθικές ενώ παράλληλα αντιστοιχεί στη θέληση για το απόλυτο και το ενστικτώδες με τρόπο γνήσιο κι αυθεντικό. Αλλά την ίδια στιγμή, η διδασκαλία αυτή φανερώνει, όχι λιγότερο καθαρά τις προπαρασκευαστικές συνθήκες για άσκηση και απόσπαση, οι οποίες είναι απόλυτα επιτακτικές για κάθε εγχείρημα υπερβατικής φύσης. Δείχνει επίσης πως το μονοπάτι της αφυπνίσεως – απαράλλακτο στο πνεύμα του με κάθε αληθινή «μύηση» - είναι απόλυτα αδιάλλακτο με ό,τι συνεπάγεται και προϋποθέτει ο συγκεχυμένος διορατισμός, οι μανίες για τα αποκρυφιστικά φαινόμενα και τις μεταφυσικές δυνάμεις, καθώς και τα νεοψυχοαναλυτικά μιάσματα. Είναι γνωστό πως ενδιαφερόμενοι κύκλοι – είτε εξομολογητές είτε «διαφωτισμένοι» με τη βέβηλη και «επικριτική» έννοια – βασίζονται σε τέτοιες πνευματικές παρεκκλίσεις στην προσπάθειά τους να συσσωρεύσουν ένα είδος δυσπιστίας, δυσφήμησης και ανυποληψίας επί των ιδανικών και των διαφόρων ειδών σοφίας οι οποίες, με τη μια μορφή ή την άλλη, ήταν ανέκαθεν αναγνωρίσιμες ως το ύψιστο σημείο αποκορύφωσης και μεσουράνησης κάθε φυσιολογικού και παραδοσιακού πολιτισμού. Το να συνειδητοποιήσουμε, όπως έχουμε δείξει, πως υπάρχει ένα παρόμοιο ουσιώδες και εννοιολογικό περιεχόμενο στο μονοπάτι το οποίο γνωστοποιήθηκε από τον Πρίγκιπα Σιντάτα, τον Βούδα – και πως το μονοπάτι αυτό, ακόμα κι αν μόνο σε απόμακρες και ποικίλες αντανακλάσεις, σχετίζεται τώρα με την πίστη περισσότερο από τετρακοσίων εκατομμυρίων πιστών – μια τέτοια συνειδητοποίηση θα έπρεπε να ήταν αρκετή να προκαταλάβει και να ματαιώσει την όποια προσπάθεια από τέτοια στενόμυαλα ή χαιρέκακα, μοχθηρά άτομα να προκαλέσουν την όποια λανθασμένη ή συγκεχυμένη σκέψη.

Στην αντίπερα όχθη, οφείλουμε να αναφέρουμε κάτι ειδικότερα, σχετικά με δύο ενυπάρχοντα ρεύματα: από τη μια μεριά, το ένα ακολουθήθηκε από εκείνους οι οποίοι αν και προέρχονταν από την Ανατολή, χρησιμοποίησαν και εφάρμοσαν οι ίδιοι με το δικό τους τρόπο, ιδέες αρχαίων παραδόσεων, προσαρμοσμένες και εναρμονισμένες στο σήμερα, καθιστώντας τες δημοφιλείς στη Δύση. Κι από την άλλη, το ρεύμα εκείνο, το οποίο αποσκοπεί στο να εισαγάγει την έννοια και την ιδέα μιας νέας «σύγχρονης μύησης».

Η πρώτη περίπτωση φέρνει στο νου την Ινδουιστική παραβολή, ενός ανθρώπου, ο οποίος όταν περιστοιχήθηκε από νερό σε μια κατακλυσμιαία νεροποντή, έκανε μεγάλη προσπάθεια για να αντλήσει τελικά λίγο από μια λασπώδη πηγή. Μέχρι ενός σημείου, οι Ανατολικές παραδόσεις, ή μάλλον, οι διάφορες Ανατολικές μορφές μιας ενιαίας παράδοσης και στην ουσία η κατάσταση με την οποία ασχολούμαστε, είναι διαφορετική από εκείνη η οποία υπάρχει στη Δύση. Ακόμα και στην περίπτωση της υπερβατικής σοφίας, υπάρχουν αρχαία κείμενα, τα περισσότερα, μεταφρασμένα εν μέρει και διαθέσιμα σε όλους, στα οποία μπορούμε να βρούμε με μια σαφώς πιο καθαρή και πιο ολοκληρωμένη μορφή, όλα εκείνα τα οποία στην καλύτερη, θα έχουν εκλαϊκευτεί και συνεπώς εκχυδαϊστεί και υποβιβαστεί, μέσω ενός ευνουχισμένου αντικατοπτρισμού του πρωτοτύπου κειμένου. Ο καθένας που πιθανώς θα στραφεί και θα έρθει σε επαφή με τα Βουδιστικά κείμενα, τη Bhagavadgita, τη γιόγκα ή τα κείμενα Vedanta οφείλει, ψύχραιμα να απομονώσει όλους εκείνους τους σύγχρονους εκδότες, σχολιαστές και διασκευαστές των αρχαίων κειμένων, κρατώντας για τον εαυτό του τη σοβαρή και βαθύτερη αποστολή κάθε μελέτης και κάθε επίτευξης. Αλλά η πραγματική αιτία για την επιτυχία τέτοιων νέων παρουσιάσεων ή εκθέσεων, έγκειται, στο κατά πόσο είναι φιλόξενα, συνδιαλλακτικά και όσο το δυνατόν λιγότερο άκαμπτα, αυστηρά, ασαφή και έτοιμα να συμβιβαστούν με τις προκαταλήψεις και τις αδυναμίες του σύγχρονου κόσμου. Ας βρει ο καθένας το κουράγιο, να κοιτάξει βαθιά μέσα του και να δει τι είναι εκείνο που πραγματικά επιθυμεί.

Το δεύτερο ρεύμα διαφέρει από το πρώτο στο ότι δεν κάνει καμία προσπάθεια να διασκευάσει, να προσαρμόσει ή να διαδώσει ένα είδος σοφίας το οποίο είναι είτε αρχαίο, είτε Ανατολίτικο. Αντίθετα υποστηρίζει πως τέτοιες μορφές γνώσης είναι ακατάλληλες κι απρόσφορες για τον άνθρωπο του σήμερα, ο οποίος χρειάζεται ένα εντελώς σύγχρονο είδος «μύησης». Αυτό βασίζεται πάνω στον εξελικτισμό ο οποίος εφαρμόζεται σε ζητήματα και υποθέσεις του πνεύματος. Μια εξελικτική ανάπτυξη του κόσμου και της ανθρωπότητας γίνεται δεκτή, και θεωρείται πως ακόμα και το πνεύμα οφείλει να προσαρμοστεί στο νόμο αυτό ακολουθώντας την αντίστοιχη ανάπτυξη. Δεν υπάρχει κανένα ίχνος τέτοιας ιδέας στις διδασκαλίες κάποιας σχολής σοφίας. Ο κόσμος είναι αυτό που είναι, η samsara, όπως έλεγαν οι Ινδο-Άριοι. Ο κύκλος της γενέσεως (ελληνικά στο ξένο κείμενο), ένας αιώνιος κύκλος γένεσης, όπως έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες. Και στη samsara δεν υπάρχει «εξέλιξη», δεν υπάρχει ούτε αρχή, ούτε τέλος. «Προχωρώντας» κάποιος δεν φτάνει στο «τέλος του κόσμου». Η κατεύθυνση στην οποία πιθανώς να βρούμε την αφύπνιση και την απελευθέρωση, η κατεύθυνση της μύησης, είναι κάθετη και δεν έχει τίποτα να κάνει με την πορεία της ιστορίας.

Σίγουρα, η κατάσταση του σύγχρονου ανθρώπου είναι εντελώς διαφορετική από εκείνη του αρχαίου ανθρώπου – και στην πορεία της μελέτης αυτής έχουμε επανειλημμένως τονίσει το γεγονός αυτό. Μια «πτώση» ή μια «κάθοδος» λαμβάνει χώρα εδώ και καιρό, η οποία δεν είναι σε καμία περίπτωση, ένα γεγονός με εξελικτικό σχέδιο, σχεδιασμένο να παράγει, με ένα «αίσιο τέλος», κάτι ανώτερο από εκείνο που προϋπήρχε. Αν η πτώση αυτή έχει κάποια σημασία ή σπουδαιότητα, φαίνεται από το γεγονός ότι φανερώνει την τρομερή δύναμη της ελευθερίας του πνεύματος, η οποία μπορεί να σχεδιάσει και να προκαλέσει ακόμα και την ίδια την απάρνηση και την αποκήρυξή της. Επομένως το μόνο που χρειάζεται να γίνει είναι η παραδοχή πως οι αρχαίες διδασκαλίες δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν σήμερα χωρίς προσεκτική, προγραμματισμένη σκέψη και μελέτη, ενώ παράλληλα ο σύγχρονος άνθρωπος οφείλει να αφοσιώσει τον ίδιο του τον εαυτό σε έναν άχαρο σκοπό επανολοκλήρωσης: οφείλει δηλαδή να επιστρέψει πνευματικά πίσω στην κατάσταση του νου, η οποία ήταν παντού και πάντα, το σημείο αναχώρησης μιας διαδρομής, η οποία είναι με τη σειρά της μοναδική. Δεν υπάρχει χώρος για καμία «σύγχρονη μύηση» με κάποια ιδιαίτερη έννοια. Εξ ορισμού κάθε τι που είναι σύγχρονο είναι η αντιλογία και η εναντίωση σε ό,τι έχει να κάνει με οποιοδήποτε είδος μύησης.

Εάν όταν μιλάμε για «σύγχρονη μύηση» επιθυμούμε να αξιώσουμε για αυτή, τα χαρακτηριστικά μιας «πνευματικής επιστήμης», ενός είδους πειθαρχίας η οποία είναι τόσο καθαρή και συγκεκριμένη σε ό,τι αφορά τον υπεραισθητό κόσμο και τα όργανα της εσωτερικής ανάπτυξης όπως η σύγχρονη επιστήμη είναι σε σχέση με το δικό της πεδίο και τα δικά της εργαλεία, τότε λοιπόν οφείλουμε να δείξουμε, που από αυτή την άποψη χρειάζεται κάτι παραπάνω από το αναφέρουμε απλά το πρόβλημα.

Πρόκειται μάλλον για παραδοσιακές διδασκαλίες, σαν αυτή που έχουμε παραθέσει ενώπιόν του στο παρόν βιβλίο, στις οποίες ο αναγνώστης ο οποίος προσελκύεται από την αληθινή πνευματικότητα οφείλει να στραφεί, με σκοπό να καταλάβει τι πραγματικά μια «πνευματική επιστήμη» είναι: οι διδασκαλίες αυτές θα τον διδάξουν τη διαύγεια της καθαρής γνώσης, η οποία διαχωρίζεται από κάθε μορφή παραισθησιακής «μαντικής διαίσθησης και διορατικότητας» και η οποία συνδέεται με μια πνευματική κυριαρχία καθώς και με τη θέληση να σπάσει όχι μόνο τον ανθρώπινο δεσμό, αλλά και το δεσμό ο οποίος διαμορφώνεται από κάθε άλλο «κόσμο». Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν έχει μόνο να πολεμήσει ενάντια στον υλισμό, αλλά επίσης να αμυνθεί και να υπερασπιστεί τον εαυτό του από τις παγίδες και τα θέλγητρα ενός ψεύτικου υπερνατουραλισμού. Η αντίσταση του αυτή θα είναι άκαμπτη και αποτελεσματική, μονάχα εάν είναι ικανός να επιστρέψει στο αρχικό σημείο της προέλευσης και της καταγωγής του, αφομοιώνοντας τις αρχαίες παραδόσεις και στη συνέχεια, βασιζόμενος πάνω στην άσκηση, να φέρει εις πέρας την αποστολή της επανεδραίωσης της προσωπικής του εσωτερικής κατάστασης. Γιατί μέσω αυτής, οι παραδόσεις αυτές θα αποκαλύψουν σε αυτόν το προσωπικό τους βαθύτερο και αέναο, παντοτινό περιεχόμενο δείχνοντάς του, βήμα βήμα, το μονοπάτι. Τελειώνοντας, επιθυμούμε να επαναλάβουμε την αρχαία Ρωμαϊκή μαντική φόρμουλα: quod bonum faustumque sit (είθε να είναι καλό, τυχερό κι ευήμερο). Θα το λογαριάζαμε δηλαδή ως κάτι παραπάνω από ευοίωνο εάν αυτή η περαιτέρω λιτή συνεισφορά μας στην κατανόηση της προμοντέρνας πνευματικότητας επρόκειτο να εξυπηρετήσει κάποιον ως κάτι παραπάνω από μια απλή ανάγνωση. Μονάχα τότε θα μπορούσαμε να επαναλάβουμε τη φόρμουλα των Αρίων: katam karaniyam, «θα γίνει αυτό που ήταν να γίνει».

JULIUS EVOLA

Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΑΦΥΠΝΙΣΕΩΣ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ν. ΜΑΛΕΒΙΤΗΣ

ΙΔΙΩΤΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ Ν. ΜΑΛΕΒΙΤΗ 2010

Η ΤΕΛΕΤΗ ΕΡΩΤΑΣ-ΘΑΝΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΚΟΛΟΜΒΙΑΝΗ ΑΜΕΡΙΚΗ – JOSEPH CAMPBELL

Το γνωστότερο βορειοαμερικανικό παράδειγμα του μυθολογήματος του θεϊκού όντος που δολοφονήθηκε και φυτεύθηκε για να γίνει τροφή του ανθρώπου είναι των Οτζίμπγουεϊ της περιοχής των Μεγάλων Λιμνών. Η μυθολογία τους, όπως καταγράφεται στα 1820 από τον αντιπρόσωπο της νεαρής κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών Χένρι Ρόουι Σκούλκραφτ (1793-1864), έγινε πηγή και έμπνευση του έργου το τραγούδι του Χιαγουάθα του Λονγκφέλοου (Longfellow). Η σύζυγος του Σκούλκραφτ ήταν μια εκχριστιανισμένη Ινδιάνα. Ορισμένοι από τους συγγενείς της δεν είχαν επηρεαστεί καθόλου από τον πολιτισμό των λευκών. Άρα η γλώσσα στην οποία του μεταδόθηκαν οι μύθοι δεν ήταν ούτε παραφθαρμένα αγγλικά ούτε παραφθαρμένα ινδιάνικα, αλλά μια γλαφυρή και φυσική ντόπια αφήγηση. Πρέπει λοιπόν να συγχωρήσουμε το ύφος του, εάν δεν προσεγγίζει το αντίστοιχο των σύγχρονων συλλεκτών των ινδιάνικων λαϊκών παραδόσεων. Οι τελευταίοι στις συγκριτικά σύντομες επαφές τους με τους «πληροφοριοδότες» τους συντέλεσαν στην ανάπτυξη μεταξύ τους ενός περίεργα κοφτού, φαινομενικά πρωτόγονου, καθαρά ανθρωπολογικού αφηγηματικού ύφους, που ουσιαστικά δεν είναι ούτε των Ευρωπαίων ούτε των Ινδιάνων και καταφέρνει να υποβαθμίζει τη λεπτότητα και ευαισθησία της ιθαγενούς σκέψης. Μπορούμε να πούμε ότι ο Σκούλκραφτ ενέδωσε στη λογοτεχνική διάνθιση. Τουλάχιστον όμως δεν κινδυνεύει κανείς να θεωρήσει ότι η αφήγησή του αποτελεί επακριβή απόδοση.

