Υπεράσπιση της Ποίησης [αποσπάσματα] - Percy Bysshe Shelley

...Η γλώσσα των ποιητών είναι ζώσα μεταφορά. Επισημαίνει τις μέχρι πριν ακατανόητες σχέσεις των πραγμάτων, τις καθιστά αιώνιες, έως ότου οι λέξεις που τις αναπαριστούν με το πέρασμα του χρόνου γίνουν σημεία αναλογιών, κατηγορίες ιδεών...

...Ο ποιητής μετέχει στο αιώνιο, το απέραντο και το ένα. Στη σκέψη του χρόνος, τόπος και αριθμός δεν υφίστανται...

...Σκοπός του ποιητή δεν είναι να θεωρεί μόνον το παρόν ως έχει... αλλά μέσα στο παρόν να διακρίνει το μέλλον. Οι σκέψεις του δεν είναι παρά οι σπόροι των λουλουδιών και των καρπών του μέλλοντος χρόνου...

...Το ποίημα είναι καθολικό, εμπεριέχει το σπέρμα μιας αναλογίας, προς κάθε τι που είναι δυνατόν να υπάρξει, σε όλες τις πιθανές παραλλαγές της ανθρώπινης φύσης...

...Ένας άλλος καθρέφτης ικανός να ξανακάνει ωραίο εκείνο που έχει φθαρεί, είναι η ποίηση...

...Η ποίηση αφαιρεί απ’ τα πράγματα το πέπλο της συνήθειας. Αποκαλύπτει την κρυμμένη τους ομορφιά. Που αυτή είναι η απώτατη ουσία του κόσμου...

...Για να είναι κανείς αγαθός με τη βαθύτερη έννοια, θα πρέπει να μπορεί να φαντάζεται με ένταση και πληρότητα...

...Η ποίηση δρα επί της αιτίας... Γιατί η ποίηση είναι το σπαθί της αστραπής που δεν μπαίνει ποτέ στη θήκη...

...Η ποίηση από το ένα μέρος και το συμφέρον του ατόμου από το άλλο, είναι ο Θεός και ο Διάβολος του κόσμου...

...Γιατί η ποίηση είναι η τέλεια και ακριβής στιγμή, ο ροδαμός των πραγμάτων...

...Δημιουργεί ανάλογα για μας μιαν άλλην ύπαρξη μέσα στην ύπαρξή μας. Γινόμαστε κάτοικοι ενός άλλου κόσμου, που μπροστά του ο πραγματικός μοιάζει χαώδης...

...Ο νους βρίσκεται σ’ ένα δικό του χώρο και μπορεί να φτιάξει «έναν Παράδεισο από Κόλαση ή μια Κόλαση από Παράδεισο». Η ποίηση μας απαλλάσσει από την κατάρα να είμαστε δέσμιοι των τυχαίων γεγονότων του περιβάλλοντος...

...Οι ποιητές είναι ιεροφάντες μιας ακατανόητης έμπνευσης... Είναι οι ίδιες τους οι λέξεις ικανές να εκφράζουν ακόμη κι εκείνο που βρίσκεται πέραν απ’ ό,τι ο νους συλλαμβάνει...

...Γιατί η ποίηση είναι ατελεύτητη φορά προς το φως το φυσικό που είναι ο λόγος και το φως το Άκτιστον που είναι ο Θεός...

Percy Bysshe Shelley

Υπεράσπιση της Ποίησης

Απόδοση Ιουλίτα Ηλιοπούλου

Εκδόσεις ύψιλον/βιβλία 1996

Τραγούδι θανάτου – Henri Michaux

Η τύχη με πλατειά φτερά, η τύχη από πλάνη έχοντάς μου φέρει μαζί με άλλους στίχους τη χαρούμενη χώρα της ξαφνικά, μα ξαφνικά καθώς επιτέλους ανέπνεα ευτυχισμένος, ατέλειωτες μικρές κροτίδες στην ατμόσφαιρα με ανατίναξαν και ύστερα μαχαίρια αναβλύζοντα από παντού με τρυπούσαν με χτυπήματα τόσο καλά που ξανάπεφτα στο σκληρό έδαφος της πατρίδας μου για πάντα δική μου τώρα.

Η τύχη με τα ψάθινα φτερά, η τύχη ανυψώνοντάς με για μια στιγμή πάνω από τις αγωνίες και τους αναστεναγμούς, ένας σωρός σχηματισμένος από χίλιους, κρυμμένος χάρις στην αφηρημάδα μου μέσα στον κονιορτό ενός ψηλού βουνού, ένας σωρός φτιαγμένος στον αγώνα μέχρι θανάτου από πάντοτε, ξαφνικά πέφτοντάς μας επάνω σαν μια βολίδα, ξανάπεφτα στο σκληρό έδαφος του παρελθόντος για πάντα παρόν τώρα.

