Λαϊκές Ιστορίες για τη Δημιουργία - JOSEPH CAMPBELL

Η απλότητα των αρχικών διηγήσεων των μη ανεπτυγμένων λαϊκών μυθολογιών βρίσκεται σε αντίθεση προς τους βαθιά αλληγορικούς μύθους του κοσμογονικού κύκλου. Διακρίνεται καθαρά σε αυτές η όχι και ιδιαίτερα επίμονη προσπάθεια εμβάθυνσης στα μυστήρια που βρίσκονται πίσω από τα πέπλα του χώρου και του χρόνου. Μέσα από τον αδιαφανή τοίχο του άχρονου εισέρχεται και αποκαλύπτεται μια σκιώδης δημιουργική φιγούρα, η οποία σχηματοποιεί τον κόσμο των μορφών. Η εποχή της μοιάζει με όνειρο στη διάρκεια, τη ρευστότητα και την περιβάλλουσα δύναμή της. Η γη δεν έχει ακόμη στερεοποιηθεί. Πρέπει να γίνουν και άλλα πολλά για να μπορέσει να κατοικηθεί από τους μελλοντικούς ανθρώπους.

Οι Μαυροπόδαροι Ινδιάνοι στη Μοντάνα διηγούνται πως ο Γέροντας ταξίδευε παντού. Δημιουργούσε ανθρώπους και ρύθμιζε καταστάσεις.

«Ήρθε από το νοτιά και καθώς τραβούσε προς το βορρά έφτιαχνε ζώα και πουλιά. Αρχικά δημιουργούσε διάφορα πράγματα, ποτάμια εδώ κι εκεί, με καταρράκτες, χρωμάτιζε που και που το έδαφος κόκκινο – δηλαδή έφτιαχνε τον κόσμο έτσι όπως τον γνωρίζουμε σήμερα. Έφτιαξε το Γαλακτερό Ποταμό (τον Τέτον) και διασχίζοντάς τον κουράσθηκε, γι’ αυτό ανέβηκε σε ένα λόφο και ξάπλωσε να αναπαυθεί. Καθώς βρισκόταν ξαπλωμένος ανάσκελα στο έδαφος και με ανοιχτά τα χέρια, σημείωσε με πέτρες το σχήμα του σώματος, του κεφαλιού, των ποδιών, των χεριών και όλων των μερών του. Αφού ξεκουράστηκε, συνέχισε το δρόμο του στα βορεινά. Ξαφνικά σκόνταψε σε ένα λοφίσκο και έπεσε στα γόνατα. Τότε είπε: “Δεν είναι σωστό να σκοντάφτουν οι άλλοι πάνω σου”. Έτσι έστησε εκεί δύο μεγάλους κορμούς που τους ονόμασε Γόνατα – έτσι λέγονται ακόμη και σήμερα. Συνέχισε το ταξίδι του και πιο πέρα, με μερικούς βράχους που είχε κουβαλήσει μαζί του, έχτισε του Λόφους της Όμορφης Χλόης...

»Μια μέρα ο Γέροντας αποφάσισε πως θα έπρεπε να δημιουργήσει μια γυναίκα και ένα παιδί. Τους έφτιαξε και τους δύο από πηλό – τη γυναίκα και το παιδί της. Έπλασε πρώτα τον πηλό και αφού του έδωσε ανθρώπινη μορφή, είπε: “Πρέπει να γίνετε άνθρωποι”. Μετά τον σκέπασε, τον άφησε και έφυγε. Το άλλο πρωί επέστεψε, έβγαλε το σκέπασμα και είδε πως τα πήλινα σχήματα είχαν αλλάξει κάπως. Το δεύτερο πρωινό είχαν αλλάξει περισσότερο και το τρίτο ακόμη πιο πολύ. Το τέταρτο πρωινό έβγαλε το σκέπασμα, κοίταξε τις μορφές και τους ζήτησε να σηκωθούν και να περπατήσουν έτσι και έκαναν. Προχώρησαν μέχρι το ποτάμι μαζί με το Δημιουργό τους και εκείνος τότε τους είπε πως ονομαζόταν Νάπι, ο Γέροντας.