Εδώ είναι η δική του απόδοση του «Θρύλου του Μονταγούμιν ή η Προέλευση του Ινδιάνικου Καλαμποκιού», που αποτέλεσε την πηγή για το κεφάλαιο V, «Η Νηστεία του Χιαγουάθα» στον Λογκφέλοου.

Σε περασμένες εποχές, σε ένα όμορφο μέρος της χώρας ζούσε ένα φτωχός Ινδιάνος με τη γυναίκα και τα παιδιά του. Δεν ήταν μόνο φτωχός αλλά και ανίκανος να θρέψει την οικογένειά του. Τα παιδιά του ήταν όλα πολύ μικρά για να τον βοηθήσουν. Αν και φτωχός ήταν ευγενικός και καθόλου μεμψίμοιρος. Ήταν πάντοτε ευγνώμων προς το Μεγάλο Πνεύμα για οτιδήποτε λάβαινε. Τον ίδιο χαρακτήρα είχε και ο μεγάλος γιος του, που είχε φτάσει πλέον στην κατάλληλη ηλικία για να επιχειρήσει την τελετουργία Κε-ιγκ-νις-ιμ-ο-ουίν, ή νηστεία, η οποία θα τους αποκάλυπτε το πνεύμα που θα τον προστάτευε και θα τον καθοδηγούσε.

Από μωρό ο Γουνζχ, διότι έτσι ονομαζόταν, υπήρξε υπάκουο αγόρι και σοβαρός, ευγενικός και πράος, ώστε τον αγαπούσε ολόκληρη η οικογένεια. Μόλις εμφανίστηκαν τα πρώτα σημάδια της άνοιξης, του έχτισαν το συνηθισμένο μικρό κατάλυμα σε ένα απομονωμένο χώρο, σε κάποια απόσταση από το δικό τους, όπου δε θα τον ενοχλούσαν στη διάρκεια αυτής της σεπτής τελετής. Στο μεταξύ εκείνος προετοιμαζόταν και αμέσως εγκαταστάθηκε στο κατάλυμα για να αρχίσει τη νηστεία του.

Τις πρώτες μέρες διασκέδαζε τα πρωινά περπατώντας στα δάση και τα βουνά, εξετάζοντας τα πρώιμα φυτά και λουλούδια και με αυτόν τον τρόπο προετοιμαζόταν για έναν ευχάριστο ύπνο, γεμίζοντας ταυτόχρονα με ευχάριστες ιδέες για τα όνειρά του. Καθώς περιπλανιόταν στα δάση, ένιωσε την ισχυρή επιθυμία να μάθει πως μεγαλώνουν τα φυτά, τα βότανα και οι καρποί χωρίς καμιά βοήθεια από τον άνθρωπο και γιατί μερικά είδη ήταν βρώσιμα, ενώ οι χυμοί άλλων ήταν θεραπευτικοί ή δηλητηριώδεις. Αυτές οι σκέψεις ξαναήρθαν στο μυαλό του όταν είχε εξασθενήσει αρκετά για να περιφέρεται και περιορίστηκε αυστηρά στο κατάλυμά του. Επιθυμούσε να ονειρευτεί κάτι που θα απέβαινε σε όφελος του πατέρα και της οικογένειάς του και όλων των άλλων. «Αληθινά!» σκέφθηκε, «το Μεγάλο Πνεύμα δημιούργησε όλα τα πράγματα και σε αυτόν οφείλουμε τη ζωή μας. Δε θα μπορούσε όμως να μας παρέχει τροφή με τρόπο ευκολότερο από το κυνήγι και το ψάρεμα; Αυτό πρέπει να το ανακαλύψω στα οράματά μου».

Την τρίτη μέρα ένιωσε αδύναμος και εξασθενημένος και έμεινε στο κρεβάτι του. Καθώς ήταν ξαπλωμένος, φαντάστηκε πως είδε έναν όμορφο νεαρό να κατεβαίνει από τον ουρανό και να βαδίζει προς το μέρος του. Ήταν ντυμένος πλούσια και με χαρούμενα χρώματα, φορώντας πολλά ρούχα με πράσινα και κίτρινα χρώματα, που κυμαίνονταν όμως από τις βαθύτερες ως τις ανοιχτότερες αποχρώσεις τους. Στο κεφάλι του φορούσε λοφίο από φτερά που ανέμιζαν και όλες οι κινήσεις του ήταν γεμάτες χάρη.

«Με έστειλε σε σένα φίλε μου», είπε ο ουράνιος επισκέπτης, «το Μεγάλο εκείνο Πνεύμα που δημιούργησε τα πάντα στον ουρανό και τη γη. Είδε και γνωρίζει τα κίνητρά σου στη νηστεία. Βλέπει ότι πηγάζουν από μια ευγενική και αγαθοεργή επιθυμία να κάνεις καλό στο λαό σου και να τον ωφελήσεις και ότι δεν επιζητάς δύναμη στον πόλεμο ή τις τιμές των πολεμιστών. Με έστειλε για να σε καθοδηγήσω και να σου δείξω πως μπορείς να κάνεις καλό στους οικείους σου».

Έπειτα είπε στο νέο να σηκωθεί και να προετοιμαστεί να παλέψει μαζί του, διότι μόνο με αυτόν τον τρόπο μπορούσε να ελπίζει ότι θα επαληθευτούν οι επιθυμίες του. Ο Γουνζχ γνώριζε ότι ήταν πολύ αδύναμος λόγω της νηστείας, αλλά ένιωσε να ξαναβρίσκει το κουράγιο του και σηκώθηκε αμέσως αποφασισμένος να πεθάνει, παρά να αποτύχει. Άρχισε τη δοκιμασία και όταν μετά από μια παρατεταμένη προσπάθεια είχε σχεδόν εξαντληθεί, ο όμορφος ξένος είπε: «Φίλε μου αρκεί για τώρα. Θα ξαναέλθω να σε δοκιμάσω». Χαμογελώντας του ανέβηκε στον ουρανό προς την ίδια κατεύθυνση από την οποία ήλθε.

Την επομένη ο ουράνιος επισκέπτης ξαναπαρουσιάστηκε την ίδια ώρα και τον κάλεσε να επαναλάβει τη δοκιμασία. Ο Γουνζχ ένιωσε πως η δύναμή του ήταν ακόμη λιγότερη από ό,τι την προηγούμενη μέρα, αλλά το κουράγιο του φαινόταν να αυξάνεται, καθώς το σώμα του εξασθενούσε. Παρατηρώντας αυτό ο ξένος του μίλησε ακριβώς όπως την προηγούμενη μέρα, προσθέτοντας: «Αύριο θα είναι η τελευταία σου δοκιμασία. Να είσαι δυνατός φίλε μου, διότι μόνον έτσι μπορείς να με νικήσεις και να αποκτήσεις το δώρο που ζητάς».

Την ίδια ώρα την τρίτη μέρα παρουσιάστηκε ξανά να επαναλάβει τον αγώνα. Ο φτωχός νέος ήταν πολύ αδύναμος στο σώμα, αλλά με κάθε δοκιμασία ο νους του δυνάμωνε και ήταν αποφασισμένος είτε να νικήσει, είτε να χαθεί προσπαθώντας. Χρησιμοποίησε τις ύστατες δυνάμεις του και αφού η μάχη διήρκεσε όσο και οι προηγούμενες, ο ξένος σταμάτησε τις προσπάθειες του και ανακοίνωσε ότι νικήθηκε. Για πρώτη φορά εισήλθε στο κατάλυμα και αφού κάθισε δίπλα στο νέο άρχισε να του δίνει οδηγίες, λέγοντάς του με ποιον τρόπο θα έπρεπε να ενεργήσει προκειμένου να επωφεληθεί της νίκης.

«Κέρδισες αυτό που επιθυμούσες από το Μεγάλο Πνεύμα», είπε ο ξένος. «Αγωνίστηκες αντρειωμένα. Αύριο είναι η έβδομη μέρα της νηστείας σου. Ο πατέρας σου θα σου δώσει τροφή για να δυναμώσεις και επειδή είναι η τελευταία μέρα της δοκιμασίας να νικήσεις. Αυτό το γνωρίζω και τώρα θα σου πω τι πρέπει να κάνεις για να ευεργετήσεις την οικογένεια και τη φυλή σου. Αύριο», επανέλαβε, «θα σε συναντήσω για τελευταία φορά. Και μόλις με νικήσεις, βγάλε μου τα ρούχα μου, ρίξε με κάτω, καθάρισε τη γη από ρίζες και ζιζάνια, μαλάκωσέ την και θάψε με. Μόλις το κάνεις, άφησε το σώμα μου στη γη και μη με ενοχλήσεις, πότε-πότε όμως κάνε μια επίσκεψη στο μέρος για να δεις εάν ζωντάνεψα και πρόσεξε στον τάφο μου να μην αφήσεις ποτέ να φυτρώσουν χορτάρια ή ζιζάνια. Μια φορά το μήνα σκέπαζέ με με καινούργιο χώμα. Εάν ακολουθήσεις τις οδηγίες μου, θα εκπληρώσεις το σκοπό σου να κάνεις καλό στους συνανθρώπους σου, διδάσκοντάς τους τη γνώση που σου διδάσκω τώρα». Έπειτα του έσφιξε το χέρι και εξαφανίστηκε.

Το πρωί ο πατέρας του νέου ήλθε με κάποια ελαφρά εδέσματα λέγοντας: «Νήστεψες αρκετά γιε μου. Εάν με ευνοήσει το Μεγάλο Πνεύμα, θα το κάνει τώρα. Πέρασαν επτά μέρες από όταν έφαγες φαγητό και δεν πρέπει να θυσιάσεις τη ζωή σου. Ο Κύριος της Ζωής δεν απαιτεί κάτι τέτοιο».

«Πατέρα μου», αποκρίθηκε ο νέος, «περίμενε ώσπου να δύσει ο ήλιος. Έχω συγκεκριμένο λόγο να παρατείνω τη νηστεία μου ως εκείνη την ώρα».

«Πολύ καλά», είπε ο γέροντας, «θα περιμένω μέχρι να φτάσει η ώρα και νιώσεις ότι θέλεις να φας».

Τη συνηθισμένη ώρα της μέρας ο ουράνιος επισκέπτης επέστρεψε και η δοκιμασία της δύναμης ανανεώθηκε. Αν και ο νέος δεν είχε επωφεληθεί από την πατρική προσφορά της τροφής, ένιωθε ότι του είχε δοθεί καινούργια δύναμη και πως η έντονη προσπάθεια είχε ανανεώσει τη δύναμή του και ενισχύσει το κουράγιο του. Άδραξε τον αγγελικό ανταγωνιστή του με υπερφυσική δύναμη, τον έριξε κάτω, του πήρε τα όμορφα ρούχα και το λοφίο του και βλέποντάς τον νεκρό, τον έθαψε αμέσως επιτόπου παίρνοντας όλα τις προφυλάξεις που του είχε πει και ταυτόχρονα πιστεύοντας ακράδαντα ότι ο φίλος του θα ξαναρχόταν στη ζωή.

Κατόπιν επέστρεψε στο κατάλυμα του πατέρα του και έφαγε συγκρατημένα από το γεύμα που του είχαν ετοιμάσει. Ούτε για μια στιγμή όμως δεν ξέχασε τον τάφο του φίλου του. Ολόκληρη την άνοιξη τον επισκεπτόταν προσεχτικά, τον ξεχορτάριαζε και κράταγε το χώμα μαλακό και φρέσκο. Πολύ γρήγορα είδε να ανέρχονται από το έδαφος οι κορυφές πράσινων ανθών. Όσο προσεχτικότερα τηρούσε τις οδηγίες να διατηρεί το χώμα σε καλή κατάσταση, τόσο γρηγορότερα μεγάλωναν. Φρόντιζε, πάντως, να κρατά κρυφό το κατόρθωμα από τον πατέρα του.

Έτσι πέρασαν μέρες και εβδομάδες. Το καλοκαίρι τελείωνε πλέον, όταν μια μέρα ο Γουνζχ, μετά από μεγάλη απουσία στο κυνήγι, κάλεσε τον πατέρα του να τον ακολουθήσει στον ήσυχο και μοναχικό τόπο της πρώτης νηστείας του. Το κατάλυμα είχε απομακρυνθεί και στον κύκλο όπου βρισκόταν δε φύτρωναν ζιζάνια αλλά στη θέση τους υπήρχε ένα ψηλό και χαριτωμένο φυτό με λαμπρόχρωμες μεταξένιες ίνες στεφανωμένο με τούφες που έγερναν, μεγαλόπρεπα φύλλα και χρυσά τσαμπιά από κάθε πλευρά.

«Είναι ο φίλος μου», φώναξε ο νέος. «Ο φίλος ολόκληρης της ανθρωπότητας. Είναι ο Μονταγουμίν («καλαμπόκι»). Δεν χρειάζεται πλέον να βασιζόμαστε μόνο στο κυνήγι. Διότι, όσο φροντίζουμε και περιποιούμαστε αυτό το δώρο, το ίδιο το χώμα θα μας δίνει τροφή». Έπειτα έκοψε ένα καλαμπόκι. «Δες πατέρα μου», είπε, «γι΄ αυτό νήστεψα. Το Μεγάλο Πνεύμα άκουσε τη φωνή μου, μας έστειλε κάτι καινούργιο και στο εξής ο λαός μας δε θα εξαρτάται μόνο από το κυνήγι ή από το ψάρεμα».

Έπειτα μεταβίβασε στον πατέρα του τις οδηγίες που του είχε δώσει ο ξένος. Του είπε πως οι πλατιοί φλοιοί πρέπει να αφαιρούνται, όπως έβγαλε αυτός τα ρούχα στη μάχη του. Αφού το έκαναν, του έδειξε πως κρατούν το καλαμπόκι μπρος στη φωτιά μέχρις ότου η εξωτερική επιδερμίδα γίνει καφέ, ενώ ο καρπός διατηρεί όλο το γάλα. Μετά ολόκληρη η οικογένεια ενώθηκε σε μια γιορτή για τα φρεσκομεστωμένα καλαμπόκια εκφράζοντας ευγνωμοσύνη στο Ελεήμον Πνεύμα που τους τα έδωσε. Έτσι ήλθε το καλαμπόκι στον κόσμο και διατηρείται από τότε.

Ένα έξοχο νοτιοαμερικανικό δείγμα του ίδιου μυθολογήματος κατέγραψε ο Τέοντορ Κοχ-Γκρινμπεργκ (Theodor Koch-Gruenberg) κατά την αποστολή του στις ζούγκλες της άνω λεκάνης του Αμαζονίου το 1903-1905. Αν και οι άνθρωποι αυτής της αδιαπέραστης πράσινης κόλασης παρουσιάζονται πρωτόγονοι και μολονότι είναι πράγματι άγριοι, καλιεργούν ως τροφή ορισμένα φυτά, το σημαντικότερο των οποίων είναι η μανιόκα (κασάβα). Το φυτό αυτό περιέχει ένα θανάσιμο δηλητήριο (υδροκυανικό οξύ) που πρέπει να το εξουδετερώσουν μαγειρεύοντάς το, προκειμένου να καταναλώσουν τη θρεπτική ουσία της ρίζας. Οι γυναίκες – η συνηθισμένη ενδυμασία των οποίων είναι το ίδιο τους το δέρμα έχοντας αφαιρέσει κάθε είδους σωματική τριχοφυία – καλλιεργούν τη μανιόκα τους σε κήπους που διαμόρφωσσαν στη ζούγκλα οι άνδρες. Οι άνδρες – που συνήθως δε φοράνε παρά ένα μικρό κομμάτι υφάσματος ή ταινία για κάλυψη του εφηβαίου ή διακόσμηση – κυνηγούν, ψαρεύουν ή προσπαθούν να παγιδέψουν τις ομορφότερες γυναίκες των γειτονικών φυλών. Η μανιόκα, εκτός του ότι παρέχει τη βασική τροφή αυτών των ανθρώπων και το δηλητήριο για τα βέλη των φυσοκαλάμων, προσφέρει και ένα ελαφρύ αλλά κατάλληλο οινοπνευματώδες, που συνεισφέρει σημαντικά στο πνεύμα των χορευτικών εορτασμών τους. Είναι λοιπόν ένα φυτό που συνδυάζει σε αξιόλογο βαθμό όλα τα μυστήρια των Ντέμα. Συντηρεί τη ζωή, προκαλεί το θάνατο και διεγείρει το πνεύμα, και όλα αυτά ταυτόχρονα.