Η τύχη ακόμα μια φορά, η τύχη με δροσερά σεντόνια περισυλλέγοντάς με μέ γλύκα, καθώς γελούσα σε όλα γύρω μου, διαμοιράζοντας όλα όσα κατείχα, ξαφνικά κυριευμένος δεν ξέρει κανείς από τι ελθούσα από κάτω και από πίσω, ξαφνικά, σαν μια τροχαλία ξεκρέμαστη, αιωρούμουν, ήταν ένα πελώριο πήδημα, και ξανάπεφτα στο σκληρό έδαφος του πεπρωμένου μου, πεπρωμένο για πάντα δικό μου τώρα.

Η τύχη ακόμα μια φορά, η τύχη με γλώσσα λαδένια, έχοντας πλύνει τις πληγές μου, η τύχη σαν μια κόμη που πιάνεις και που θα έπλεκες μαζί με τα μαλλιά σου συνεπαίρνοντάς με και ενώνοντάς με αδιάρρηκτα με εκείνη ξαφνικά, όπως ήδη κολυμπούσα στη χαρά, ξαφνικά ο θάνατος ήλθε και είπε: «Είναι καιρός. Έλα». Ο Θάνατος για πάντα. Ο Θάνατος τώρα.

ΧΡΥΣ. ΤΣΙΚΡΙΤΣΗ-ΚΑΤΣΙΑΝΑΚΗ

ΞΕΝΕΣ ΦΩΝΕΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ (Σειρά 3η)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΩΔΩΝΗ 2005

Διάλειμμα πέντε λεπτών – Francis Picabia

Είχα έναν Ελβετό φίλο, που τον λέγανε Jacques Dingue. (Σ.τ.μ. dingue στα γαλλικά σημαίνει βλαμμένος). Ζούσε στο Περού σε υψόμετρο 4.000 μέτρων. Εδώ και μερικά χρόνια, έφυγε για να εξερευνήσει αυτές τις περιοχές κι είχε πέσει θύμα της γοητείας μιας παράξενης Ινδιάνας, που τον είχε κυριολεκτικά τρελάνει με την άρνησή της να του δοθεί. Σιγά σιγά είχε εξασθενήσει τόσο, που ούτε από την καλύβα που είχε εγκατασταθεί δεν έβγαινε. Ένας Περουβιανός γιατρός που τον είχε συνοδέψει ως εκεί, τον περιποιόταν για να του γιατρέψει μια μαλάκυνση, την οποία έκρινε ως ανίατη!

Κάποια νύχτα, μια επιδημία γρίπης, ξέσπασε στη μικρή ινδιάνικη φυλή που φιλοξενούσε τον Jacques Dingue. Όλοι ανεξαιρέτως έπεσαν θύματα της γρίπης και από τους διακόσιους ιθαγενείς, εκατόν εβδομήντα οχτώ πέθαναν μέσα σε λίγες μέρες. Πολύ σύντομα ο Περουβιανός γιατρός γύρισε σαν τρελός στη Λίμα... Ο φίλος μου εν τω μεταξύ, κόλλησε κι αυτός την αρρώστια κι ακινητοποιήθηκε από τον πυρετό. Λοιπόν, όλοι οι νεκροί Ινδιάνοι είχαν από ένα ή περισσότερα σκυλιά, τα οποία σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα μείνανε με μοναδική τροφή τους κυρίους τους. Κατατρώγανε τα πτώματα κι ένα από αυτά έφερε μέσα στην καλύβα του Dingue το κεφάλι της Ινδιάνας, την οποία είχε ερωτευτεί ο φίλος μου... Την αναγνώρισε αμέσως και οπωσδήποτε θα δοκιμάστηκε από μια έντονη συγκίνηση, γιατί ξαφνικά γιατρεύτηκε από την τρέλα του κι από τον πυρετό. Ξαναβρήκε τις δυνάμεις του, λοιπόν, και παίρνοντας το γυναικείο κεφάλι από τα δόντια του σκύλου, διασκέδαζε με το να το πετά στην άλλη άκρη της καλύβας και να φωνάζει στο ζώο να του το φέρει πίσω. Τρεις φορές ξανάρχισε αυτό το παιχνίδι, το σκυλί ξανάφερνε το κεφάλι κρατώντας το με τα δόντια του από τη μύτη, αλλά, την τρίτη φορά ο Jacques Dingue το πέταξε πιο δυνατά κι έσκασε στον τοίχο, οπότε προς μεγάλη του χαρά, ο ποιητής μπόρεσε να πιστοποιήσει πως τα μυαλά, που είχανε πεταχτεί έξω από το κρανίο δεν παρουσίαζαν παρά μονάχα μια περιέλιξη, με αποτέλεσμα να παρουσιάζεται ένα σχήμα που θα μπορούσε κανείς να το δει σαν ένα ζευγάρι κωλομέρια!