»Καθώς στέκονταν στην όχθη, η γυναίκα μίλησε. “Και τι θα γίνει; Θα ζούμε αιώνια; Δε θα τελειώσουν όλα κάποτε;” Ο Γέροντας απάντησε: “Αυτό ούτε που το σκέφτηκα. Πρέπει να αποφασίσουμε. Θα πάρω αυτό το κόκκαλο από βίσωνα και θα το ρίξω στο ποτάμι. Αν επιπλεύσει, οι άνθρωποι θα ξανάρχονται στη ζωή τέσσερις μέρες μετά το θάνατό τους. Θα πεθαίνουν μόνο για τέσσερις μέρες. Αν όμως το κόκκαλο βυθιστεί, το τέλος τους θα είναι οριστικό”. Πέταξε το κόκκαλο στο ποτάμι και αυτό επέπλευσε. Τότε η γυναίκα έσκυψε, πήρε μια πέτρα και είπε: “Όχι! Θα πετάξω αυτή την πέτρα στο ποτάμι. Αν επιπλεύσει, θα ζούμε αιώνια, αν όμως βυθιστεί, οι άνθρωποι θα πρέπει να πεθαίνουν, γιατί αλλιώς θα μεταφέρουν αιώνια τις λύπες τους ο ένας για τον άλλο”. Η γυναίκα έριξε την πέτρα στο νερό και αυτή βυθίστηκε. “Ορίστε, διάλεξες. Η ζωή τους θα έχει τέλος”, δήλωσε ο Γέροντας».

Η κατανομή του κόσμου, η δημιουργία του ανθρώπου, και η απόφαση σχετικά με το θάνατο είναι τυπικά θέματα των μύθων του πρωταρχικού δημιουργού. Είναι όμως αρκετά δύσκολο να ξέρουμε πόσο σοβαρά ή με ποια έννοια γίνονταν πιστευτές αυτές οι ιστορίες. Ο μυθολογικός τύπος χρησιμοποιεί μάλλον την έμμεση παρά την άμεση αναφορά, είναι σαν ο Γέροντας να έχει πράξει και έτσι και αλλιώς. Πολλές από τις διηγήσεις που κατατάσσονται στην κατηγορία εκείνων που αναφέρονται στην καταγωγή του ανθρώπινου γένους και του κόσμου, μοιάζουν περισσότερο με δημοφιλή παραμύθια παρά με βιβλία γένεσης. Τέτοιες διασκεδαστικές μυθοπλασίες είναι κοινές και στους ανεπτυγμένους και στους πρωτόγονους πολιτισμούς. Οι απλοϊκοί άνθρωποι μπορεί να επεξεργαστούν τις προκύπτουσες εικόνες με υπερβολική σοβαρότητα, αλλά κύρια δεν μπορεί να ειπωθεί πως αναπαριστούν κάποιο δόγμα ή τον τοπικό «μύθο». Στους Μαορί, για παράδειγμα, στους οποίους υπάρχει η ιστορία ενός αυγού που ρίχθηκε από ένα πουλί στην πρωταρχική θάλασσα. Το αυγό έσπασε και ξεπήδησαν από μέσα του ένας άνδρας, μια γυναίκα, ένα αγόρι, μια κοπέλα, ένα γουρούνι, ένας σκύλος και ένα κανό. Μπήκαν όλοι μαζί στο κανό και κατευθύνθηκαν προς τη Νέα Ζηλανδία. Πρόκειται, όπως φαίνεται, για μια παρωδία του κοσμικού αυγού. Από την άλλη, οι Καμτσατκάν διακηρύσσουν με κάθε σοβαρότητα, πως αρχικά ο Θεός έμενε στον ουρανό, αλλά μετά κατέβηκε στη γη. Καθώς περιφερόταν με τα χιονοπάπουτσά του, το νέο έδαφος δημιουργείτο κάτω από τα πόδια του σαν λεπτός και εύκαμπτος πάγος. Από τότε, όμως, η στεριά έγινε ανώμαλη. Υπάρχει βέβαια και η διήγηση των Κιργκίτζ της Κεντρικής Ασίας, σύμφωνα με την οποία, όταν οι δύο πρώτοι άνθρωποι που φρόντιζαν ένα μεγάλο βόδι, έμειναν για αρκετό καιρό χωρίς νερό και κόντευαν να πεθάνουν από τη δίψα, το ζώο έσκαψε το έδαφος με τα μεγάλα του κέρατα και τους έφερε νερό. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργήθηκαν οι λίμνες της χώρας των Κιργκίτζ.