Πάντως η τέχνη της καλλιέργειας, προετοιμασίας και απόλαυσης αυτού του θαυμαστού φυτού (από το οποίο παρεπιμπτόντως εμείς εξάγουμε την ταπιόκα) δεν είναι παρά ένα από τα παράξενα της κληρονομιάς αυτών των κατοίκων της ζούγκλας (οι οποίοι σίγουρα δεν μπορεί να είναι τόσο απλοί όσο φαίνονται!). Διότι στις γιορτές τους χρησιμοποιούν μια μεγάλη ποικιλία μουσικών οργάνων που ΄σιγουρα δεν είναι πρωτόγονα: τρομπέτες από φλοιό και ξύλο, μεγάλα και μικρά κλαρινέτα, μικρές σάλπιγγες, φλάουτα και φλογέρες, οκαρίνες, αυλούς του Πανός, και ένα είδος «βουητού» που επιτυγχάνεται φυσώντας έναν αυλό μέσα σε μια κανάτα. Εκτός από τα πασίγνωστα τύμπανα από σχισμένους κορμούς της «ισημερινής» ζώνης του Φρομπένιους, διαθέτουν και ένα είδος κούφιου ξύλινου κυλίνδρου με μήκος ένα μέτρο, που χτυπάνε την κάτω άκρη του στο έδαφος σαν γουδοχέρι. Στο θρύλο του θαυμαστού ηλιακού παιδιού Μιλομάκι, τον οποίο κατέγραψε ο Καθηγητής Κοχ-Γρίνμπεργκ στους ανθρωποφάγους Γιαχούνα, που καταλαμβάνουν μια περιοχή στην αριστερή όχθη χαμηλά στον ποταμό Απαπόρι που πρακτικά βρίσκεται στον ισημερινό (γεωγραφικό πλάτος 2 μοίρες νότια) και περίπου στη μεθόριο της Κολομβίας και της Βραζιλίας (γεωγραφικό μήκος 70 μοίρες δυτικά), μαθαίνουμε όχι μόνο για την προέλευση των βρώσιμων φυτών και τη γιορτή των πρώτων καρπών αυτού του λαού, αλλά και για την παράξενη μουσική των φλάουτων και των καλαμιών υπό τους ρυθμούς των οποίων τελούνται αυτές οι γιορτές:

Από το μεγάλο Σπίτι του Νερού, τη Χώρα του Ήλιου, εδώ και πολλά χρόνια ήλθε ένα μικρό αγόρι που τραγουδούσε τόσο όμορφα, ώστε πολλοί άνθρωποι μαζεύονταν από κοντινούς και μακρινούς τόπους για να το δουν και να το ακούσουν. Το όνομα αυτού του αγοριού ήταν Μιλομάκι. Όταν όμως εκείνοι που τον άκουσαν επέστρεψαν σπίτια τους και έφαγαν ψάρια, πέθαναν όλοι. Γι’ αυτό οι συγγενείς τους έπιασαν το Μιλομάκι που στο μεταξύ είχε γίνει νεαρός άνδρας και επειδή ήταν τόσο επικίνδυνος, αφού είχε σκοτώσει τα αδέλφια τους, τον έκαψαν σε μια μεγάλη πυρά. Ο νέος ωστόσο συνέχισε να τραγουδάει θαυμάσια μέχρι το τέλος και ακόμη και όταν οι φλόγες έγλειφαν το κορμί του τραγουδούσε: «Τώρα πεθαίνω, τώρα πεθαίνω, τώρα πεθαίνω Γιε μου, τώρα φεύγω από αυτό τον κόσμο!». Ακόμη και όταν το σώμα του διογκώθηκε από τη θερμότητα, εξακολουθούσε να τραγουδά υπέροχα: «Τώρα το σώμα μου συνθλίβεται, τώρα είμαι νεκρός!». Το σώμα του έγινε κομμάτια. Πέθανε και τον καταβρόχθισαν οι φλόγες, αλλά η ψυχή του ανέβηκε στον ουρανό, ενώ από τις στάχτες του την ίδια εκείνη μέρα μεγάλωσε ένα μακρύ πράσινο φύλλο,που γινόταν διαρκώς μεγαλύτερο και απλωνόταν μέχρι που την επόμενη μέρα ήταν ήδη ένα ψηλό δένδρο – ο πρώτος φοίνικας παξιούμπα στον κόσμο…

Από το ξύλο αυτού του φοίνικα οι άνθρωποι έφτιαξαν τεράστια φλάουτα που έβγαζαν τους ίδιους έξοχους ήχους που τραγουδούσε μέχρι την τελευταία του στιγμή ο ίδιος ο Μιλομάκι. Επίσης, μέχρι σήμερα οι άνθρωποι παίζουν τέτοια φλάουτα όταν οι καρποί είναι ώριμοι. Καθώς παίζουν, χορεύουν σε ανάμνηση του Μιλομάκι, που είναι ο δημιουργός και ο χορηγός όλων των καρπών. Αυτά τα φλάουτα όμως δεν πρέπει να τα δουν ούτε οι γυναίκες ούτε τα παιδιά. Διότι αν τα δουν, θα πεθάνουν.

Τελικώς – όπως γνωρίζουμε τώρα – την τέχνη της καλλιέργειας του καλαμποκιού την παρέλαβαν οι Ινδιάνοι της Βόρειας Αμερικής είτε από το Μεξικό είτε από το Περού, τα μεγάλα κέντρα ανώτερου πολιτισμού στο Νέο Κόσμο. Θα κλείσουμε, λοιπόν, τη σύντομη συλλογή των παραλλαγών του μυθολογήματος μας με ένα παράδειγμα από τους Αζτέκους. Στο Χρυσό Κλώνο ο Σερ Τζέιμς Τζ. Φρέιζερ παραθέτει ένα παράδειγμα από τη γλαφυρή αφήγηση του Αδελφού Μπερναντίνο ντε Σαχαγκούν (Fray Bernandino de Sahagun):

Σε μια μεγάλη γιορτή το Σεπτέμβρη, της οποίας προηγείτο αυστηρή νηστεία επτά ημερών, καθαγίαζαν μια νεαρή σκλάβα δώδεκα ή δεκατριών ετών, την ομορφότερη που μπορούσαν να βρουν για να συμβολίζει τη Θεά του Καλαμποκιού Τσικομεκοχουάτλ. Τη στόλιζαν με τα στολίδια της θεάς, βάζοντας ένα στέμμα στο κεφάλι και σπόρους καλαμποκιού γύρω από το λαιμό και στις παλάμες της, ενώ στερέωναν ένα πράσινο φτερό όρθιο στο στέμμα του κεφαλιού της που συμβόλιζε το στάχυ του καλαμποκιού. Μας λένε πως αυτό το έκαναν προκειμένου να δηλώσουν ότι το καλαμπόκι κατά την περίοδο της γιορτής ήταν σχεδόν ώριμο. Επειδή όμως ήταν ακόμη τρυφερό, διάλεγαν για το ρόλο της Θεάς του Καλαμποκιού μια κοπέλα σε τρυφερή ηλικία. Σε όλη τη διάρκεια της μέρας περιέφεραν το φτωχό παιδί με όλα αυτά τα στολίδια και το πράσινο φτερό να γέρνει στο κεφάλι της από πόρτα σε πόρτα, χορεύοντας χαρωπά για να διασκεδάσουν τους ανθρώπους μετά από την ανιαρότητα και τις στερήσεις της νηστείας.

Το δειλινό μαζευόταν όλος ο λαός στο ναό, που οι αυλές του φωτίζονταν από μια πληθώρα φανών και κεριών. Εκεί περνούσαν άυπνοι τη νύχτα, και τα μεσάνυχτα, ενώ οι τρομπέτες, τα φλάουτα και τα κέρα έπαιζαν τελετουργική μουσική, εμφανιζόταν ένα φορητό κλουβί ή σκεπαστό φορείο, στολισμένο με γιρλάντες από σπόρους καλαμποκιού και πιπεριές και γεμάτο κάθε είδους σπόρους. Οι μεταφορείς το τοποθετούσαν μπροστά στην είσοδο του θαλάμου στον οποίο βρισκόταν το ξόανο της θεάς. Τώρα ο θάλαμος ήταν σκαλισμένος και στεφανωμένος, εξωτερικά και εσωτερικά, με στεφάνια από σπόρους καλαμποκιού, πιπεριές, γλυκοκολοκύθες, ρόδα και κάθε είδους σπόρους, ένα χάρμα οφθαλμών. Ολόκληρο το πάτωμα ήταν πλούσια καλυμμένο με αυτές τις καταπράσινες προσφορές των ευσεβών. Όταν σταματούσε η μουσική, εμφανιζόταν μια επίσημη ακολουθία ιερέων και αξιωματούχων, με αναμμένα φώτα και καπνίζοντα θυμιατά, που οδηγούσαν στο μέσον τους την κοπέλα που παρίστανε τη θεά. Έπειτα την προέτρεπαν να μπει στο φορείο, όπου στεκόταν όρθια στη μέση των καρπών με τους οποίους ήταν στρωμένο, ενώ ακουμπούσε με τα χέρια της σε δύο κάγκελα για να μην πέσει. Κατόπιν οι ιερείς κουνούσαν τα καπνίζοντα θυμιατά ολόγυρά της. Η μουσική ξανάρχιζε και ενώ έπαιζε, ένας μεγάλος αξιωματούχος του ναού την πλησίαζε ξαφνικά με ένα ξυράφι στο χέρι του και έκοβε επιδέξια το πράσινο φτερό που είχε στο κεφάλι της, κόβοντας ταυτόχρονα από τη ρίζα και τη μπούκλα των μαλλιών στην οποία ήταν στερεωμένο. Έπειτα με μεγάλη επισημότητα και περίπλοκες τελετουργίες παρουσίαζε το φτερό και τα μαλλιά στο ξόανο της θεάς, κλαίγοντας και ευχαριστώντας τη για τα γεννήματα της γης και τους άφθονους καρπούς που πρόσφερε στους ανθρώπους αυτή τη χρονιά. Καθώς έκλαιγε και προσευχόταν μαζί του όλος ο λαός που παρευρισκόταν στις αυλές του ναού. Όταν τελείωνε αυτή η τελετουργία, το κορίτσι κατέβαινε από το φορείο και τη συνόδευαν στο μέρος όπου θα περνούσε το υπόλοιπο της νύχτας. Μέχρι όμως να φέξει η μέρα, όλος ο λαός ξαγρυπνούσε στις αυλές του ναού υπό το φως των δαυλών. Όταν έφτανε το πρωί και οι αυλές του ναού έσφυζαν ακόμη από το πλήθος, που το θεωρούσε ιεροσυλία να εγκαταλείψει το χώρο, οι ιερείς ξαναπαρουσίαζαν την κοπέλα ντυμένη με τα ενδύματα της θεάς, με το στέμμα στο κεφάλι της και τους σπόρους του καλαμποκιού γύρω από το λαιμό της. Ξανανέβαινε στο φορητό κλουβί ή σκεπαστό φορείο και παρέμενε όρθια στηριζόμενη με τα χέρια της στα κάγκελα. Μετά οι πρεσβύτεροι του ναού το σήκωναν στους ώμους τους και καθώς μερικοί κουνούσαν αναμμένα θυμιατά και άλλοι έπαιζαν όργανα ή τραγουδούσαν, το μετέφεραν σε πομπή μέσω της μεγάλης αυλής ως την αίθουσα του Θεού Χουιτζιλοπόχτλι και κατόπιν στο θάλαμο όπου βρισκόταν το ξόανο της Θεάς του Καλαμποκιού, την οποία παρίστανε το κορίτσι. Εκεί την προέτρεπαν να κατέβει από το φορείο και να σταθεί στους σωρούς του καλαμποκιού και των λαχανικών που είχαν απλωθεί με αφθονία στο πάτωμα του ιερού θαλάμου. Καθώς στεκόταν εκεί, όλοι οι πρεσβύτεροι και ευγενείς παρατάσσονταν σε σειρά, ο ένας πίσω από τον άλλο, φέρνοντας πιάτα γεμάτα ξεραμένο και πηγμένο αίμα που είχαν βγάλει από τα αυτιά τους ως ένδειξη μετάνοιας στη διάρκεια της επταήμερης νηστείας. Ο ένας μετά τον άλλο καθόταν ανακούκουρδα μπροστά της, στάση που αντιστοιχεί στη δική μας γονυκλισία. Και αφού έξυναν την κρούστα του αίματος από το πιάτο, την έριχναν μπροστά της ως μια προσφορά ανταπόδοσης για τα καλά που εκείνη, σαν ενσάρκωση της Θεάς του Καλαμποκιού, τους είχε παράσχει. Καθώς οι άνδρες πρόσφεραν τόσο ταπεινά το αίμα τους στον ανθρώπινο αντιπρόσωπο της Θεάς, με παρόμοιο τρόπο οι γυναίκες δημιουργούσαν μια μακριά σειρά και καθεμιά καθόταν μπροστά στο κορίτσι και έξυνε το πηγμένο αίμα της από το πιάτο. Η τελετουργία διαρκούσε πολλή ώρα, διότι μεγάλοι και μικροί, νέοι και γέροι, όλοι ανεξαιρέτως έπρεπε να περάσουν μπροστά από την ενσαρκωμένη θεότητα και να κάνουν την προσφορά τους. Όταν τέλειωνε, ο λαός επέστρεφε στα σπίτια του με χαρωπές καρδιές για να γιορτάσει με κρέας και κάθε είδους εδέσματα, όπως και οι καλοί χριστιανοί το Πάσχα απολαμβάνουν το κρέας και τα άλλα σαρκικά ελέη μετά τη μακροχρόνια νηστεία της Σαρακοστής. Και αφού έτρωγαν και έπιναν ώσπου να χορτάσουν και ξεκουράζονταν μετά τη νυχτερινή αγρύπνια, επέστρεφαν γρήγορα ανανεωμένοι στο ναό για να δουν το τέλος της γιορτής. Και το τέλος της γιορτής ήταν αυτό. Όταν συγκεντρωνόταν το πλήθος, οι ιερείς θυμιάτιζαν επίσημα το κορίτσι που παρίστανε τη Θεά. Έπειτα την έριχναν ανάσκελα στο σωρό του καλαμποκιού και των σπόρων, της έκοβαν το κεφάλι, μάζευαν το αίμα που χυνόταν σε μια λεκάνη και ράντιζαν με αυτό το ξόανο της θεάς, τους τοίχους του θαλάμου και τις προσφορές του καλαμποκιού, των πιπεριών, γλυκοκολοκύθων, σπόρων και λαχανικών που στοιβάζονταν στοπάτωμα. Μετά έγδερναν το αποκεφαλισμένο σώμα και ένας από τους ιερείς προσπαθούσε να ενδυθεί τη ματωμένη σάρκα. Μετά από αυτό τον έντυναν με όλους τους μανδύες που φορούσε η κοπέλα. Στο κεφάλι του φορούσαν το στέμμα, γύρω από το λαιμό του περιδέραιο από χρυσούς σπόρους καλαμποκιού από φτερά και χρυσό. Με αυτή την περιβολή τον παρουσίαζαν στο κοινό καθώς όλοι τους χόρευαν στους ήχους των τυμπάνων, ενώ αυτός ενεργούσε ως οδηγός, πηδώντας και χειρονομώντας επικεφαλής της πορείας όσο ζωηρότερα μπορούσε, καθώς τον δυσκόλευε το σφιχτό και νωπό δέρμα της κοπέλας και τα ρούχα της που θα πρέπει να ήταν πολύ μικρά για ενήλικα άνδρα.