Μετάφραση: Δημήτρης Πουλικάκος

Andre Breton

Ανθολογία του Μαύρου Χιούμορ

Εκδόσεις Αιγόκερως 1996

ΜΙΑ ΧΡΥΣΗ ΚΑΡΔΙΑ – BORIS VIAN

Ο Ωλν προχωρούσε ξυστά στους τοίχους, κοιτάζοντας πίσω του, με βλέμμα γεμάτο υποψία, κάθε τέσσερα βήματα. Μόλις είχε κλέψει τη χρυσή καρδιά του μπαρμπα-Μιμίλ. Φυσικά είχε αναγκαστεί να ξαντεριάσει λίγο τον ανθρωπάκο και κυρίως να του ανοίξει το θώρακα μ’ ένα κλαδευτήρι, αλλά όταν το έπαθλο είναι μια χρυσή καρδιά δεν πρέπει να διστάζεις πάνω στην εκλογή των μέσων.

Όταν είχε κάνει τριακόσια μέτρα, έβγαλε επιδεικτικά το κασκέτο του κλέφτη που φορούσε, το πέταξε σ’ έναν υπόνομο και το αντικατέστησε με το μαλακό καπέλο του τίμιου ανθρώπου. Το βήμα του έγινε σταθερό. Ωστόσο, η χρυσή καρδιά του μπαρμπα-Μιμίλ, ακομα αχνιστή, τον ενοχλούσε, γιατί χτυπούσε δυσάρεστα μέσα στην τσέπη του. Εξάλλου, θα του άρεσε να τη χαζέψει με την ησυχία του, γιατί ήταν μια καρδιά που η θέα της σου ξανάδινε κουράγιο να συνεχίσεις τις κακίες.

Μια γουμενιά παραπέρα, σ’ έναν υπόνομο ανώτερων διαστάσεων από τον πρώτο, ο Ωλν ξεφορτώθηκε το ρόπαλο και το κλαδευτήρι. Τα δυό όργανα ήταν σκεπασμένα με κολλημένα μαλλιά και αίμα, και καθώς ο Ωλν ήταν πολύ σχολαστικός, υπήρχαν δίχως αμφιβολία, κι ένα σωρό δακτυλικά αποτυπώματα. Κράτησε τα ρούχα του, γεμάτα γλοιώδες αίμα, γιατί οι περαστικοί δεν έχουν οπωσδήποτε την απαίτηση από ένα δολοφόνο να ντύνεται σαν όλο τον κόσμο και πρέπει να σεβόμαστε και τον κώδικα του επαγγέλματος.

Στο σταθμό των ταξί, διάλεξε ένα πολύ φανταχτερό που θα μπορούσε κανείς εύκολα να το αναγνωρίσει, μια παλιά Μπερνατσίτσι του 1923 με σουβλερό πισινό, μονόφθαλμο σοφέρ και τον πίσω προφυλακτήρα μισοβουλιαγμένο. Το κόκκινο σα φραγκοστάφυλο και κίτρινο χρώμα του καπό από ριγέ σατέν πρόσθετε μια αξέχαστη νότα στο σύνολο. Ο Ωλν μπήκε μέσα.

-Για που το βάλαμε πατριώτη; ρώτησε ο σοφέρ, ρώσος από την Ουκρανία, αν κρίνουμε από την προφορά του.

-Κάνε το γύρο του τετραγώνου... είπε ο Ωλν.

-Πόσες φορές;

-Όσες χρειάζεται για να σε πάρουν χαμπάρι οι μπάτσοι.

-Α! Α!... σκέφτηκε μεγαλόφωνα ο σοφέρ. Ωραία... λοιπόν... για να δούμε... μα δεν είναι δυνατό να υπερβώ το όριο ταχύτητας, θα πάω από αριστερά, εντάξει;

-Έγινε, είπε ο Ωλν.

Κατέβασε τη σκεπή και κάθισε όσο πιο ψηλά μπορούσε για να φαίνεται το αίμα στα ρούχα του. Αυτό, σε συνδυασμό με το καπέλο του τίμιου ανθρώπου, θα απόδειχνε ότι είχε κάτι να κρύψει.