Στους μύθους και τις λαϊκές διηγήσεις σαν υπόλογος για τις αρρώστιες και τις δυσκολίες που υπάρχουν από αυτή την πλευρά του πέπλου, εμφανίζεται αρκετά συχνά μια κωμική μορφή, η οποία συνέχεια δρα αντίθετα προς τον καλόγνωμο δημιουργό. Οι Μελανήσιοι της Νέας Βρετανίας μιλούν για ένα σκοτεινό πλάσμα, «αυτόν που πρώτος υπήρχε εκεί», που ζωγράφισε στο έδαφος δύο αρσενικές μορφές, γρατζούνισε το δέρμα του και πιτσίλισε με το αίμα του τις δύο φιγούρες. Έκοψε δύο μεγάλα φύλλα και τις σκέπασε με αυτά. Ο Το Καμπινάνα και ο Το Καρβούβου.

Ο Το Καμπινάνα ξεκίνησε μόνος του, ανέβηκε σε ένα κοκοφοίνικα με λαμπερές κιτρινωπές καρύδες, έκοψε δύο χωρίς να έχουν ακόμη ωριμάσει και τις έριξε στο έδαφος. Οι καρύδες έσπασαν και έγιναν δύο όμορφες κοπέλες. Ο Το Καρβούβου θαύμασε τις γυναίκες και ρώτησε τον αδελφό του πως τα κατάφερε. «Ανέβα σε έναν κοκοφοίνικα», τον συμβούλεψε ο Το Καμπινάνα, «κόψε δύο άγουρους καρπούς και ρίξε τους στο έδαφος». Το Το Καρβούβου, όμως έριξε τους καρπούς ανάποδα, με την κορυφή προς τα κάτω, και οι γυναίκες που βγήκαν είχαν άσχημες πλακουτσωτές μύτες.

Μια μέρα ο Το Καμπινάνα σκάλισε σε ξύλο ένα ψάρι Θουμ και το έριξε στον ωκεανό να κολυμπήσει και από εκείνη τη στιγμή και μετά έγινε ένα ζωντανό ψάρι. Το ψάρι Θουμ οδηγούσε στη στεριά τα ψάρια Μαλιβάρα και έτσι ο Το Καμπινάνα απλά τα μάζευε από την ακτή. Ο Το Καρβούβου θαύμασε το ψάρι Θουμ και θέλησε να φτιάξει και αυτός ένα. Αλλά μπερδεύτηκε και δημιούργησε ένα σκυλόψαρο, το οποίο αντί να οδηγεί τα ψάρια Μαλιβάρα στην ακτή, τα έτρωγε. Πήγε τότε κλαίγοντας στον αδελφό του και είπε: «Μακάρι να μην είχα φτιάξει αυτό το ψάρι. Το μόνο που κάνει είναι να τρώει όλα τα άλλα». «Τι ψάρι είναι αυτό;» ρώτησε εκείνος. «Σκυλόψαρο», απάντησε. «Πραγματικά είσαι σιχαμερός», φώναξε ο αδελφός του. «Τα κατάφερες έτσι ώστε οι θνητοί απόγονοί μας να υποφέρουν. Το ψάρι σου θα καταβροχθίζει όλα τα άλλα, μαζί και ανθρώπους».

Πίσω από αυτή την ανοησία, μπορούμε να δούμε πως η μια αιτία (το σκοτεινό πλάσμα που κόβεται για να τρέξει αίμα) αποδίδει στο κοσμικό πλαίσιο δυαδικά αποτελέσματα – καλά και κακά. Όμως η ιστορία δεν είναι τόσο απλή όσο φαίνεται. Επιπλέον, στην παράξενη λογική του τελευταίου διαλόγου υποδηλώνεται η μεταφυσική προΰπαρξη του πλατωνικού αρχέτυπου του σκυλόψαρου. Πρόκειται για μια θεώρηση που έχει κληροδοτηθεί σε κάθε μύθο. Συμπαντικός, επίσης, είναι ο τύπος του ανταγωνιστή, του αντιπροσώπου του κακού, στο ρόλο του γελωτοποιού. Οι διάβολοι – γλεντοκόποι, κουφιοκέφαλοι, μα έξυπνοι και πονηροί σύμβουλοι – πάντοτε είναι παλιάτσοι. Μολονότι μπορεί να θριαμβεύουν στον κόσμο του χώρου και του χρόνου, όταν η προοπτική μετατίθεται στην υπέρβαση, τότε οι ίδιοι και το έργο τους απλά εξαφανίζονται. Είναι αυτοί που λαθεμένα αντιλαμβάνονται τη σκιά για ουσία. Συμβολίζουν τις αναπόφευκτες ατέλειες του βασιλείου των σκιών και για όσο χρόνο παραμένουμε σε αυτή την πλευρά του πέπλου δεν είναι δυνατό να παραγκωνιστούν.