Μπορούμε να πούμε ότι δεν είναι παράξενο που οι Ισπανοί πατέρες πίστεψαν πως στις λειτουργίες του Νέου Κόσμου αναγνώρισαν μια διαβολική παρωδία του δικού τους υψηλού μύθου και της άγιας λειτουργίας της θυσίας και ανάστασης!

Μια πανάρχαια εκδοχή του μυθολογικού συμβάντος που παρείχε το πρότυπο για αυτή την τελετουργία αναφέρει πως καθώς η θεά Τλαλτεούτλι - μια μεγάλη και θαυμαστή κόρη, με μάτια και σαγόνια σε κάθε κλείδωση, που μπορούσαν να δουν και να δαγκώσουν σαν ζώα – περπατούσε μόνη πάνω στα αρχέγονα ύδατα, έγινε αντιληπτή από τους δύο αρχέγονους θεούς Κετσαλκοάτλ (το Πλουμιστό Ερπετό) και Τεζκατλιπόκα (ο Καπνίζων Καθρέφτης). Αποφασίζοντας ότι θα δημιουργήσουν τον κόσμο από αυτή, μεταμορφώθηκαν σε ισχυρά ερπετά και την πλησίασαν από κάθε πλευρά. Το ένα την άρπαξε από το δεξί πόδι και τη διαμέλισαν. Από τα κομμάτια της δε δημιούργησαν μόνο τη γη και τους ουρανούς, αλλά και τους θεούς. Και μετά, για να παρηγορήσουν τη θεά για ό,τι της είχε συμβεί, όλοι οι θεοί κατέβηκαν και, υποκλινόμενοι, διέταξαν να προέλθουν από αυτήν όλοι οι καρποί που χρειάζονται οι άνθρωποι για να ζήσουν. Έτσι, από τα μαλλιά της δημιούργησαν δέντρα, λουλούδια και χόρτα. Από τα μάτια πηγές, ποτάμια και μικρές σπηλιές. Από τη μύτη της κοιλάδες και από τους ώμους της βουνά. Όμως η θεά έκλαιγε όλη νύχτα, γιατί λαχταρούσε να καταβροχθίσει ανθρώπινες καρδιές. Και δε θα ησύχαζε αν δεν της έφερναν. Ούτε θα καρποφορούσε αν δεν την πότιζνα με ανθρώπινο αίμα.

JOSEPH CAMPBELL

ΠΡΩΤΟΓΟΝΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ

ΤΟΜΟΣ Α’

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΣΙΑΦΑΡΙΚΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ 1995

ΜΑΙΝΑΔΙΣΜΟΣ – E. R. DODDS

«Στις εικαστικές τέχνες, όπως ακριβώς και στην ποίηση, η αναπαράσταση των άγριων αυτών καταστάσεων του ενθουσιασμού ήταν προφανώς προϊόν της φαντασίας και μόνο, μια και οι μαρτυρίες που έχουμε από την πεζογραφία στους ιστορικούς χρόνους είναι πολύ λίγες, ότι δηλ. οι γυναίκες διοργάνωναν πράγματι γλέντια στην ύπαιθρο. Μια τέτοια συνήθεια θα ήταν αντίθετη με το πνεύμα του αποκλεισμού που διαπότιζε τη ζωή των γυναικών στην αρχαία Ελλάδα. Οι γιορτές των Θυιάδων περιορίζονταν κυρίως στον Παρνασσό». Αυτά μας λέει ο Sandys στην εισαγωγή της θαυμάσιας πράγματι έκδοσης των Βακχών. Αντίθετα, ο Διόδωρος λέει (4.3) ότι, «σε πολλές ελληνικές πόλεις πραγματοποιούνται κάθε τρία χρόνια βακχικές συγκεντρώσεις (βακχεία) γυναικών, και οι παρθένες έχουν νόμιμο δικαίωμα να κρατούν τους θύρσους και να μετέχουν στον παράφορο ενθουσιασμό μαζί με τις μεγαλύτερες γυναίκες (θυρσοφορείν και συνενθουσιάζειν)». Από την εποχή του Sandys, άλλωστε, επιγραφικές μαρτυρίες από διαφορετικά μέρη του ελληνικού κόσμου, έχουν επιβεβαιώσει την πληροφορία του Διόδωρου. Γνωρίζουμε σήμερα πως τέτοιες εορτές γίνονταν κάθε δύο χρόνια (τριετηρίδες) στη Θήβα, στον Οπούντα, στη Μήλο, στην Πέργαμο, στην Πριήνη και στη Ρόδο. Ο Παυσανίας επιβεβαιώνει παρόμοιες εορτές στην Αλέα της Αρκαδίας, ο Αιλιανός στη Μυτιλήνη και o Firmicus Maternus στην Κρήτη. Ίσως ο χαρακτήρας τους διέφερε αρκετά από τόπο σε τόπο, αλλά είναι δύσκολο να αμφιβάλουμε πως περιελάμβαναν κυρίως όργια γυναικών, του εκστατικού ή ημιεκστατικού τύπου, που περιγράφει ο Διόδωρος, και πως συχνά, αν όχι πάντοτε, οι εορτές αυτές συνεπάγονταν νυχτερινή ορειβασία ή χορό στα βουνά. Η παράξενη τελετή που περιγράφεται στις Βάκχες, και που συνηθιζόταν από τους γυναικείους ομίλους κατά τη δελφική τριετηρίδα ως τα χρόνια του Πλουτάρχου, ασφαλώς συνηθιζόταν και σε άλλα μέρη: στη Μίλητο η ιέρεια του Διονύσου εξακολουθεί «να οδηγεί τις γυναίκες στο όρος», κατά το τέλος της ελληνιστικής εποχής. Στις Ερυθρές ο τίτλος Μιμοντοβάτης μα αφήνει να εννοήσουμε ορειβασία στο βουνό Μίμας. Ο ίδιος ο Διόνυσος είναι όρειος (Festus, σ. 182), ορειμανής (Τρύφων 370), ορέσκιος, ουρεσιφοίτης (Ανθ. Παλ. 9.524). Ο Στράβωνας εξάλλου, εξετάζοντας τις διονυσιακές και άλλες σχετικές μυστηριακές λατρείες, μιλά εντελώς γενικά για τας ορειβασίας των περί το θείον σπουδαζόντων (10.3.23). Ο αρχαιότερος υπαινιγμός στη λογοτεχνία βρίσκεται στον ομηρικό Ύμνο της Δήμητρας, 386: ήιξ ηυτε μαινάς όρος κατά δάσκιον ύλης.

Η ορειβασία γινόταν νύχτα, στην καρδιά του χειμώνα, και πρέπει να δημιουργούσε μεγάλες ταλαιπωρίες και κάποιον κίνδυνο: ο Παυσανίας λέει ότι στους Δελφούς οι γυναίκες ανέβαιναν στην υψηλότερη κορυφή του Παρνασσού (ύψος 2.475 μ.) και ο Πλούταρχος περιγράφει ένα περιστατικό που κατά πάσα πιθανότητα συνέβη στην εποχή του, όταν οι γυναίκες αποκλείστηκαν από χιονοστιβάδα κι έπρεπε να φτάσει εκεί μια ομάδα σωτηρίας – έτσι, όταν επέστρεψαν, τα ρούχα τους ήσαν παγωμένα κι αλύγιστα σαν ξύλα. Ποιος ήταν ο λόγος αυτής της δοκιμασίας; Πολλοί άνθρωποι χορεύουν για να κάνουν τις σοδειές τους μεγάλες με τη συμπαθητική μαγεία. Όμως τέτοιοι χοροί σε άλλα μέρη ήταν ετήσιοι όπως και οι σοδειές, και όχι όπως η ορειβασία κάθε δυο χρόνια. Η εποχή των χορών είναι η άνοιξη και όχι το καταχείμωνο. Και ο χώρος τους είναι τα σπαρμένα λιβάδια, όχι οι γυμνές βουνοκορφές. Μεταγενέστεροι Έλληνες συγγραφείς θεώρησαν τους χορούς αυτούς αναμνηστικούς: οι γυναίκες λέει ο Διόδωρος (4.3) χορεύουν «μιμούμενες τις μαινάδες, που λέγεται πως ζούσαν μαζί με το θεό τα παλαιά χρόνια». Ίσως να έχει δίκιο όσον αφορά την εποχή του. Οι θρησκευτικές, ωστόσο, τελετές είναι συνήθως αρχαιότερες από τους μύθους με τους οποίους οι άνθρωποι τις ερμηνεύουν και έχουν βαθιές ψυχολογικές ρίζες. Πρέπει να υπήρξε ένας καιρός που οι μαινάδες, ή θυιάδες, ή βάκχαι, γίνονταν για λίγες ώρες ή μέρες αυτό που πραγματικά φανέρωνε το όνομά τους – άγριες γυναίκες με την ανθρώπινη προσωπικότητά τους να αντικαθίσταται προσωρινά από μιαν άλλη. Αν αυτό εξακολουθούσε να γίνεται στα χρόνια του Ευριπίδη, δεν διαθέτουμε ασφαλείς πληροφορίες. Μια δελφική παράδοση, που μας δίνει ο Πλούταρχος, υποδηλώνει πως κάποτε η τελετή προκαλούσε πραγματική διαταραχή στην προσωπικότητα, ακόμη και στον τέταρτο αιώνα. Η μαρτυρία όμως είναι αρκετά ισχνή, κι ούτε ξεκαθαρίζει εντελώς τη φύση της αλλαγής. Ωστόσο, υπάρχουν παράλληλα φαινόμενα σε άλλους πολιτισμούς, που ίσως μας βοηθήσουν να καταλάβουμε την πάροδο των Βακχών και την τιμωρία της Αγαύης.

Σε πολλές κοινωνίες, ίσως σε όλες, υπάρχουν άνθρωποι για τους οποίους, καθώς λέει ο Aldous Huxley, «οι θρησκευτικοί χοροί εξασφαλίζουν μια θρησκευτική εμπειρία που παρουσιάζεται πιο ικανοποιητική και πιο πειστική από οποιαδήποτε άλλη… Επειδή συμβαίνει να επιτυγχάνουν γνώση του θείου ευκολότατα με τους μυώνες τους». Ο Huxley πιστεύει πως ο Χριστιανισμός διέπραξε λάθος όταν επέτρεψε να θεωρηθεί ο χορός εντελώς ειδωλολατρικός, αφού σύμφωνα με κάποιον Μωαμεθανό σοφό, «όποιος γνωρίζει τη Δύναμη του Χορού ζει με τον θεό». Όμως η Δύναμη του Χορού είναι μια δύναμη επικίνδυνη. Όπως συμβαίνει και με άλλες μορφές συνεπαρμού, πιο εύκολο είναι να αρχίσει κανένας παρά να σταματήσει. Η αλλόκοτη χορευτική μανία που εισέβαλε περιοδικά στην Ευρώπη από τον 14^ο ίσαμε τον 17^ο αιώνα έκανε τους ανθρώπους να χορεύουν μέχρι να καταρρεύσουν – όπως ο χορευτής στο στίχο 136 των Βακχών, ή ο χορευτής ενός βερολινέζικου αγγείου, αριθμ. 2471 – αναίσθητοι χάμω, ποδοπατημένοι από τους συντρόφους τους. Η κατάσταση αυτή είναι φοβερά μεταδοτική. Καθώς παρατηρεί ο Πενθέας στις Βάκχες, 778, «απλώνει σαν την άγρια φωτιά». Η επιθυμία του χορού κυριεύει τους ανθρώπους δίχως να έχουν καμιά συναίσθηση: στη Λιέγη π.χ., στα 1374, όταν κάποια δαιμονισμένα άτομα μπήκαν στην πόλη χορεύοντας ημίγυμνα, με στεφανωμένα κεφάλια, προς τιμή του αγίου Ιωάννη, μαθαίνουμε πως «πολλοί άνθρωποι, που κατά τα φαινόμενα είχαν ψυχική και σωματική υγεία, κυριεύονταν ξαφνικά από δαίμονες και έσμιγαν με τους χορευτές». Τα άτομα αυτά εγκατέλειπαν σπίτι και οικογένεια, όπως οι γυναίκες της Θήβας στις Βάκχες. Ακόμη και νέες κοπέλες αποκόβονταν από την οικογένεια και τους φίλους τους και περιφέρονταν σε διάφορα μέρη με τους χορευτές. Σε μια παρόμοια μανία, στην Ιταλία του 17^ου αιώνα, «ούτε η νεότητα ούτε η ηλικία παρείχαν κάποια προστασία. Έτσι, ακόμη και γέροι ενενήντα χρονών πετούσαν μακριά τις πατερίτσες τους καθώς ηχούσε η ταραντέλα και έσμιγαν με τους εξωφρενικούς χορευτές, ωσάν να κυλούσε μέσα στις φλέβες τους κάποιο μαγικό ποτό που αναζωογονούσε τη νιότη και το σφρίγος». Όπως φαίνεται, λοιπόν, η σκηνή Κάδμου-Τειρεσία στις Βάκχες παιζόταν επανειλημμένως, δικαιολογώντας την παρατήρηση του ποιητή (206κκ.) πως ο Διόνυσος δεν θέτει κανένα όριο ηλικίας. Ακόμη και οι σκεπτικιστές, όπως η Αγαύη, κολλούσαν τη μανία αυτή άθελά τους και αντίθετα με τη δηλωμένη πίστη τους. Στην Αλσατία, τον 15^ο και 16^ο αιώνα, πίστευαν πως η χορευτική μανία μπορούσε να πέσει πάνω σε κάποιον, αν οι άνθρωποι τον καταριόνταν. Σε μερικές περιπτώσεις ο ακάθεκτος αυτός ψυχαναγκασμός εμφανιζόταν σε κανονικά διαστήματα, και αύξαινε σε ένταση στην εορτή του Αγ. Ιωάννη ή του Αγ. Βίτου, όπου η κατάσταση έφτανε στο απροχώρητο, και ύστερα ακολουθούσε επιστροφή στο κανονικό. Την ίδια εποχή στην Ιταλία η περιοδική «θεραπεία» καταθλιμμένων ασθενών με μουσική και εκστατικό χορό φαίνεται πως είχε εξελιχθεί σε ετήσιο φεστιβάλ.

Το τελευταίο αυτό γεγονός φαίνεται να υποδηλώνει τον τρόπο με τον οποίο πιθανόν να εξελίχθηκε στην Ελλάδα η τελετουργική ορειβασία μια καθορισμένη εποχή, δηλαδή, από αυθόρμητες προσβολές μαζικής υστερίας. Με το να κατευθύνει την υστερία αυτή σε μια οργανωμένη τελετή, κάθε δυο χρόνια, η διονυσιακή λατρεία την περιόριζε και της έδινε μια σχετικά ακίνδυνη διέξοδο. Αυτό που παρουσιάζει η πάροδος των Βακχών είναι υστερία υποταγμένη στην υπηρεσία της θρησκείας. Αυτό που συνέβαινε στον Κιθαιρώνα ήταν υστερία του ωμού, επικίνδυνου Βακχισμού, που πέφτει σαν τιμωρία πάνω στους υπερβολικά ευυπόληπτους και τους παρασύρει παρά τη θέλησή τους. Ο Διόνυσος είναι παρών και στις δυο περιπτώσεις: όπως ο άγιος Ιωάννης και ο άγιος Βίτος, προκαλεί ο ίδιος τη μανία και ο ίδιος μας απελευθερώνει από αυτήν, είναι Βάκχος και Λύσιος. Πρέπει να έχουμε υπόψη μας αυτή την αμφισημία αν θέλουμε να καταλάβουμε το έργο σωστά. Να αντιστέκεται κανένας στον Διόνυσο σημαίνει να καταπιέζει το στοιχειακό μέρος της φύσης του. Η τιμωρία συνίσταται στην αιφνίδια και ολοσχερή κατάρρευση των εσωτερικών φραγμάτων όταν το στοιχειακό ανοίγει βίαια δίοδο και εξαφανίζεται ο πολιτισμός.