Έκαναν το γύρο δώδεκα φορές, μέχρι που πέρασε ένα από τα κυνηγετικά πόνεϋ με πινακίδα της αστυνομίας. Το πόνεϋ ήταν βαμμένο σε γκρίζο του σιδήρου και το ελαφρό αμάξι από ξύλο ιτιάς που τραβούσε, είχε το θυρεό της πόλης. Το πόνεϋ μύρισε τη Μπερνατσίτσι και χλιμίντρισε.

-Εντάξει, είπε ο Ωλν, μας πήραν στο κυνήγι. Πιάσε δεξιά γιατί δεν πρέπει να ριψοκινδυνέψουμε να πατήσουμε κανένα πιτσιρίκι.

Για να μπορεί να τους ακολουθεί το πόνεϋ δίχως να κουράζεται, ο σοφέρ ρύθμισε την ταχύτητά του στο μίνιμουμ. Απαθής ο Ωλν τον κατεύθυνε. Πλησίασαν τη συνοικία με τα ψηλά σπίτια.

Ένα δεύτερο πόνεϋ, βαμμένο κι εκείνο γκρίζο, ήρθε σε λίγο να βρει το πρώτο. Όπως και το άλλο αμάξι, έτσι κι αυτό περιείχε ένα μπάτσο με μεγάλη στολή. Οι δύο μπάτσοι, από το ένα αμάξι στο άλλο, συσκέφτηκαν ψιθυριστά δείχνοντας τον Ωλν με το δάχτυλο, ενώ τα πόνεϋ κάλπαζαν πλάι πλάι, με το ίδιο βήμα, ανασηκώνοντας τα πόδια και κουνώντας το κεφάλι σα μικρά περιστέρια.

Βλέποντας ένα κτίριο που η όψη του τού φάνηκε ευνοϊκή, ο Ωλν είπε στο σοφέρ να σταματήσει και πήδηξε ανάλαφρα στο πεζοδρόμιο, περνώντας πάνω από την πόρτα του ταξί, για να μπορέσουν οι μπάτσοι να δουν καθαρά το αίμα πάνω στα ρούχα του.

Έπειτα χώθηκε στο κτίριο και πήγε στη σκάλα της υπηρεσίας.

Δίχως να βιαστεί, ανέβηκε μέχρι το τελευταίο πάτωμα. Εκεί ήταν οι κρεβατοκάμαρες των υπηρετριών. Ο διάδρομος, στρωμένος με εξάγωνα πλακάκια από τερακότα, ενοχλούσε την όρασή του. Υπήρχαν δυό διάδρομοι, αριστερά και δεξιά. Ο αριστερός έβλεπε στην εσωτερική αυλίτσα ανάμεσα στα λουτρά και τις τουαλέτες. Πήρε αυτόν. Ένας φεγγίτης, αρκετά ψηλός, βρέθηκε ξαφνικά να χάσκει μπροστά του. Ένα εσκαμπό σαν αστέρι ήταν τοποθετημένο από κάτω. Ο Ωλν είχε αρχίσει ν’ ακούει τα βήματα των μπάτσων ν’ αντηχούν στη σκάλα. Σκαρφάλωσε ζωηρά στη στέγη.

Εκεί σταμάτησε για να πάρει ανάσα πριν από την απαραίτητη καταδίωξη. Ο αέρας που καταβρόχθισε σε μεγάλη ποσότητα, θα του φαινόταν χρήσιμος στην κάθοδο.

Κάλπασε στη στέγη που έγερνε απαλά. Στην άκρη της απόκρημνης κατηφοριάς, σταμάτησε και γύρισε, με την πλάτη στο κενό, έπειτα έσκυψε και χρησιμοποίησε τα δυό του χέρια για να προσγειωθεί στα δυό του πόδια στην υδρορροή.

Προχώρησε κατά μήκος της τσίγκινης, σχεδόν κάθετης πλευράς. Κάτω, η αυλίτσα φαινόταν μικροσκοπική, με πέντε σκουπιδοτενεκέδες στη σειρά, μια παλιά σκούπα σαν πινέλο και ένα κιβώτιο με σπασμένα αντικείμενα.

Έπρεπε να κατέβει κατά μήκος του τοίχου και να μπει σ’ ένα από τα λουτρά του διπλανού κτιρίου. Υπήρχαν γι’ αυτό το σκοπό άγκιστρα σφηνωμένα στον τοίχο, έπειτα κρεμόσουν με τα δυό χέρια από το παράθυρο κι έκανες έλξη. Το επάγγελμα του δολοφόνου δεν είναι κι εύκολο. Ο Ωλν ξεκίνησε πάνω στα σκουριασμένα κάγκελα.