Οι Μαύροι Τάταροι της Σιβηρίας λένε πως όταν ο δημιουργός Παζιάνα σχεδίασε τα πρώτα ανθρώπινα πλάσματα, κατάλαβε πως δεν ήταν σε θέση να τους προσδώσει και το ζωογόνο πνεύμα. Έπρεπε λοιπόν να ανέβει στον ουρανό και να προμηθευτεί ψυχές από τον Κουντάι, τον υπέρτατο Θεό. Στο διάστημα της απουσίας του άφησε έναν άτριχο σκύλο για να φυλάει τις μορφές που είχε κατασκευάσει. Μόλις έφυγε, κατέφθασε ο δαίμονας Έρλικ και είπε στο σκύλο: «Δεν έχει καθόλου τρίχωμα. Θα σου χαρίσω χρυσαφένιο αν μου δώσεις αυτά τα άψυχα κορμιά». Ο σκύλος ικανοποιήθηκε από την υπόσχεση του Έρλικ και έδωσε στον πλανευτή τα κορμιά που φύλαγε. Ο Έρλικ τα γέμισε με το σάλιο του, μα μόλις αντικρυσε το θεό που πλησίαζε το έσκασε. Ο Θεός είδε τι έγινε και γύρισε τα κορμιά των ανθρώπων τα μέσα έξω. Αυτός είναι και ο λόγος που έχουμε σάλια και ακαθαρσίες στα σωθικά μας.

Οι λαϊκές μυθολογίες συνεχίζουν την ιστορία της δημιουργίας μόνον από τη στιγμή που οι υπερβατικές εκπορεύσεις διασπώνται σε χωροχρονικές μορφές. Παρόλα αυτά, σε σχέση με τις εκτιμήσεις των ανθρώπινων περιστάσεων, δε διαφέρουν από τις μεγάλες μυθολογίες. Τα συμβολικά πρόσωπά τους ανταποκρίνονται σε σπουδαιότητα – συχνά μάλιστα και στη συμπεριφορά και στην πράξη – σε αυτά των ανώτερων εικονοπλασιών, και ο θαυμαστός κόσμος στον οποίο κινούνται είναι ακριβώς ο κόσμος των μεγαλύτερων αποκαλύψεων: ο κόσμος και η περίοδος ανάμεσα στο βαθύ ύπνο και την εγρήγορση, η ζώνη όπου το Ένα διασπάται στα πολλά και τα πολλά επανασυντίθενται στο Ένα.

JOSEPH CAMPBELL

Ο ΗΡΩΑΣ ΜΕ ΤΑ ΧΙΛΙΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Ο Ρόλος του Ήρωα στην Παγκόσμια Μυθολογία

Μετάφραση Θεόδωρος Σιαφαρίκας

Εκδόσεις Ιάμβλιχος 2001

Ποιος Είμαι Αλήθεια; - Σοφία Ζ. Άντζακα

Η εσωτερικά στραμμένη ζωή ξεκινά, ανάμεσα σε άλλα, και από το νευραλγικό ερώτημα «Ποιος είμαι στην πραγματικότητα;» Και ο άνθρωπος που το διατυπώνει βρίσκεται μπροστά σ’ ένα μεγάλο μυστήριο. Απάντηση δεν μπορεί να δώσει, για τον απλό λόγο ότι δεν ξέρει ποιος είναι. Κι ωστόσο, ως τη στιγμή που «κάτι» τον αναγκάζει να υποβάλει αυτό το ερώτημα στον εαυτό του, είχε την εντύπωση ότι ήξερε ποιος ήταν.