Επιπλέον υπάρχουν ορισμένες ομοιότητες στις λεπτομέρειες ανάμεσα στην οργιαστική θρησκεία των Βακχών και στην οργιαστική θρησκεία που συναντούμε αλλού, και αξίζει να τις αναφέρουμε επειδή συμβάλλουν στην απόδειξη ότι η «μαινάδα» είναι πραγματική, και όχι συμβατική μορφή, που παρουσιάστηκε με διαφορετικά ονόματα και σε πολύ διαφορετικούς καιρούς και τόπους. Η πρώτη ομοιότητα έχει σχέση με τον αυλό και τα τύμπανα που συνοδεύουν το χορό των μαινάδων στις Βάκχες αλλά και πάνω σε ελληνικά αγγεία. Για τους Έλληνες τα όργανα αυτά ήσαν κατεξοχήν «οργιαστικά»: τα χρησιμοποιούσαν μάλιστα σε όλες τις μεγάλες χορευτικές τελετές, όπως της ασιατικής Κυβέλης και της κρητικής Ρέας, ακριβώς όπως και στις διονυσιακές εορτές. Μπορούσαν να προκαλέσουν μανία, και με δόσεις ομοιοπαθητικής μπορούσαν επίσης να τη θεραπεύσουν. Μετά από 2.000 χρόνια, το 1518, όταν οι παράφρονες χορευτές του αγίου Βίτου χόρευαν σ’ όλη την Αλσατία, μια παρόμοια μουσική - η μουσική του τύμπανου και του αυλού – χρησιμοποιήθηκε ξανά για τον ίδιο αμφίβολο σκοπό, να προκαλέσει μανία και να την θεραπεύσει: έχουμε ακόμη τα Πρακτικά του κοινοτικού συμβουλίου του Στρασβούργου, σχετικά με την υπόθεση αυτή. Ασφαλώς δεν πρόκειται για παράδοση, και πιθανόν όχι για σύμπτωση: μάλλον μοιάζει με καινούργια ανακάλυψη μιας πραγματικά αιτιώδους σύνδεσης, για την οποία σήμερα μόνο το Γραφείο Πολέμου και ο Στρατός της Σωτηρίας διατηρούν κάποια αμυδρή ιδέα.

Μια δεύτερη ομοιότητα είναι ο τρόπος με τον οποίο κινούσαν το κεφάλι κατά την διονυσιακή έκσταση. Αυτό τονίζεται επανειλημμένως στις Βάκχες: στ. 150, «ρίχνοντας τα μακριά του μαλλιά στον άνεμο». 241, «θα σε σταματήσω να τινάζεις πίσω τα μαλλιά σου». 930, «τινάζοντας το κεφάλι μπρος πίσω βακχικά». Με τον ίδιο τρόπο σε άλλο έργο η Κασσάνδρα «ανεμίζει τα ξανθά πλοκάμια όταν φυσούν του θεού οι ασυγκράτητες μαντικές εμπνεύσεις» (Ι.Α. 758). Το ίδιο χαρακτηριστικό εμφανίζεται στον Αριστοφάνη, Λυσιστράτη 1312, ται δε κόμαι σείονθ’ άπερ βακχάν, και συνεχίζεται, αν και με λιγότερη ένταση σε μετέπειτα συγγραφείς: οι μαινάδες εξακολουθούν να «τινάζουν τα κεφάλια τους» στον Κάτουλλο, στον Οβίδιο, στον Τάκιτο. Και μπορούμε να δούμε αυτό το κεφάλι που τινάζεται πίσω, αλλά και το ανάστροφο λαρύγγι, σε έργα τέχνης, όπως π.χ. στους δαχτυλιόλιθους που αναπαράστησε ο Sandys, σελ. 58 και 73, ή στη μαινάδα σε ανάγλυφο του Βρετανικού Μουσείου (Marbles II, πίνακας ΧΙΙΙ, Sandys, σελ. 85). Όμως η εκφραστική αυτή κίνηση δεν είναι απλώς μια συμβατικότητα της ελληνικής ποίησης ή τέχνης. Παντού και πάντοτε η έκφραση αυτή προσδιορίζει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της θρησκευτικής υστερίας. Παίρνω τρεις σύγχρονες περιγραφές, ανεξάρτητες μεταξύ τους: «το συνεχές τίναγμα του κεφαλιού προς τα πίσω, που έκανε τα μαύρα μακριά τους μαλλιά να ανεμίζουν ολόγυρα, πρόσθετε πολλά στην άγριά τους εμφάνιση» «τα μακριά τους μαλλιά ριγμένα παντού από τις απότομες κινήσεις, που έκαναν τα κεφάλια τους μπρος πίσω». «το κεφάλι τιναζόταν από τη μια μεριά στην άλλη ή έπεφτε πολύ πίσω από το πρησμένο και εξογκωμένο λαρύγγι». Η πρώτη φράση προέρχεται από την έκθεση ενός ιεραπόστολου σχετικά με έναν κανιβαλικό χορό στη βρετανική Κολούμπια, που κατέληξε στον τεμαχισμό και στο φάγωμα ενός ανθρώπου. Η δεύτερη περιγράφει ένα ιερατικό χορό αιγοφάγων στο Μαρόκο. Και η Τρίτη προέρχεται από ένα Γάλλο γιατρό που περιγράφει κλινικά την υστερία ενός δαιμονισμένου.

Φυσικά η αναλογία αυτή δεν είναι η μόνη που ενώνει αυτές τις διάσπαρτες περιπτώσεις. Οι εκστατικοί χορευτές του Ευριπίδη «κουβαλούσαν φωτιά πάνω στα μαλλιά τους, που δεν καίγονταν» (Βάκχες 757). Αυτό ακριβώς κάνει ο εκστατικός χορευτής σε άλλα μέρη. Στη βρετανική Κολούμπια χορεύει κρατώντας αναμμένα κάρβουνα στα χέρια του, παίζει παράτολμα μ’ αυτά, και μάλιστα τα βάζει στο στόμα του. Έτσι κάνει και στη Ν. Αφρική. Το ίδιο και στη Σουμάτρα. Στο Σιάμ και στη Σιβηρία ο χορευτής διακηρύττει πως είναι άτρωτος, όσον καιρό είναι μέσα του ο θεός – όπως ακριβώς είναι άτρωτοι οι χορευτές στον Κιθαιρώνα (Βάκχες 761). Και οι Ευρωπαίοι γιατροί έχουν βρει μια εξήγηση ή μια ημι-εξήγηση στα νοσοκομεία τους: στη διάρκεια της κρίσης ο υστερικός ασθενής συχνά είναι πράγματι αναίσθητος – κάθε ευαισθησία στον πόνο έχει απωθηθεί.

Μια ενδιαφέρουσα περιγραφή της χρήσης, αυθόρμητης και θεραπευτικής μαζί, της εκστατικής όρχησης και εκστατικής μουσικής (τρομπέτα, τύμπανο, φλογέρα) στην Αβυσσηνία, στις αρχές του 19^ου αιώνα, μπορεί να βρει κανένας στο βιβλίο Η ζωή και οι περιπέτειες του Ναθαναήλ Pearce, γραμμένη από τον ίδιο στη διάρκεια της παραμονής του στην Αβυσσηνία από το 1810 ως το 1819, Ι, 290κκ. Εδώ εμφανίζονται αρκετά κοινά σημεία της περιγραφής του Ευριπίδη. Στο αποκορύφωμα του χορού η ασθενής «τινάχτηκε με τέτοια γρηγοράδα, που ακόμη και ο ταχύτερος δρομέας δεν θα μπορούσε να τη φτάσει (πρβ. Βάκχες 748, 1090), και ύστερα από 200μέτρα περίπου κατέρρευσε ξαφνικά σα να την πυροβόλησαν» (πρβ. Βάκχες 139 και σημείωση 11 παραπάνω). Η ιθαγενής γυναίκα του Pearce, που προσβλήθηκε από τη μανία, χόρευε και πηδούσε «μάλλον σαν ελάφι παρά σαν ανθρώπινο πλάσμα (πρβ. Βάκχες 866κκ., 166κκ.). Και παρακάτω λέει: «έχω δει τους ανθρώπους σ’ αυτούς τους παροξυσμούς να χορεύουν έχοντας ένα μπρούλι, μια μποτίλια με χυμό αραποσιτιού, πάνω στα κεφάλια τους δίχως να χύνουν το υγρό ούτε να ρίχνουν κάτω το μπουκάλι, μολονότι παίρνουν τις πιο αλλόκοτες στάσεις» (πρβ. Βάκχες 775κκ. Νόννος, 45.294κκ.).

Η γενική περιγραφή της επιδρομής των μαινάδων στα θηβαϊκά χωριά (Βάκχες 748-764) ανταποκρίνεται στη γνωστή συμπεριφορά ανάλογων ομάδων σε άλλα μέρη. Σε πολλούς λαούς τα άτομα που βρίσκονται σε ανώμαλη κατάσταση, φυσική ή τεχνητή, έχουν το προνόμιο να λεηλατούν την κοινότητα: είναι επικίνδυνο να επέμβει κάποιος στα έργα τους, αφού την ώρα αυτή βρίσκονται σε επαφή με το υπερφυσικό. Έτσι στη Σιβηρία οι νεόφυτοι, που υφίστανται τη μύηση στο δάσος, έχουν την άδεια να εισβάλλουν σε χωριά και να τα λεηλατούν, αρπάζοντας ό,τι θέλουν: το ίδιο συμβαίνει και με τα μέλη των μυστικών εταιρειών στη Σενεγάλη, στο Αρχιπέλαγος Βίσμαρκ και αλλού, την εποχή που οι τελετές τους έχουν αποκόψει από την κοινότητα. Αυτός ο τρόπος συμπεριφοράς ανήκει αναμφίβολα σ’ ένα στάδιο κοινωνικής οργάνωσης που η Ελλάδα του 5^ου αιώνα είχε από καιρό ξεπεράσει. Ο μύθος όμως ή η τελετουργική λατρεία ήταν δυνατό να έχουν διατηρήσει την ανάμνηση του σταδίου αυτού και ίσως ο Ευριπίδης να το είχε πραγματικά βρει στην Μακεδονία. Μπορούμε ίσως να δούμε και σήμερα στη συμπεριφορά των μασκαρεμένων μίμων της Βιζύης ένα εξασθενημένο τελετουργικό κατάλοιπο: «γενικά», λέει ο Dawkins, «καθετί που είναι παραπεταμένο μπορεί να κρατηθεί σαν ενέχυρο που πρέπει να αποδεσμευθεί με πληρωμή, και ειδικά οι κοπέλες, τα Κορίτσια, αρπάζουν τα βρέφη γι’ αυτό το σκοπό». Είναι άραγε οι κοπέλες αυτές οι κατευθείαν απόγονοι των μαινάδων που έκλεβαν μωρά στις Βάκχες στ. 754 (κάτι που παρουσιάζεται επίσης στο Νόννο και σε αγγεία);

Ένα άλλο στοιχείο, καταφανώς πρωτόγονο, είναι το κράτημα των φιδιών (Βάκχες, 101κκ. 698, 768). Ο Ευριπίδης δεν το καταλαβαίνει, μολονότι ξέρει πως ο Διόνυσος μπορεί να εμφανισθεί σα φίδι (1017κκ.). Υπάρχουν τέτοιες παραστάσεις σε αγγεία, και μετά τον Ευριπίδη το στοιχείο αυτό γίνεται μέρος της συμβατικής λογοτεχνικής εικόνισης της μαινάδας. Φαίνεται όπως πως στα κλασικά χρόνια μονάχα στην πολύ πρωτόγονη λατρεία του Σαβάζιου, και ίσως στον μακεδονικό Βακχισμό, κρατούσαν πράγματι ένα ζωντανό φίδι, φορέα του θεού, στη διάρκεια των τελετουργικών λατρειών. Όμως το κράτημα αυτό, ακόμη και όταν δεν βασίζεται στην πίστη ότι το φίδι είναι θεϊκό, μπορεί να είναι ένας ισχυρός παράγοντας δημιουργίας θρησκευτικής έξαρσης. Αυτό φαίνεται από μια πρόσφατη, περίεργη περιγραφή (που συνοδεύεται από φωτογραφίες) της τελετουργίας με τους κροταλίες, που συνηθίζεται στην Αγία Εκκλησία σε απομακρυσμένα χωριά ανθρακωρύχων στις επαρχίες Leslie και Perry στο Κεντάκυ. Σύμφωνα με την περιγραφή αυτή, το άγγιγμα του φιδιού (που βασίζεται κατά τα φαινόμενα στον Μάρκο 16:18 «όφεις θέλουσι πιάνει») αποτελεί μέρος της θρησκευτικής λειτουργίας η οποία άρχιζε και συνοδευόταν από εκστατική όρχηση και τέλειωνε με ολοκληρωτική εξάντληση. Τα φίδια ανασύρονται από κιβώτια και περνούν από χέρι σε χέρι (προφανώς και από άνδρες και από γυναίκες). Οι φωτογραφίες δείχνουν τους πιστούς να κρατούν τα φίδια πάνω απ’ το κεφάλι τους (πρβ. Δημοσθένης, Περί Στεφάνου 259, υπέρ της κεφαλής αιωρών) ή κοντά στα πρόσωπά τους. «Ένας άνδρας σπρώχνει το φίδι μέσα στο πουκάμισό του και το αρπάζει πριν πέσει στο χώμα καθώς στρέφεται να φύγει» - ενδιαφέρουσα και συγγενής αντιστοιχία προς την τελετουργική πράξη των Σαβαζιαστών, που περιγράφει ο Κλήμεντας και ο Αρνόβιος, αντιστοιχία που ίσως μας κάνει διστακτικούς να συμφωνήσουμε με τον Dieterich πως η πράξη αυτή «δεν μπορεί να δείξει απολύτως τίποτε άλλο παρά τη σεξουαλική ένωση του θεού με τον νεόφυτο!»