Πάνω ψηλά οι μπάτσοι έκαναν φασαρία κι έτρεχαν γύρω γύρω στη στέγη με τα παπούτσια τους, για να συμμορφωθούν με το τυπικό σχέδιο καταδιώξεων που είχε εκπονήσει η διεύθυνση της αστυνομίας.

Η πόρτα ήταν κλειστή γιατί οι γονείς του Γλυκάκια είχαν βγει κι ο Γλυκάκιας φύλαγε το σπίτι ολομόναχος. Στα έξι σου χρόνια δεν προλαβαίνεις ακόμα να βαρεθείς μέσα σ’ ένα διαμέρισμα όπου μπορείς να βρεις ποτήρια για σπάσιμο, κουρτίνες για κάψιμο, χαλιά για μελάνωμα, και τοίχους που μπορείς να σκεπάσεις με δακτυλικά αποτυπώματα σε κάθε απόχρωση, με την ενδιαφέρουσα επάλειψη χρωμάτων που το σύστημα Μπερτιγιόν παρουσιάζει σαν ακίνδυνη. Όπου υπάρχει επιπλέον ένα λουτρό, βρύσες, πραματάκια που επιπλέουν... και για να κόβεις φελλούς, η ξυριστική μηχανή του πατέρα σου, μ’ ένα όμορφο ολόισιο ξυραφάκι.

Ακούγοντας φωνές από την αυλή στην οποία έβλεπε το λουτρό, ο Γλυκάκιας τράβηξε, για να βλέπει καλύτερα, τα μισάνοιχτα παντζούρια. Μπροστά στη μύτη του, δυό χοντρά αντρικά χέρια αγκιστρώθηκαν στο πέτρινο περβάζι. Το κεφάλι του Ωλν, κατακόκκινο από την προσπάθεια, εμφανίστηκε στα γεμάτα ενδιαφέρον μάτια του Γλυκάκια.

Αλλά ο Ωλν είχε υπερεκτιμήσει τις γυμναστικές του ικανότητες και δε μπόρεσε να βρεθεί πάνω με την πρώτη. Τα χέρια του κράταγαν γερά κι αφέθηκε να κρεμαστεί τεντώνοντας τα μπράτσα για να ξαναβρεί την ανάσα του.

Γλυκά ο Γλυκάκιας σήκωσε το ξυράφι που κρατούσε ακόμα και περπάτησε την καλοακονισμένη λεπίδα στις άσπρες και τεντωμένες αρθρώσεις του δολοφόνου. Τα χέρια ήταν πολύ χοντρά.

Η χρυσή καρδιά του μπαρμπα-Μιμίλ τράβαγε τον Ωλν προς το έδαφος με όλη της τη δύναμη και τα χέρια του αιμορραγούσαν. Ένας ένας οι τένοντες έσπασαν σα μικρές χορδές κιθάρας. Με κάθε σπάσιμο αντηχούσε μια αδύναμη νότα. Έμεναν στο περβάζι, δέκα αναιμικοί φάλαγγες. Από τον καθένα έτρεχε λίγο αίμα. Το κορμί του Ωλν έξυσε το πέτρινο τοίχωμα, έκανε γκελ στην προεξοχή του πρώτου ορόφου και έπεσε στο παλιό κιβώτιο. Δεν είχαν παρά να τον αφήσουν εκεί. Οι σκουπιδιάρηδες τον πήραν την άλλη μέρα.

Boris Vian

Ο Έρως Είναι Τυφλός

Μετάφραση Ρένα Χατχούτ

Εκδόσεις Γράμματα 1982

ΟΙ ΝΙΚΗΜΕΝΟΙ – ALUN LEWIS

«Πιο γρήγορα θα ξοδευτεί το αίμα του μέχρι να πάει στου γάμου

το γιορτάσι. Θα λείψει η αμάχη ανάμεσα σε σένα και σε μένα.

Κάλλιο για σε θα κάνω, να σε παινέσω με τραγούδι».

                                                                                  (Ουαλικό ποίημα 7ος – 9ος αιώνας)

Η παλικαριά μας είναι μύθος παλιός.

Αφήσαμε τη γη των γονιών μας.

Η μοίρα ήταν ο εχθρός μας.

Ο κόσμος ήταν μες στα χέρια μας

και τον πετάξαμε σα μια δεκάρα

που ήταν ανώφελο να την κρατάς.

Πιότερη αγάπη δεν ξανάγινε

σιμά στον Τίγρη και τον Ευφράτη

απ’ όση στην περήφανή μας χώρα.