Ώστε, λοιπόν, αναρωτιέται με έκπληξη τώρα, ποιος ζούσε μέσα μου όλα αυτά τα χρόνια, ποιος πονούσε, ποιος χαιρόταν, ποιος σκεπτόταν, ποιος είχε έλξεις και απώσεις;

Για άλλη μια φορά βρίσκεται μπροστά στο κενό. Το μυστήριο πυκνώνει. Μα είναι δυνατό να μην ξέρει ποιος είναι; Κι όμως τα γεγονότα αυτό μαρτυρούν. Για μια στιγμή, επιχειρεί να πειστεί ότι είναι ο πόνος, η χαρά του, η σκέψη του, οι έλξεις του οι απώσεις του. Αλλά σύντομα βλέπει που οδηγήθηκε. Στη ροή. Όλα αυτά είναι φευγαλέα, ζουν για λίγο και ύστερα χάνονται μέσα στη λήθη. Γι’ αυτό βρίσκει αστεία τη σκέψη ότι θα μπορούσε να είναι μια «ιδέα» ή ένα συναίσθημα, πολύ περισσότερο επειδή ταυτόχρονα διαπιστώνει ότι, μολονότι δεν ξέρει ποιος είναι, ωστόσο, τώρα που αρχίζει να ενδιαφέρεται για το θέμα, έχει την εντύπωση ή την άμεση αίσθηση μιας μόνιμης παρουσίας μέσα του, που μπροστά της ξετυλίγεται η ταινία των σκέψεων, συναισθημάτων, αισθήσεων και τα λοιπά.

Προσπαθεί να δει το σχήμα και τη μορφή αυτής της παρουσίας και βρίσκεται μπροστά σε τρίτο αδιέξοδο. Του είναι αδύνατο να διακρίνει μορφή και σχήμα. Πανικοβάλλεται. Είναι δυνατό να είναι άμορφος; Αν δεν έχει μορφή είναι σαν να μην υπάρχει. Μέχρι τώρα, είχε συνηθίσει να αντιλαμβάνεται τη μέσα ζωή σαν μορφή. Οι ιδέες του είχαν μορφή, τα συναισθήματά του το ίδιο, ακόμα και οι αισθήσεις του.

Εδώ ίσως να κοντοσταθεί για να βεβαιωθεί αν οι αισθήσεις έχουν πραγματικά μορφή και σχήμα. Για πρώτη φορά διαπιστώνει ότι δεν έχουν. Νιώθει έκπληξη. Την έκπληξη την ακολουθεί ένα είδος ανακούφισης. Ώστε, λοιπόν, μπορεί κανείς να ζει άνετα με άμορφες καταστάσεις. Μόνο που θα ήθελε τόσο να μπορούσε να «δει» ποιος είναι.

Τελικά συμβιβάζεται με την πραγματικότητα της άμεσης αίσθησης ενός παράγοντα μέσα του που δεν είναι ούτε οι σκέψεις, ούτε τα συναισθήματα ούτε οι αισθήσεις του. Ωστόσο, η ακαθοριστία της όλης υπόθεσης τον ενοχλεί. Φαντάζεται να τον ρωτούν: «Ποιος είσαι πραγματικά, πέρα από τις σκέψεις σου, τα συναισθήματά σου και το σώμα σου;» κι αυτός να μην μπορεί να δώσει μια συγκεκριμένη απάντηση. Τι να τους πει; «Ξέρετε είμαι μια άμορφη και ακαθόριστη αίσθηση παρουσίας μέσα μου;» Είναι αδιανόητο. Αυτά είναι για εσωτερική κατανάλωση.

Του περνάει η σκέψη να πάει ένα βήμα πιο πίσω μέσα του μήπως και βρει κάποιον ή κάτι άλλο που να μπορέσει να «δει» αυτή την παρουσία ή τουλάχιστον να νιώσει.

Ενοχλείται ιδιαίτερα από το γεγονός ότι δεν μπορεί να της αποδώσει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Κάνει ένα βήμα πιο πίσω αλλά διαπιστώνει ότι το βήμα έγινε ακριβώς από τον παράγοντα που τον έχει τόσο προβληματίσει.

Η προσπάθεια τον κούρασε. Καταπιάστηκε με τις συνηθισμένες ασχολίες του και το βράδυ ένιωσε την ανάγκη να ξαναγυρίσει στο ίδιο θέμα. Τότε αναρωτήθηκε που ήταν αυτή η παρουσία όλες αυτές τις ώρες. Την είχε νιώσει καθόλου; Με έκπληξη διαπίστωσε ότι δεν την είχε νιώσει. Ήταν απούσα από τη ζωή του.