Απομένει να πούμε κάτι για το αποκορύφωμα της διονυσιακής χειμερινής όρχησης, που είναι επίσης το αποκορύφωμα των Κολομβιανών και Μαροκινών χορών που αναφέραμε παραπάνω – τον τεμαχισμό και καταβρόχθιση ωμού κρέατος ζώου, δηλ. τον σπαραγμόν και την ωμοφαγίαν. Εύκολα μπορούμε να αφαιρέσουμε τις υπερβολές από τις περιγραφές της πράξης αυτής, που μας δίνουν με χαιρεκακία ορισμένοι χριστιανοί Πατέρες, και είναι δύσκολο επίσης να μάθουμε πόση σημασία πρέπει να αποδώσουμε στις ανώνυμες μαρτυρίες των σχολιαστών και των λεξικογράφων πάνω στο θέμα αυτό. Ότι όμως η πράξη αυτή εξακολουθεί να κατέχει κάποια θέση μέσα στην ελληνική οργιαστική τελετουργία, στα κλασικά χρόνια, είναι βεβαιωμένο όχι μόνο από την αξιόπιστη αυθεντία του Πλουτάρχου, αλλά και από τους κανονισμούς της διονυσιακής λατρείας στη Μίλητο το 276 π.Χ., όπου διαβάζουμε: μη εξείναι ωμοφάγιον εμβαλείν μηθενί πρότερον ή η ιέρεια υπέρ της πόλεως εμβάλη. Η φράση ωμοφάγιον εμβαλείν έχει προκαλέσει σύγχυση στους μελετητές. Δεν νομίζω πως σημαίνει «ρίχνω ζώο θυσίας σ’ ένα λάκκο» (Wigand, ό.π.) ή «ρίχνω ένα κομμάτι βοδιού σε χώρο αγιασμένο» (Haussoulier, R.E.G. 32.266). Μια εικόνα αιματηρότερη, αλλά πειστικότερη μας δίνει ο Ernest Thesiger, που περιγράφει μια ετήσια τελετή, που παρακολούθησε στην Ταγγέρη στα 1907. «Μια φυλή που ζει στους λόφους κατεβαίνει στην πόλη σε κατάσταση ημιασιτίας και παραληρήματος από ναρκωτικά. Μετά από το συνηθισμένο χτύπημα των ταμ-ταμ, το ουρλιαχτό των αυλών και τον μονότονο χορό, ρίχνουν ένα πρόβατο στο κέντρο μιας πλατείας. Τότε ξυπνούν οι θιασώτες και ξεσκίζουν το ζώο και τρώνε το κρέας του ωμό». Ο συγγραφέας προσθέτει πως «κάποια χρονιά ένας μαύρος της Ταγγέρης, που παρακολουθούσε τα συμβαίνοντα, επηρεάστηκε τόσο πολύ από την καθολική φρενίτιδα του πλήθους ώστε έριξε το βρέφος του στη μέση των ανθρώπων». Άσχετα αν το τελευταίο είναι αλήθεια ή ψέψμα, η περιγραφή δίνει μια ιδέα της σημασίας του εμβαλείν και απεικονίζει επίσης τους πιθανούς κινδύνους της ξέφρενης ωμοφαγίας. Οι αρχές στη Μίλητο είχαν αναλάβει ένα έργο που συχνά επαναλαμβάνεται: φόρεσαν στον Διόνυσο ζουρλομανδύα.

Στις Βάκχες ο σπαραγμός ενεργείται πρώτα στα ζωντανά των Θηβαίων και ύστερα στον Πενθέα. Και στις δυο περιπτώσεις η περιγραφή γίνεται με τέτοιον τρόπο που ο σύγχρονος αναγνώστης δυσκολεύεται να τον συμμεριστεί. Μια λεπτομερής περιγραφή της ωμοφαγίας πιθανόν να πείραζε τα στομάχια ακόμη και του αθηναϊκού ακροατηρίου. Ο Ευριπίδης μας μιλά για την ωμοφαγία δύο φορές, στις Βάκχες 139 και στους Κρήτες απ. 472, αλλά και στα δύο σημεία ξεπερνά το πρόβλημα εύστροφα και διακριτικά. Είναι δύσκολο να καταλάβουμε την ψυχολογική κατάσταση την οποία περιγράφει με τις δύο λέξεις ωμοφάγος χάρις. Είναι όμως αξιοσημείωτο πως οι μέρες που ορίζονταν για ωμοφαγία ήσαν «μέρες αποφράδες και σκυθρωπές». Πράγματι όσοι συνηθίζουν μια τέτοια τελετή στην εποχή μας φαίνεται ότι δοκιμάζουν συγχρόνως ένα μείγμα υπέρτατης έξαρσης και υπέρτατης αποστροφής. Είναι συγχρόνως άγιο και φριχτό – η ίδια βίαιη σύγκρουση των συναισθηματικών καταστάσεων διατρέχει τις Βάκχες και βρίσκεται στη ρίζα κάθε θρησκείας διονυσιακού τύπου.

Μετέπειτα Έλληνες συγγραφείς ερμήνευσαν την ωμοφαγία, όπως έκαναν με την όρχηση, και όπως μερικοί θα ερμήνευαν τη χριστιανική μετάληψη: ήταν απλώς μια τελετή αναμνηστική, μνήμη των ημερών εκείνων που το βρέφος-Διόνυσος κομματιάστηκε και καταβροχθίστηκε. Ωστόσο η συνήθεια αυτή φαίνεται πως βασίζεται πράγματι σε έναν πολύ απλό συλλογισμό της πρωτόγονης λογικής. Οι ομοιοπαθητικές επιδράσεις της κρεατοφαγίας είναι γνωστές σε όλο τον κόσμο. Αν κάποιος θέλει να γίνει λεοντόκαρδος, πρέπει να φάει λιοντάρι. Αν θέλει να γίνει πανούργος, πρέπει να φάει φίδι. Όσοι τρώνε κοτόπουλα και λαγούς θα γίνουν δειλοί, όσοι τρώνε χοιρινό θα αποκτήσουν μικρά γουρουνίσια μάτια. Κατ’ αναλογίαν, αν θέλει κάποιος να γίνει θεός πρέπει να φάει θεό (ή τουλάχιστον κάτι που είναι θείον). Και πρέπει ο θεός να φαγωθεί ζωντανός και ωμός, πριν χυθεί το αίμα του: μόνο έτσι μπορεί να προστεθεί η ζωή του στη δική μας ζωή, επειδή «το αίμα είναι η ζωή». Ο θεός όμως δεν βρίσκεται πάντοτε πρόχειρα για να φαγωθεί, κι ούτε θα ήταν ασφαλές για κάποιον να τον φάει σε ώρες συνηθισμένες, δίχως την κατάλληλη προετοιμασία να δεχθεί το ιερό μυστήριο. Μια φορά όμως κάθε δυο χρόνια ο θεός είναι παρών ανάμεσα στους ορεσίβιους χορευτές: «οι Βοιωτοί», λέει ο Διόδωρος (4.3), «και οι άλλοι Έλληνες και οι Θρακιώτες πιστεύουν ότι αυτή την εποχή επιφαίνεται ο θεός στους ανθρώπους» - ακριβώς όπως γίνεται στις Βάκχες. Μπορεί να εμφανίζεται επίσης με πολλές μορφές: ως φυτό, ζώο ή άνθρωπος. Τρώγεται επίσης σε πολλές μορφές. Στον καιρό του Πλουτάρχου οι άνθρωποι κομμάτιαζαν και μασούσαν κισσό. Ίσως η συνήθεια αυτή να είναι πρωτόγονη ή ακόμη υποκατάστατο μιας αιματηρής τελετής. Στον Ευριπίδη ο ταύρος διαμελίζεται, ο τράγος διαμελίζεται και τρώγεται. Ακούμε και αλλού σχετικά με την ωμοφαγίαν νεβρών και με τη διασπάραξη εχιδνών. Αφού σε όλα αυτά μπορούμε να αναγνωρίσουμε, άλλοτε με μεγαλύτερη κι άλλοτε με μικρότερη πιθανότητα, την ενσάρκωση του θεού, τείνω να δεχτώ την άποψη του Gruppe, ότι δηλ. η ωμοφαγία ήταν ένα ιερό μυστήριο στο οποίο παρευρισκόταν θεός με τη μορφή θηρίου και διαμελιζόταν και τρωγόταν έτσι από τους πιστούς του. Έχω δείξει κάπου αλλού πως υφίστατο κάποτε ένας ισχυρότερος (επειδή ήταν φοβερότερος) τύπος αυτού του ιερού μυστηρίου, έχω δείξει δηλ. τον σπαραγμό και πιθανώς το φάγωμα του θεού με τη μορφή ανθρώπου. Ακόμη πως η ιστορία του Πενθέα είναι κατά ένα μέρος αντανάκλαση αυτής της πράξης – αντίθετα φυσικά με τον ευημερισμό του συρμού, που βλέπει στην πράξη αυτή μονάχα την αντανάκλαση μιας ιστορικής σύγκρουσης ανάμεσα στους διονυσιακούς ιεραπόστολους και στους αντιπάλους τους.

Για να συνοψίσω: προσπάθησα να δείξω πως η περιγραφή του μαιναδισμού, που μας δίνει ο Ευριπίδης, δεν πρέπει να ερμηνευθεί με βάση «την φαντασία και μόνο». Πως οι επιγραφικές μαρτυρίες (όσο κι αν είναι ατελείς) αποκαλύπτουν μια στενότερη σχέση με την πραγματική λατρεία, από όσο αντελήφθησαν οι βικτωριανοί μελετητές. Και πως η μαινάδα, όσο κι αν ορισμένες της πράξεις είναι μυθικές, στην ουσία δεν είναι ένας μυθολογικός χαρακτήρας, αλλά ένας ανθρώπινος τύπος που παρατηρήθηκε και συνεχίζει να παρατηρείται. Ο Διόνυσος εξακολουθεί να έχει τους θιασώτες του και τα θύματά του, μολονότι του δίνουμε άλλα ονόματα. Έτσι και ο Πενθέας ήρθε αντιμέτωπος μ’ ένα πρόβλημα που άλλες πολιτικές αρχές βρέθηκαν στην ανάγκη να το αντιμετωπίσουν στην πραγματική ζωή.

E. R. DODDS

ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΡΑΛΟΓΟ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΓΙΩΡΓΗΣ ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ – Α. ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ 1996

ΚΑΙ ΤΙ Μ’ ΑΥΤΟ – W. B. YEATS

Οι πιο εκλεκτοί συμμαθητές του στο σχολειό

Λέγαν πως θα γινότανε διάσημος.

Το πίστεψε κι αυτός, κι έζησε με κανόνες

Κι ως τα τριάντα του τον έφαγε ο μόχθος.

«Και τι μ’ αυτό;» τραγούδησε το φάντασμα του Πλάτωνα.

«Και τι μ’ αυτό;»

Όλα τα έργα του διαβάστηκαν

Και ύστερ’ από χρόνια κέρδισε

Χρήματα αρκετά για τις ανάγκες του

Και φίλους κέρδισε που ήταν φίλοι.

«Και τι μ’ αυτό;» τραγούδησε το φάντασμα του Πλάτωνα.

«Και τι μ’ αυτό;»

Όλα τα ευτυχισμένα του όνειρα εκπληρώθηκαν:

Σπίτι απόχτησε παλιό, γυναίκα, κόρη, γιο,

Χωράφια με δαμασκηνιές και λάχανα,

Κι είχε τριγύρω του σοφούς και ποιητές.

«Και τι μ’ αυτό;» τραγούδησε το φάντασμα του Πλάτωνα.

«Και τι μ’ αυτό;»

«Το έργο μου τελείωσε», είπε όταν γέρασε,

«σύμφωνα με το σχέδιο το νεανικό,

Και ας φωνάζουν οι ανόητοι. Ποτέ δεν εξετράπην,

Κάτι το τέλειο κατόρθωσα εγώ».

Πιο δυνατά τραγούδησε το φάντασμα του Πλάτωνα:

«Και τι μ’ αυτό;»

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΣΠΥΡΟΣ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ

W. B. YEATS

ΠΟΙΗΜΑΤΑ

ΜΟΡΦΩΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΗΣ 2005

Η ΘΕΜΙΣ – ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΒΑΛΑΔΩΡΟΣ

Στην σημερινή μας ομιλία θα ήθελα να σας υπενθυμίσω την διδασκαλία που είχαμε κάνει σχετικώς με την παγκόσμια ψυχή, και σας είχα πει τότε, ότι: η Θεότης που προϊσταται της Παγκοσμίου Ψυχής είναι η Θέμις.

Η Θέμις ταυτίζεται φυσικά ιερατικώς με την Δίκη. Και όπως μας λέγουν τα μυστήρια και οι ποιηταί, ο Όμηρος και άλλοι, κυρίως η Δίκη είναι συμπάρεδρος του Διός.

Το να είσαι συμπάρεδρος του Διός μια Θεότης, σημαίνει ότι εμπερικλείει εν εαυτή όλας τας ιδιότητας και τας αρετάς του Θεού, του υπάρχοντος Θεού, αλλά κατά διάφορον τρόπον εκδεδηλωμένες.

Δηλαδή, εκδεδηλωμένες και τετελεσμένες δημιουργικώς.

Επίσης στα μυστήρια την Θέτιδα την ταυτίζουνε με την Γη, ή με την Γαία.

Ο Αισχύλος μας λέει στον Προμηθέα, όταν μιλάει ο Προμηθέας και λέει: Εμοί δε μήτηρ Θέμις, κατ’ άλλους δε Γαία.

Έχομε δε υπ’ όψιν μας στην αρχαιοτάτη εποχή, όλα τα μαντεία τα αρχαία, στα οποία μαντεύονται υψηλότατες έννοιες, και χρησμοί υψηλότατοι, είναι αφιερωμένα εις την Θέμιδα Γαία.

Αυτό ακριβώς σημαίνει ότι: ταυτοχρόνως η Θέμις είναι μια Θεότης και της ψυχής της Παγκοσμίου, και της Γαίας.

Δηλαδή έχει έναν στενό σύνδεσμο η Θέμις με την Γαία και με την Παγκόσμιο Ψυχή, αλλά και με τα του Διός πράγματα της ποιήσεως.

Επομένως, από εκεί πρέπει να ξεκινήση κανείς και να δη κατ’ ουσίαν και κατά βάθος την διδασκαλία περί στοιχείων.

Σας έχω πει και άλλες φορές ότι: η Θέμις έχει τρεις θυγατέρες. Την Ευνομία, την Δίκη και την Ειρήνη.

Αυτές οι τρεις θυγατέρες εκπροσωπούν όλη την κατάσταση της Δημιουργίας, εν δεσμοίς, εν λόγοις, εν αναλογίαι και εν αρμονίαι.

Άλλωστε όλη η Δημιουργία, δεν είναι τίποτε άλλο από δεσμούς, λόγους, αναλογίες, γεωμετρήσεις, αρμονίες.

Όλα τα όντα εν μορφή εκδεδηλωμένα, εκφράζουν ακριβώς αυτές τις τρεις θυγατέρες της Θέμιδος. Ενεργούσες κάθε μια κατά τον τρόπο της, αλλά και κάθε μια ευρισκομένη εις την άλλην. Αφού είναι αδελφές, εν αλλήλαις υπάρχουσιν και οι μεν και οι δε.

Τις διακρίνουμε δε εμείς χωριστά στην διδασκαλία μας, για να μπορέσουμε να τις κατανοήσουμε περισσότερο, γιατί κάθε μια έχει και τον τρόπο της εκφράσεώς της.

Όλες όμως είναι τριαδικές και μοναδικές θυγατέρες της αυτής θεότητος. Επομένως και οι τρεις θυγατέρες της Θέμιδος, εκπροσωπούν τας θείας αρετάς της θείας Μητρός.

Επαναλαμβάνουμε λοιπόν και λέμε: γιατί αυτές τις θυγατέρες τις λέμε δεσμούς, αναλογίες, λόγους, αρμονίες, συμφωνίες, συστήματα;

Ας αρχίσουμε από την Ευνομία.

Η Ευνομία είναι κατ’ εξοχήν η Θεότης του νόμου. Του θείου Νόμου. Γι’ αυτό λέμε πάντα Ευ νόμος.

Τι είναι νόμος; Νόμος είναι νου διανομή.

Προσέχτε: το Ευ εδώ σε αυτά που λέμε, έχει την έννοια του θείου Κάλλους και της Διακοσμήσεως.

Μυστηριακώς και μυητικώς το Ευ είναι ακριβώς η θεία τέχνη εν τη αγαθοειδή και εν τη καλλοποιώ αυτής υποστάσεως.

Όταν λέμε Ευνομία, δεν είναι μόνο η λειτουργία του νόμου, γιατί ο νόμος είπαμε ότι είναι νου διανομή.