Φυλαχτό μας ήταν ο έρωτας.

Πάνω στη μάχη μας ετύφλωσε

των γυναικών ο θρήνος.

Οι λαβωματιές μας στράγγισαν,

μέσα τους σπαρταρούν σκουλήκια.

Χύθηκε όλος ο σπόρος ο γοργός...

Αχ! Μαύροι εμείς που η λαχτάρα μας για ζωή

ήταν μια πράσινη στα μάτια μας σχισμή

κι είμαστε στο σκοτάδι μας σοφοί.

Δόξα, τιμές και λεβεντιά ξεχνώντας

μες στο σκοτάδι αυτό απ’ όπου ήρθαμε.

ΚΛΕΙΤΟΣ ΚΥΡΟΥ

ΞΕΝΕΣ ΦΩΝΕΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ 1979

Τα στάδια του Ζεν – Julius Evola

...Το Ζεν δεν προάγει την ενασχόληση με διαλογισμούς, ιερές γραφές ή ιερατικά κείμενα. Έτσι εξηγείται και το λακωνικό και εξαιρετικά λιτό ύφος του. Σύμφωνα με ένα διάσημο σχήμα λόγου, κάθε θεωρία είναι έγκυρη μόνον εφόσον υποδεικνύει μια οδό που πρέπει κανείς να ακολουθήσει χρησιμοποιώντας μόνο τη δική του δύναμη. Η αυτοπειθαρχία, με μια σχεδόν ασκητική, αλλά ενεργητική έννοια ( όχι όμως η αυτοτιμωρία), αποτελεί τη θεμελιώδη αρχή του Ζεν, την οποία βρήκαν ιδιαιτέρως ελκυστική οι Σαμουράι. Αυτή η αυτοπειθαρχία, εντούτοις, είναι πολύ λεπτή και κατευθύνεται κυρίως προς το εσωτερικό του ατόμου. Σε αυτήν την αρχή μπορεί κανείς να διακρίνει τα παρακάτω στάδια:

Πρώτον, είναι αναγκαίο να κυριαρχεί κανείς επί των εξωτερικών αντικειμένων, και συγκεκριμένα επί των εντυπώσεων και των ερεθισμάτων που προέρχονται απ’ αυτά, και να αντικαταστήσει την παθητική στάση απέναντι στα αντικείμενα με μια ενεργητική, δυναμική στάση. Ο μαθητής παροτρύνεται να συνειδητοποιήσει πως κάθε φορά που ένας πόθος τον ωθεί προς κάτι, δεν έχει εκείνος τον έλεγχο του εξωτερικού αντικειμένου, αντιθέτως το αντικείμενο ελέγχει τον ίδιο. «Ένας που αρέσκεται σε ένα ποτό, εξαπατά τον εαυτό του νομίζοντας πως εκείνος πίνει το ποτό. Η αλήθεια είναι ότι το ποτό πίνει εκείνον». Συνεπώς, ο στόχος είναι να καταστεί κανείς αποσπασμένος(1), να βρει μέσα του τον αληθινό Κύριο. Η δυτική ηθική των Στωικών(2) δεν απείχε πολύ απ’ αυτό. Ωστόσο, αυτό που προσθέτει το Ζεν σ’ αυτήν την αποστασιοποιημένη στάση είναι το δόγμα της Μαχαγιάνα περί «κενότητας» σύμφωνα με το οποίο όλα τα εξωτερικά αντικείμενα, από μια μεταφυσική οπτική γωνία (sub species aeternitatis)(3), δεν αποτελούν παρά απατηλές προβολές. Αυτές οι προβολές αποκτούν επίφαση πραγματικότητας και ισχύος από τους δικούς μας πόθους.

Στο δεύτερο στάδιο, πρέπει κανείς να υποτάξει το σώμα του και να επικυρώσει την εξουσία του εφ’ όλου του οργανισμού του. Όπως έχει ειπωθεί: «Σκέψου το ίδιο το σώμα σου σαν κάτι ξένο από σένα. Αν κλαίει, κάνε το αμέσως να σωπάσει, όπως κάνει μια αυστηρή μητέρα με το παιδί της. Αν είναι ιδιότροπο, έλεγξέ το όπως κάνει ένας καβαλάρης με το άλογό του, τραβώντας τα γκέμια. Αν είναι άρρωστο, χορήγησέ του φάρμακα, όπως κάνει ένας γιατρός με τους ασθενείς του. Αν σε παρακούει, τιμώρησέ το, όπως κάνει ένας δάσκαλος με τους μαθητές του». Αυτή η αρχή πρέπει να γίνει βίωμα και να μην παραμείνει απλώς θεωρία. Πρέπει να γίνει πράξη. Συχνά, σε αυτό το επίπεδο η πνευματική άσκηση συμπληρώνει τη στρατιωτική εκπαίδευση. Σε παλαιότερες εποχές υπήρχαν «διαγωνισμοί αποφασιστικότητας», που έκριναν ποιοι, απ’ όλους τους μαθητές, γνώριζαν πως να αντέξουν για περισσότερο χρόνο τον χειρότερο καύσωνα το καλοκαίρι και το παγερότερο ψύχος τον χειμώνα.