Τον κατέλαβε κάτι σαν πανικός. Δηλαδή αυτό σήμαινε ότι «δεν υπήρχε» πάντα. Όλες τις ώρες, όλες τις μέρες, όλες τις στιγμές της ζωής του. Μια αίσθηση συνέπειας και ειλικρίνειας τον ανάγκασε να ομολογήσει την ωμή αλήθεια. Ναι, το γεγονός ήταν ότι η «παρουσία» δεν ήταν πάντα παρούσα μέσα του. Τη θέση της την έπαιρναν διάφορες σκέψεις, συναισθήματα και αισθήσεις που δρούσαν στην απουσία της.

«Μα τι έκανα και την έχασα;» αναρωτήθηκε. «Ίσως να μην έκανα τίποτα για να την κρατήσω», κατέληξε. «Την άφησα να πέσει σε ύπνο θανάτου. Νομίζω ότι από τη στιγμή που έκανα αυτές τις συνειδητοποιήσεις, η ευθύνη της αφύπνισής της πέφτει επάνω μου».

Μένει σκεφτικός για λίγο κι ύστερα φωτίζεται το βλέμμα του, καθώς περνάει από το νου του η Ευαγγελική ρήση: «Γρηγορείτε». Τη βρίσκει πολύ σχετική. Η μια σκέψη φέρνει την άλλη επάνω στην οθόνη, ενώ η παρουσία είναι τώρα αφυπνισμένη, δίνοντάς του την αίσθηση ότι υπάρχει, όχι σαν σκέψη, σαν συναίσθημα, σαν σώμα, αλλά σαν υπόσταση πέρα απ’ όλ’ αυτά.

Και αυτή η υπόσταση, η άπιαστη, η άμορφη, η ακαθόριστη, είναι αυτός ο ίδιος, αυτός κι όχι άλλος, κάτι το μοναδικό κι ανεπανάληπτο.

Τελικά, ο άνθρωπός μας φωτίζεται: «Μα αυτό είμαι ΕΓΩ», αναφωνεί. «Και αυτό το Εγώ δεν είναι πάντα παρόν. Συχνά πέφτει στον θάνατο, στην ανυπαρξία. Μα είναι φοβερό να μην υπάρχει ο άνθρωπος σαν Εγώ ενώ υπάρχουν πλήθος σκέψεις, συναισθήματα και αισθήσεις. Αυτά τα τρία τα έχουν και τα ζώα, απ’ ό,τι ξέρω, αν και σε περιορισμένη κλίμακα. Εκείνο που δεν έχουν, πάλι απ’ ό,τι ξέρω, είναι το ΕΓΩ».

Αυτές οι διαπιστώσεις προκαλούν κάτι σαν σεισμική δόνηση μέσα του. Όχι για τίποτα άλλο, αλλά επειδή έχει τώρα διαπιστώσει ποιο είναι το καθαρά ανθρώπινο στοιχείο, εκείνο που δεν ανήκε ούτε στο ζωικό, ούτε στο πλανητικό βασίλειο. Ένα ΕΓΩ, που το νιώθει μάλιστα κανείς σαν μοναδικό κι ανεπανάληπτο, ανήκει αποκλειστικά σε ένα ανθρώπινο ον και σε κανένα άλλο.

Τότε, αρχίζει να καταλαβαίνει γιατί δεν θα μπορούσε να κάνει καμμιά έρευνα είτε των επάνω είτε των κάτω κόσμων μέσα του αν πρώτα δεν αφύπνιζε, μόνιμα και σταθερά, το Εγώ. Διαφορετικά, ποιος θα έκανε την έρευνα; Η σκέψη, το συναίσθημα ή το σώμα; Όλη η μέχρι τότε ζωή του, του φαίνεται άσκοπη. Νιώθει ότι δεν είναι τίποτα άλλο από ένα πλοίο χωρίς κυβερνήτη, αλλά με ναύτες και λοστρόμους που δεν ξέρουν την τέχνη του πλοηγού. Τη μια στιγμή παίρνει το τιμόνι ο ένας ναύτης, την άλλη ο άλλος κι ο καθένας τους δίνει στο πλοίο τη ρότα που του υπαγορεύει η διάθεση της στιγμής.