Όμως τι μπορεί να είναι του νου η διανομή;

Αυτός είναι ο Λόγος. Ο Λόγος ως Αρχηγικός Νους που είναι ο Πατήρ ή ο Ποιητής, διότι ένα και το αυτό πράγμα είναι, με την διαφορά, αναλόγως της σχέσεώς των, όσον αφορά με το Εν.

Αλλά Πατήρ και Ποιητής είναι ο δίμορφος Ιανός, που είναι ένας και μοναδικός Θεός. Ύπατος των Θεών, ο Ζευς.

Λέμε λοιπόν ότι: ο νους διανεμόμενος εις την Δημιουργίαν, και γενόμενος Ποίησις είναι Νόμος.

Ευ νόμος, είναι ακριβώς ο νους ως Λόγος, διανέμων την ποιότηταν και το περιεχόμενον της Δημιουργίας, υπαρχούσης εν δημιουργικώ νω, εν αρχηγικώ ή εν ποιητικώ νω, ως ενιαίος και μοναδικός, πάντα δε κατά μιαν ιδέαν αδιάκριτον ενιαίως.

Διανεμόμενος ο νους εδώ, εκπροσωπεί τον λόγον ο οποίος παντού υπάρχει. Δηλαδή σε κάθε εκδήλωση αποκλίσεως του νου, για να ποιήση.

Επομένως είναι πραγματικά νου διανομή η Ευνομία.

Αλλά και τι άλλο έχει η Ευνομία;

Αυτή η διανομή του νου, δεν είναι μόνο απλώς η λειτουργία του λόγου χάριν της αποκλίσεως των πραγμάτων από την μόνιμον και μονοειδή κατάσταση, εις την πολυειδή έκφραση. Αλλά τι άλλο είναι;

Είναι ακριβώς ότι: ο λόγος αυτός, ο νόμος αυτός ο οποίος διανέμεται, αλλά ταυτοχρόνως είναι και ο φορεύς. Τίνος φορεύς;

Της Δημιουργίας ως παραδείγματος ή ως εικόνος.

Το Ευ επομένως, σε αυτάς τας θείας καταστάσεις δεν χωρίζεται από τον νόμο, τον θείο νόμο, γιατί είναι ταυτόσημος, είναι εν ταυτότητι του Όντος.

Όμως ως Θείου νου διανομή διανέμεται, χορηγών πάντα και κατά πάντα, εις τα πρώτα, εις τα μέσα και εις τα έσχατα. Αλλά και εις την επιστροφή τους, δηλαδή και εις την κίνησή τους, και εις την ταυτότητά τους, και εις την ετερότητά τους, αλλά και εις την κίνηση και την στάση τους, ο Λόγος είναι αυτός πάντα ο οποίος προϊσταται, ο οποίος εν ταυτότητι εκφράζεται ταυτοσήμως.

Δηλαδή εν ταυτότητι, εκφράζεται ενιαίως. Εν ετερότητι δε εκφράζεται πολυειδώς. Εν κινήσει εκφράζεται ρέον.

Ρέον σημαίνει ότι εκφράζεται συνεχώς, μετρών και κρατών το συνεχές και το μόνιμον, εν τη αποσχίσει των πραγμάτων, λόγω ακριβώς της δράσεως του νόμου της δυάδος. Δηλαδή της διαστάσεως και της κινήσεως.

Εν στάσει δε πάλι, κρατάει το μόνιμον, το μοναδικό και το σταθερόν.

Εδώ στο μοναδικόν, είναι έντονη η παρουσία του Ευ ως εικόνος, ως μορφής, ως σχήματος, αλλά και γενικώς κάτι τι το οποίον αποτελεί την σταθερή κατάσταση των πραγμάτων, των πέραν από την μοναδικότητα του νου υπαρχόντων.

Εδώ βλέπουμε ότι κρατάει εν τη στάσει, την κατάσταση της υπάρξεως.

Δηλαδή ξαναφέρνει πάλι, κρατώντας πάλι τον νόμο και το Ευ – η ευνομία - με τον αυτόν λόγον που υπάρχει, κρατώντας πάντα την ταυτότητα εκδηλωμένη, είτε ως παράδειγμα, είτε ως εικόνα, είτε ως είδος ή σχήμα, είτε ως σύστημα ή οτιδήποτε άλλο. Έτσι και τα πρώτα και τα δεύτερα και τα μέσα αλλά και τα έσχατα τα κρατάει σε μια κατάσταση ισορροπίας και Ενότητος.

Σας τα λέω απλά, για να κατανοηθούνε και απλά μέσα σας, αν κάτι δεν καταλαβαίνετε μπορείτε να ρωτήσετε.

Λέμε λοιπόν: η Ευνομία όσον αφορά σαν κόρη της Θέμιδος γης, είναι Γεωμετρία. Η Ευνομία, σαν κόρη της Θέμιδος Δίκης είναι Αρμονία.

Δεν χωρίζεται το ένα από το άλλο, αλλά ο ρόλος που παίζει ο λόγος αυτός, ως ο αυτός Λόγος, άλλοτε μεν εκφράζεται ως γεωμέτρησις, άλλοτε δε εκφράζεται ως αρμονία.

Μεταξύ της γεωμετρήσεως και της αρμονίας, υπάρχει ένας άλλος παράγων, μια άλλη αρετή, η Ειρήνη.

Προσέχτε: η μεν Ευνομία, ως κόρη της Θέμιδος Γαίας κρατάει τον αυτόν λόγον πάντοτε. Δηλαδή το εδραίον και μόνιμον.

Όμως στην Ευνομία ως Δίκη: ο αυτός λόγος διανέμεται κατά τον λόγο του Ευ, και όπως έχουμε ξαναπεί, τοις μείζοσι δίνει μείζονα λόγο – όχι ποσότητες – τοις ελάττοσι ελάττονα λόγον.

Αλλά προσέχτε: ο ελάττων λόγος και ο μείζον λόγος, τοις μείζοσι μείζονα, είναι λόγοι ποιοτικοί, είναι λόγοι κοσμήσεως και όχι λόγοι ποσοτικοί ή ποσότητος.

Άρα ο λόγος αυτός – τοις μείζοσι μείζοσι – δίδει ποιότητα στα μείζονα πράγματα.

Ποια είναι αυτά τα μείζονα πράγματα για εμάς;

Εκείνα τα οποία είναι πλησιέστατα προς την πηγήν τους – τα μείζονα – ή προς την Μονάδα ή προς τον Νουν.

Προσέχτε: το μέγα από απόψεως διδασκαλίας, δεν είναι το μέγα το ποσοτικόν, το εν εκτάσει, αλλά είναι το μέγα εν δυνάμει παραδείγματος και εικόνος.

Άρα τοις μείζοσι μείζον ο λόγος, τοις ελάττωσι ελάττων ο λόγος. Τι σημαίνει αυτό; Τοις ελάττωσι ελάττων ο λόγος;

Σημαίνει ότι, ο λόγος κρατάει συνεχώς την ισορροπία και την αρμονία. Παύει πια να έχη, να δημιουργή εναντιότητα, γιατί μετουσιώνει πάσα εναντιότητα σε αντίθεση.

Ερώτησις: Είναι αυτό η Δίκη;

Απάντησις: Ακριβώς αυτό είναι η Δίκη. Αλλά η Ειρήνη τι είναι;

Η Ειρήνη είναι η άλλλη αδελφή, η οποία είναι παράλληλος προς την Δίκη.

Άρα στο μέσον είναι η Γεωμέτρησις. Η γεωμέτρησις είναι Ευνομία, η οποία κρατάει το κέντρο, τον μέσο λόγο. Γιατί;

Γιατί είναι κόρη της Θέμιδος Γης ή της Θέμιδος ως Παγκοσμίου ψυχής που εστιώνει και μορφώνει.

Εστιώνοντας σωματουργεί και μορφώνοντας ειδοποιεί. Η μεν Εστίωσις είναι η Γεωμέτρησις, η δε μορφοποίησις και ειδοποίησις είναι η αρμονία.

Προσέχτε: το ένα με το άλλο δεν χωρίζονται, εμείς τα χωρίζουμε τώρα εδώ στον λόγο μας, για να τα καταλάβουμε στις λεπτομέρειες και στις λειτουργίες τους. Αλλά πάντα μέσα σε κάθε είδος και κάθε μορφή της Δημιουργίας, σε κάθε εικόνα της Δημιουργίας, πρέπει πάντοτε εμείς με τον νουν μας, να διακρίνουμε και όχι να χωρίζουμε.

Να διακρίνουμε χωρίς να χωρίζουμε, την εστίωσιν, την σωματουργίαν με την ειδοποιίαν, η οποία είναι ο εναρμόνιος λόγος, και η σωματουργία είναι ο Αυτός λόγος, ο οποίος εδραιώνει αυτό που εναρμονίως υφίσταται ως υπόστασις.

Αυτό είναι το αποκεκλιμένον στερεόν. Σταθερόν και μεμορφωμένο. Το προσέχετε πως είναι;

Άρα το μεταξύ αυτών των δυο θυγατέρων, πλαισιώνεται από την γεωμέτρηση.

Η μεν Γεωμέτρησις μπαίνει στο κέντρον, η επί τα δεξιά αδελφή της, είναι η Δίκη και επί τα αριστερά η Ειρήνη ή και το αντίθετο.

Προσέχτε: λέμε είναι ομότιμες αδελφές, τρίδυμες.

Δεν είναι η μια μετά την άλλη, αλλά είναι και οι τρεις μαζί.

Επί τα αριστερά δε είναι η Ειρήνη η οποία τι κάνει;

Η Ειρήνη φέρνει την ισορροπία, όχι μόνον εις τας ποιότητας και εις τα είδη και εις τας μορφάς της Δημιουργίας, αλλά φέρνει και την ισορροπία εις τας σχέσεις αυτών των μορφών, των ποιοτήτων, και όλων των πραγμάτων που εστιώνονται σωματουργούμενα, και διαμορφώνονται ειδοποιούμενα.

Όμως εδώ σε αυτά που λέμε, έχομε και τον παράγοντα ύλη, ο οποίος, εάν αφηνότανε έτσι δεν θα υπήρχε δυνατότης Δημιουργίας, γιατί η ύλη από μόνη της είπαμε είναι το μη είναι, είναι το ουδέν και το αχανές.

Είναι το μη έχων ούτε εστίωσιν, ούτε ποιότητα, ούτε τίποτα. Αλλά είναι παράγων και αυτή.

Η Ειρήνη λοιπόν, στην σχέση της ψυχής που είναι παράγων της παγκοσμίου ψυχής με την παγκόσμιον ύλη, τι κάνει;

Προσέχτε: εξισώνει με το να χορηγή. Εις τα μείζονα ελάττωνα. Εις δε τα ελάττωνα μείζονα. Γιατί;

Γιατί εκείνο που είναι μείζον ποιοτικώς και είναι κοντά στην μονάδα του, δίδει τα ελάττωνα ποσοτικώς, για να κρατηθή ως παράγων υπάρξεως του μείζονος.

Τα δε ελάττωνα, τα οποία φθάνουν εις την εσχάτη κατάσταση, που αγγίζει την ύλην αυτήν καθ’ εαυτήν, δίδει μείζονα.

Ερώτησις: Γιατί δίδει μείζονα στην ύλη αυτήν καθ’ εαυτή;

Απάντησις: Γιατί ο Λόγος θέλει να μεταχειρίση την ύλη. Θέλει να την κάνη παράγοντα του ναι, παράγοντα της Δημιουργίας και όχι του δεν. Δηλαδή να κυριαρχήση στην άποιο ύλη το ναι, το ναι σ’ εκείνο το οποίο μορφούται και στερεούται.

Άρα εδώ βλέπουμε ότι η Ειρήνη είναι μέγας παράγων απαραίτητος για την Αρμονία, είναι στερέωσις της Γεωμετρήσεως και βεβαίωσις της Υπάρξεως.

Γι’ αυτό λέμε είναι ισότιμες οι τρεις θυγατέρες.

Μέσα σ’ αυτόν τον πρόλογο, επαναλάβαμε πάλι αυτά που έχομε πει και άλλες φορές για τις κόρες της Θέμιδος, την Δίκη, την Ευνομία και την Ειρήνη, αλλά είναι σημαντικά για τα στοιχεία που έχομε αρχίσει.

Λέμε λοιπόν: που υπάρχουν τα στοιχεία; Τι είναι τα στοιχεία;

Έχομε πει και άλλες φορές ότι τα στοιχεία είναι τέσσερα. Είναι το σώμα της ψυχής και το σώμα του Ουρανού ή του κόσμου.

Όλος ο κόσμος ιχνογραφείται και πραγματούται μέσα στα στοιχεία. Αλλά και τι άλλο είναι τα στοιχεία;

Τα στοιχεία είναι αναίρεσις της ύλης. Αναίρεσις της αρνητικής θέσεως της ύλης, και βεβαίωσις της δημιουργικής δραστηριότητος ή της ποιητικής εκδηλώσεως της ψυχής, για να στερεώση, για να μορφώση, για να εκδηλώση, και να δώση εν τω κόσμω, εν πολυειδή καταστάσι, την Αυτήν κατάσταση.

Προσέχτε: η ψυχή είναι η μήτρα, όπου το ον γονιμοποιεί την ποιητικήν του δύναμη, για να φτιάξη τον κόσμο.

Τα στοιχεία είναι το υλικό των δυνάμεων, των ποιοτήτων, των μορφών, των εικόνων και όλων των πραγματικοτήτων, με τας οποίας θα πάρει το υλικό ο Δημιουργός, για να μορφώση τον κόσμο.

Όχι μόνον κατ’ ιδέαν, αλλά και κατά πραγματικότητα.

Τι σημαίνει αυτό;

Σημαίνει ότι: για να εκφρασθή μια πραγματικότης, από την κατάσταση της ιδέας, πρέπει ο νους που γεννάει την ιδέα αυτή, να την καθορίση, να την βεβαιώση, και να την εκδηλώση για να πραγματωθή.

Η δε πραγμάτωσις της ιδέας, αφού καθορίστηκε, βεβαιώθηκε και πραγματοποιήθηκε από τον νουν, δεν είναι τίποτα άλλο, παρά είναι η επιστροφή αυτού που πραγματώθηκε, πάλιν εις τον νουν.

Αλλά προσέχτε:

Κατά θέσιν τώρα πια, ποιήματος προς Ποιητήν.

Δηλαδή, κατά λόγον του ετέρου προς το μοναδικό εν ισότητι, ή ισορροπία. Αυτό είναι και ο νόμος της επιστροφής.

Εάν δεν ήτο αυτό το πράγμα, τότε όλα θα ήταν χαμένα, δεν θα υπήρχε ούτε κόσμος, ούτε τίποτα.

Βλέπουμε λοιπόν ότι, όλα τα στοιχεία υπάρχουν εν τη ψυχή, και δια της ψυχής δρουν, και είναι φορείς σε ό,τι έχει η ψυχή ιδανικώς ή ειδητικώς.

Ιδανικώς μεν η Παγκόσμιος ψυχή, ειδητικώς δε η ψυχή του κόσμου, όπου τα στοιχεία τα κάνουνε είδη, μορφές, σχήματα ή ποικίλες καταστάσεις.

Επομένως προσέχτε: αυτό που μέσα στην ψυχή είναι Ολότης, γιατί και η ψυχή σαν προβολή του νου, είναι ανάλογον, είναι ολότης και αυτή.

Όπως ο Νους ή το Πρώτον, το Ον, έχει τα Όλα Ολικώς, έτσι και η ψυχή, γιατί ο νόμος αυτός ισχύει για όλα τα πράγματα, έτσι και σ’ αυτήν την Πρώτη θέση της ψυχής.

Δηλαδή, η εκ της Μονάδος πηγάζουσα απόκλισις έχει τα Όλα ολικώς.