Γενικά είναι χαρακτηριστικό του Ζεν να θεωρεί διάφορες «πολεμικές» και άλλες τέχνες, ως κάποιου είδους πνευματικό ή ακόμα και μυητικό αντίστοιχο. Το Ζεν θεωρεί ακόμα, τη δεξιοτεχνία σε μια δεδομένη τέχνη ως κάποιου είδους εξωτερικό σημάδι μιας αντίστοιχης εσωτερικής κατανόησης.

Το τρίτο στάδιο συνίσταται στον έλεγχο των παθών και των συναισθημάτων, και την επίτευξη μιας εσωτερικής ισορροπίας. Πρέπει κανείς να συνειδητοποιήσει τον παραλογισμό και τη ματαιότητα όλων των φόβων, των ελπίδων και των συγκινήσεων, και εν τέλει να «θέσει την καρδιά υπό έλεγχο». Υπάρχει σχετικά μια ιστορία για τον O-yo-mei, τον διοικητή ενός στρατού που έδινε μια αποφασιστική μάχη εναντίον μιας απόπειρας σφετερισμού της εξουσίας. Κατά τη διάρκεια της εκστρατείας, δεν παρέλειπε να εξασκείται στο Ζεν μέσα στο διοικητήριό του. Όταν του ανήγγειλαν πως τα στρατεύματά του είχαν κατατροπωθεί, το επιτελείο του πανικοβλήθηκε, αλλά ο O-yo-mei δεν ταράχτηκε, έδωσε μόνο κάποιες σύντομες οδηγίες. Λίγο αργότερα, έφτασε η είδηση ι σε μια επόμενη φάση της μάχης επετεύχθη η νίκη. Ο O-yo-mei παρέμεινε εξίσου ήρεμος όπως πριν και δεν διέκοψε την εξάσκησή του στο Ζεν. Αυτό που πρέπει να υπογραμμιστεί είναι ότι το Ζεν δεν προάγει μια άκαμπτη απάθεια, αλλά ότι προσπαθεί να απομακρύνει κάθε περιττό συναίσθημα και κάθε άχρηστη ανησυχία. Ένα άλλο παράδειγμα αποτελούν οι καμικάζι, οι πιλότοι που εκτελούσαν αποστολές αυτοκτονίας κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτοί οι άνθρωποι – όλοι σχεδόν εκ των οποίων εξασκούνταν στο Ζεν – ήταν ικανοί να τηρούν τα καθήκοντά τους ή ακόμα και να διασκεδάζουν, παρ’ ότι γνώριζαν πως ανά πάσα στιγμή μπορούσε να τους ζητηθεί να πετάξουν σε μια αποστολή χωρίς ελπίδα επιστροφής.

Το τέταρτο στάδιο υποδηλώνει την «απόρριψη του Εγώ». Δεν αρκεί μόνο να πάψει κανείς να αισθάνεται «σημαντικός», πρέπει και να πάψει να πιστεύει ότι η ατομική του ύπαρξη είναι αληθινή. Η προσκόλληση στο Εγώ είναι ο δυσκολότερος δεσμός που πρέπει να σπάσει. Μόνον τότε θα φτάσει στο κατώφλι μιας «φωτισμένης συνειδητότητας», που είναι συνώνυμης μιας κατάστασης υπερ-ατομικότητας και ενεργητικής έλλειψης προσωπικότητας. Στην πραγματικότητα, αυτή η ανώτερη διάσταση – η οποία κατά κάποιο τρόπο θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «διαλογισμός» – δεν σχετίζεται με μια ακοινώνητη και μοναστική ζωή, αλλά νοείται ως μια κατάσταση συνειδητότητας η οποία πρέπει να είναι μόνιμη, και, ως εκ τούτου, να διέπει κάθε βίωμα ή δραστηριότητα. Όπως λέει μαι παροιμία: «Το να μην είσαι προσκολλημένος σε οτιδήποτε είναι διαλογισμός. Αν το κατανοήσεις αυτό, δεν θα πάψεις στιγμή να διαλογίζεσαι, ακόμη και την ώρα που προχωράς, στέκεσαι, κάθεσαι ή ξαπλώνεις».

Από μια άλλη οπτική γωνία, διακρίνονται πέντε φάσεις πειθαρχίας, που λέγεται Ko-kun-go-i, δηλαδή «τα πέντε στάδια της αξίας».

Το πρώτο είναι το «στάδιο της μεταστροφής» που αντιστοιχεί στον μαθητή που στρέφεται από τον εξωτερικό στον εσωτερικό κόσμο, ξεφεύγοντας από την εξουσία του πρώτου. Χρησιμοποιείται εδώ μια συγκεκριμένη αλληγορία: ο ανώτερος Εαυτός, στον οποίο προσβλέπει κανείς, παρουσιάζεται ως ηγεμόνας, τον οποίο υπηρετεί ως υποτελής του. Δεύτερο είναι το «στάδιο της υπηρεσίας» που χαρακτηρίζεται από αφοσίωση σε αυτόν τον εσωτερικό Κύριο και από διαρκή «υπηρεσία» που χαρακτηρίζεται από υπακοή, στοργή, φόβο μην τον προσβάλει, ό,τι ακριβώς περιμένει κανείς από τον ακόλουθο ενός βασιλιά. Ακολουθεί το «στάδιο της ανδρείας», η οποία πρέπει να αποδειχθεί στη μάχη, στην κατατρόπωση και την υποδούλωση ενός άτακτου στρατού παθών και ενστίκτων, ο οποίος έχει εξεγερθεί κατά του βασιλιά του. Σε αυτό το στάδιο προάγεται κανείς από ακόλουθο σε στρατηγό. Τέταρτο είναι το «στάδιο της συνεργασίας». Δεν πολεμά απλώς κανείς και «υπερασπίζεται το Κέντρο», αλλά περνά στις τάξεις εκείνων που συμβουλεύουν τον «ηγεμόνα» για τις υποθέσεις του κράτους και την κοινωνική τάξη. Το τελευταίο στάδιο λέγεται «στάδιο της υπερ-αξίας» (Ko-ko) και αποτελεί την κατοικία του ίδιου του ηγεμόνα, με τον οποίο ταυτίζεται πλέον κανείς. Σε αυτή τη φάση, παύουν όλες οι πράξεις και πραγματώνεται επιτέλους η πνευματική κυριαρχία και η κατάσταση συνειδητότητας που χαρακτηρίζεται από μια ανώτερη ελευθερία.

Η συμβολική ή αλληγορική απεικόνιση των διαφόρων σταδίων πνευματικής πειθαρχίας, όπως εφαρμόζεται στο Ζεν, είναι πολύ σημαντική, διότι μπορεί να λειτουργήσει ως σύνδεσμος μεταξύ του εσωτερικού βασιλείου και του εξωτερικού κόσμου. Με άλλα λόγια, δείχνει πως το Ζεν πέτυχε να ενσωματωθεί στην επίσημη σιντοϊστική θρησκεία της Ιαπωνίας, η οποία, όπως προείπα, είχε ως ακρογωνιαίο λίθο της τη λατρεία του Αυτοκράτορα. Μπορεί να ειπωθεί ότι ο Σαμουράι προέβαλλε πάνω στον Αυτοκράτορα το δικό του πνευματικό ιδεώδες. Στον Αυτοκράτορα οι Σαμουράι είδαν τον συμβολικό «ηγεμόνα» που μόλις περιέγραψα στην αλληγορία των πέντε σταδίων της αξίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, τουλάχιστον θεωρητικώς, καθιερώθηκε ένας παραλληλισμός μεταξύ της πνευματικής και της πολιτικής πειθαρχίας μιας ελίτ. Αυτός ο παραλληλισμός μπόρεσε να προσδώσει ένα υψηλότερο νόημα σε οτιδήποτε σχετικό με την ενεργό αφοσίωση, την υπηρεσία, τον αγώνα, τη θυσία, τη γνώση και τη σοφία προς όφελος και δύναμη της κοινωνίας, της οποίας την κορυφή αποτελούσε ο Αυτοκράτορας.

_________________

1.μη προσκολλημένος

2.Για τους Στωικούς ο σκοπός του ανθρώπου (τέλος) είναι «η ζωή σύμφωνα με τη φύση» και η αρετή παρεμποδίζεται από τα εξωτερικά αντικείμενα

3.από τη σκοπιά της αιωνιότητας

Julius Evola

Ζεν – Ο Δρόμος των Σαμουράι

Μετάφραση Μανώλης Στρατάκης

Εκδόσεις Θούλη 2013