Αυτό σημαίνει Ενότης, αυτό σημαίνει η παρουσία του Ενός τα Όλα Ολικώς.

Επανερχόμεθα λοιπόν και λέμε: η ψυχή σαν προβολή του όντος ή του νου, έχει τα Όλα Ολικώς.

Πως την λέμε την ψυχή όταν έχει τα όλα ολικώς;

Νοητή ψυχή ή θεία ψυχή.

Προσέχτε: εάν η Θέμις είναι η Παγκόσμιος ψυχή και είναι συμπάρεδρος τω Διί και έχει τις ίδιες ιδιότητες, τιε θείες αρετές του Διός, αφού είναι συμπάρεδρος του Διός φυσικά, και δεν κάνει τίποτα ο Ζευς χωρίς την Θέμιδα, γιατί και αυτή έχει τα Όλα Ολικώς κατά τον νουν του Διός, αλλά κατά την κατάσταση της υπάρξεως της Παγκοσμίου ψυχής.

Δηλαδή κατά την κατάσταση της Υπάρξεως του κόσμου ως Ολότητος.

Για να το προσδιορίσουμε τι λέμε, και να μη λέμε μόνο λόγια.

Ας επανέλθουμε όμως στα πριν. Τι είναι τα στοιχεία;

Στην καθαρή τους κατάσταση τα στοιχεία, είναι τα μέρη Ολικώς.

Τα μέρη είναι τα στοιχεία, αλλά προσέχτε: η έννοια του μέρους είναι έννοια που εκφράζει – για την διδασκαλία μας – την αρμονία, τον λόγον, την γεωμέτρησιν και τον αριθμό. Δηλαδή την απόκλιση, την ετερότητα.

Τα στοιχεία λοιπόν είναι τα μέρη Ολικώς.

Τα μέρη είναι τα στοιχεία, και όλο το Όλον, στα στοιχεία γίνεται μέρος, αλλά κατά Ευνομίαν, κατά Δίκην και κατά Ειρήνην.

Ποιος είναι ο Ολικός παράγων, που τα κρατάει πάντα;

Η ψυχή είναι ο παράγων που δίδει το Ολικόν στοιχείον, γιατί εκ της ψυχής πηγάζουν τα πάντα, και εις την ψυχήν απολήγουν τα πάντα, κατά τον νόμον της προβολής, της εκδηλώσεως και της επιστροφής.

Δηλαδή έχουσαι μέσα τους το στοιχείο της τελειότητος, ως Ευ εν τη υπάρξι των, το οποίον το λέμε οι σφαίρες του κόσμου.

Ερώτησις: Είναι αυτό τα Όλα μερικώς;

Απάντησις: Ακριβώς αυτό είναι. Κάθε σφαίρα έχει όλη την Ολότητα του κόσμου ως είδος – ιδέα – αλλά ως είδος εν τη ψυχή εν στοιχείοις. Δηλαδή εν γεωμετρήσει, εν εστιώσει, εν μορφή, εν σωματουργία και ειδοποιεία, εν τη σφαίρα και εν ται σφαίραις του κόσμου ή των κόσμων.

Κατόπιν έχομε τα μέρη μερικώς. Τι είναι τα μέρη μερικώς;

Εκείνο που η ποικιλία των ειδών μεταξύ τους, κατά λόγον Ευνομίας, Αρμονίας, Δίκης και Ειρήνης, εν εαυτοίς εκπροσωπούν. Τι εκπροσωπούν;

Το Ολικόν κάλλος, αλλά εν μερισμώ εκπεφρασμένο, εν εικόσι η εν εικόνες να το πούμε καλλίτερα – για να μη μας πάρουνε στο ξύλο οι της εκπαιδευτικής μεταρυθμίσεως.

Τι είναι αυτό; Είναι η εμφάνισις του κόσμου.

Όχι μόνον εν σφαίραις, αλλά και εν περιεχομένω των σφαιρών.

Αυτό είναι η Διάστασις.

Σε όλα αυτά που λέμε, βλέπουμε πόσο μεγάλο ρόλο παίζουν τα στοιχεία. Έχουνε και τον αριθμητικό λόγο τους, και τον γεωμετρικό μεταξύ τους, αλλά έχουνε και της Ειρήνης τον λόγο, που είναι αριθμητική και αυτή, γιατί ο αριθμός κινείται μεταξύ πέρατος και απειρίας, ή να το πούμε καλλίτερα μεταξύ περιττού και αρτίου.

Κινούμενα τα πράγματα εν αριθμώ, γιατί πρώτα θα κινηθούνε εν αριθμώ, μετά κινούνται εν γεωμετρία και μετά εν τη Γη.

Λέμε λοιπόν, πρώτα κινούνται εν αριθμώ. Κινούμενα τα πράγματα εκ της ψυχής, εν τοις στοιχείοις, εν αριθμώ, λέμε ότι κινούνται καταγωγικώς. Τι σημαίνει καταγωγικώς;

Σημαίνει ότι προβάλλονται εις την ετερότητά τους, γιατί ο Αριθμός είναι η αιτία, είναι η πηγή πάσης ετερότητος;

Κινούμενα εν αριθμώ λέμε είναι καταγωγικά.

Γεωμετρούμενα εστιώνονται και εστιούμενα σωματουργούνται.

Από εκεί αρχίζει η αναγωγή – η άνοδος. Αλλά πως πρέπει να είναι εστιούμενα και σωματουργούμενα;

Πάλι εκ της Γης ανερχόμενα, εκ της γης η οποία όπως έχουμε ξαναπεί είναι Ιδέα και εκπροσωπεί το μόνιμον, το σταθερόν και το αμετάστατον. Το αεί και το ωσαύτως έχων.

Άρα εκ της Γης εστιούμενα ή σωματουργούμενα, που πρέπει να πάνε; Παρακάτω;

Προσέχτε: ό,τι σωματουργείται, έχει και το στοιχείο της γεωμετρήσεως και της αρμονίας. Ό,τι σωματουργείται, τίθεται υπό το κράτος της Ευνομίας και της Δίκης.

Υπό το κράτος της Ευνομίας φέρουν τον νόμον και μέρος του Ευ. Τι είναι το μέρος του Ευ; Η ειδοποιία τους.

Το προσέχετε πως είναι;

Γιατί όσο περισσότερο το Ευ λειτουργεί, λειτουργεί η Ευνομία με τον αυτόν λόγον, ο οποίος ενώνει, εναρμονίζει, στερεώνει και τα πρώτα, και τα μέσα και τα έσχατα.

Τα πρώτα τα στερεώνει με τα μέσα, για να δημιουργήση διάστασιν, και εκ της διαστάσεως ύπαρξιν.

Τα δε έσχατα, είναι το τι μέλλει να φθάση ένα πράγμα που εστιώθηκε, σωματουργήθηκε και αρχίζει να ειδοποιείται, το οποίο έχει μπροστά του, τρόπον τινά το τράτο της λειτουργίας της Ευνομίας, για να κρατήση, και τον νόμο σαν εστίωση, και το Ευ σαν διακόσμηση.

Αυτό είναι η Γεωμέτρησίς του. Τι σημαίνει η γεωμέτρησίς του;

Προσέχτε: την γην δεν την έχει πια ως παράγοντα του δεν, αλλά ως παράγοντα κρατήσεως της μονιμότητος, της υποστάσεως, της υπάρξεως του πράγματος εκείνου του οποίου είναι αμετάκλητον εν τη Δημιουργία.

Και τρίτον έχομε την Δίκη, η οποία όσο περισσότερον γεωμετρείται με το Ευ, δηλαδή δεν είναι πλέον μόνον μορφή, αλλά είναι και είδος.

Η μεν μορφή ή και το είδος ή και το σχήμα, διότι όταν ξεπερνιέται το σχήμα γίνεται μορφή, και όταν ξεπερνιέται η μορφή γίνεται είδος, και όταν ξεπερνιέται το είδος και ξαναγίνεται ιδέα, όχι η ιδέα η ενιαία, αλλά η ιδέα του γεωμετρηθέντος, του εναρμονισθέντος πράγματος.

Δηλαδή η κατ’ αριθμόν Ειρήνη εκφραζομένη ιδέα, αλλά και κατά τον λόγο της Ευνομίας στερεουμένη: και κατά την έκφρασιν της Δίκης, συνεχώς μετουσιωμένη, γιατί η Δίκη, όσο περισσότερο κρατάει το Ευ, της δίδει μείζονα πράγματα.

Προσέχτε: το Ευ εδώ σε αυτά που λέμε, είναι της πρώτης Μονάδος, του πρώτου Νου. Είναι του Θεού το Ευ.

Όσο κρατάει περισσότερο, τους δίδει μείζονα πράγματα, όσο έχει ολιγότερο, τους δίδει ολιγότερα πράγματα, για να μη εξαφανισθή από την ασυμμετρίαν της ύλης, αλλά να έχη συμμετρίαν της σχέσεώς του και των λόγων, οι οποίοι ενωποιούν αυτό το πράγμα που το λέμε Δημιουργία, η οποία κοσμείται και κοσμεί.

Εκείνο που θα ήθελα να σας πω για σήμερα, ώστε να σας το στερεώσω περισσότερο, και να κλείσουμε το θέμα είναι το εξής.

Πάντοτε λέμε ότι τα στοιχεία είναι τέσσερα, γιατί εκπροσωπούν τον νόμο της θείας ζάθεου τετράδος.

Αυτή η θεία τετράς δεν είναι, δεν έχει μόνο αριθμητική έννοια, έχει και γεωμετρική και αρμονική. Είναι θεία, παναρμόνια ζάθεος Τετράς.

Ερώτησις: Ίσως να μας το εξηγούσες λίγο περισσότερο; Τι εννοείς σαν γεωμέτρησις, σαν αρίθμησις και σαν αρμονία;

Απάντησις: Προσέχτε: η τετράς σαν γεωμέτρησις είναι τετράγωνος αριθμός, σαν τέτοιος αριθμός έχει και τις γωνίες και τις πλευρές ίσες.

Ισότης σημαίνει μονιμότης και στερεότης. Είναι η βάσις της στερεότητος.

Σαν γεωμέτρησις λοιπόν, η τετράς εκπροσωπεί την Γη.

Το στοιχείο Γη, που μέσα σ’ αυτό υπάρχουν και όλα τα άλλα στοιχεία. Μονίμως και ακλινώς ως ιδέα του κόσμου.

Άρα, μέσα στην τετράδα την γεωμετρική, υπάρχει όλος ο κόσμος γεωδώς, αλλά και μονίμως, ακλινώς και αμεταστάτως ως Αρχή στερεότητος, μονιμότητος και κρατήματος συνεχώς, της υπάρξεως ή του Είναι, και εν τη πολλαπλότητι του αριθμού ή της γεωμετρήσεως.

Έχομε λοιπόν την τετράδα: σαν αριθμό σαν Ειρήνη είναι ισάκις ισομερής ίσος, γιατί είναι αρτιοπεριττός αριθμός και επομένως είναι δύο άρτιοι αριθμοί ίσοι, που μας κάνουν πάλι μια μονάδα. Μια μονάδα, μια ισότητα και μια στερεότητα.

Επομένως, εδώ σαν αριθμητική σχέση, μεταξύ της μονάδος και της δυάδος ή του πέρατος και της απειρίας, όπου πάλι εδώ ανευρίσκουμε και αριθμητικώς την Γη ή την Γαία, υπάρχουσα κατά τον λόγο ισότητος. Τι γίνεται εδώ λοιπόν; Εξουδετερούται η γη ύλη ως μη ή ως δεν, και υπάρχει ή βεβαιούται πλέον ως ναι, μετά της Παγκοσμίου ψυχής.

Και τρίτον πάλι, έχουμε την τετράδα ως περιέχουσα.

Τι περιέχουσα;

Προσέχτε: μέσα στην τετράδα είναι και όλη η Δεκάς.

Δηλαδή, κατά λόγον δυνάμεως εδώ έχομε την Ευνομία και την Δίκη και την Ειρήνη. Διότι εμπεριέχει μέσα της η τετράς και τον αριθμητικόν λόγον και τον γεωμετρικό, αλλά και τον αρμονικό, ως εμπεριέχουσα όλους τους λόγους της Δημιουργίας.

Όχι μόνον κατά λόγον και κατάστασιν εκδηλώσεως δημιουργικής αλλά και κατάστασιν δυνητικότητος επιστροφής του τελείου, σε κάθε πράγμα που εμπεριέχεται εν αριθμώ ή εν γεωμετρήσει εν τη τετράδι. Αυτός είναι ο παναρμόνιος Λόγος της τετράδος που εκπροσωπεί την Δίκη.

Προσπάθησα έως εδώ να σας τα δώσω, για να μη σας κουράσω, πολύ απλά και στερεά, κολλημένα το ένα με το άλλο. Εύκολα πολύ δεν είναι, αλλά σιγά-σιγά θα την κατανοήσουμε καλλίτερα την διδασκαλία περί των στοιχείων, αλλά και τα τόσα άλλα που έχομε να πούμε συν Θεώ.

Παραλείπω το μαθηματικό μέρος των αναλύσεων, τον γεωμετρικόν ή τον αναλογικόν ή τον αρμονικό, γιατί τότε θα χαθούμε, θα πρέπει να εγκαταλείψουμε τα πάντα στην ζωή μας και να κάνουμε ένα κοινόβιο ασχολούμενοι με ανώτερα μαθηματικά για την υπόλοιπη ζωή μας. Όμως πρέπει να σας πω και ορισμένα πράγματα που είναι απαραίτητα, έστω και αν είναι δύσκολο, γιατί ίσως τότε θα μπορέσουμε να τα παρακολουθήσουμε στο βάθος-βάθος τους, λίγο καλλίτερα.

Σιγά-σιγά θα κατανοηθούν αυτά τα πράγματα, και θα σας δώσω μερικούς τύπους αριθμητικούς, γεωμετρικούς και αρμονικούς, για να δούμε τις σχέσεις των στοιχείων μεταξύ τους, ώστε να μπορέσουμε να καταλάβουμε, πως το ένα υπάρχει κατ’ αναλογίαν και αρμονίαν γεωμετρήσεως με το άλλο, ή πως γεωμετρείται ή εναρμονίζεται το ένα εις το άλλο, και το άλλο εις το άλλο κ.ο.κ.

Εκεί θα δούμε τους λόγους αυτούς τους αριθμητικούς και τους γεωμετρικούς και αρμονικούς, για να δούμε τις σχέσεις των στοιχείων μεταξύ τους, ώστε να μπορέσουμε να καταλάβουμε, πως το ένα υπάρχει κατ’ αναλογίαν και αρμονίαν γεωμετρίσεως με το άλλο, ή πως γεωμετρείται ή εναρμονίζεται το ένα εις το άλλο, και το άλλο εις το άλλο κ.ο.κ.

Εκεί θα δούμε τους λόγους αυτούς τους αριθμητικούς και τους γεωμετρικούς, αλλά και τους αρμονικούς, πως πραγματοποιούνται μέσα στην σχέση αυτή που σας έχω δώσει.

Επάνω εις αυτά θα μιλήσουμε και την προσεχή φορά φυσικά, για να ολοκληρώσουμε κάπως το θέμα και να κατανοήσουμε πληρέστερα τον ρόλο των στοιχείων στην Δημιουργία, με όσο το δυνατόν απλούστερο τρόπο, γιατί πρέπει να γνωρίζουμε ότι, η διδασκαλία μόνο απλά και ενιαίως κατανοείται.

Τέλος και τω Θεώ δόξα.

ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΒΑΛΑΔΩΡΟΣ

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ

ΜΥΗΤΙΚΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ

ΠΥΡΟΣ-ΑΕΡΟΣ-ΥΔΑΤΟΣ-ΓΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΚΑΤΗ 2002