Σοφία Ζ. Άντζακα

Η Θέση του Εγώ στην Κλίμακα της Δημιουργίας

Εκδόσεις Σπαγειρία 1991

Το αιώνιο πένθος του Έντγκαρ Πόε - Marie Bonaparte

Ένα ποίημα του Έντγκαρ Πόε μας δίνει το κλειδί της παράξενης στάσης του απέναντι στη γυναίκα, μιας στάσης καμωμένης από μια περιπαθή κλίση και μαζί από μια τρομαγμένη αντιπάθεια.

Θέλω να πω για το Ουλαλούμ αυτό το αστρικό και επιτάφιο ποίημα που το ‘γραψε κάτω από την άμεση επίδραση του θανάτου της Βιρτζίνια.

Θυμάται ο καθένας πως σ’ αυτό το ποίημα ο ποιητής βλέπει τον εαυτό του να περιπλανιέται με την ψυχή, την ψυχή του, ανάμεσα «σε μια τιτανική δενδροστοιχία από κυπαρίσσια» μια νύχτα του Οκτώβρη. Ένα άστρο υψώνεται στον ορίζοντα. Είναι η Αφροδίτη. Κι ο ποιητής θέλει να πορευτεί προς το άστρο. Η ψυχή, τρομαγμένη, τον συγκρατεί. Μα αυτός, δίχως τη θέλησή της προχωρεί. Ωστόσο, στο τέλος της δενδροστοιχίας, «τους σταματά η πόρτα ενός τάφου», που είναι ο τάφος της αγαπημένης νεκρής του ποιητή. Ουλαλούμ!

Είναι τόσο διάφανος ο συμβολισμός του ποιήματος αυτού, ώστε συγγραφείς, αμύητοι στην ψυχανάλυση, μπόρεσαν αμέσως να τον ξεδιαλύνουν.

Μια πεθαμένη γυναίκα εμπόδιζε τον Έντγκαρ να βαδίσει προς το φυσιολογικό έρωτα, τον φυσικό και τον ψυχικό, που συμβολίζεται από το άστρο της Αφροδίτης.

Ο Χέρβι Άλεν, ο πιο έγκυρος βιογράφος του Πόε, βλέπει σ’ αυτή την πεθαμένη, τη Βιρτζίνια. Εμείς, όμως, ξέρουμε πως ο τάφος του Ουλαλούμ έκλεινε κι άλλες πεθαμένες γυναίκες.

Κάτω από τη Βιρτζίνια ήταν η Φράνσις Άλαν. Και κάτω απ’ αυτήν η Ελένη Στάναρντ. Και ολότελα στο βάθος, η μεγάλη κι αποφασιστική νεκρή, η μητέρα του ποιητή Ελίζαμπεθ Άρνολντ. Αυτή και μόνη, στην πορεία του γιου της προς το άστρο της Αφροδίτης, θα είχε αρκετή δύναμη για να του σταθεί, νικηφόρα, εμπόδιο στο ένστικτο και στη φύση και να τον κάνει να σταματήσει.

Η ίδια πρόσκαιρη οφθαλμαπάτη, παίρνοντας τη μεταβίβαση για το πρωτότυπό της, υπαγόρευσε στον Μποντλέρ την ερμηνεία του για την παράξενη διαγωγή του Έντγκαρ Πόε την παραμονή του γάμου του με την κυρία Ουίτμαν. Είναι γνωστό πως την ώρα που οι άδειες του γάμου ήταν έτοιμες και η κυρία Ουίτμαν είχε βάλει όρο του γάμου να μην ξαναπιεί ο Πόε αλκοόλ από κει και πέρα, τούτος φανερώθηκε μπροστά της σε κατάσταση μέθης, ή, τουλάχιστον, με μια βιαιότητα που παράσταινε ένα κακό μεθύσι. Ο Μποντλέρ έγραψε πως ο Πόε το έκανε τούτο επίτηδες, για ν’ αποφύγει αυτό το γάμο και να μείνει πιστός στη μνήμη της αγαπημένης του Βιρτζίνια. Ο ίδιος συλλογισμός θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί γι την εξήγηση της τελευταίας του φυγής την παραμονή του γάμου του με την κυρία Σελτον.

Μα και στα δύο αυτά περιστατικά, είναι κάτι που χρειάζεται διόρθωση. Δεν είναι συνειδητά που ο Πόε φέρθηκε έτσι, μα σπρωγμένος από κίνητρα σκοτεινά και ασυνείδητα. Και την αφοσίωση αυτή την κρατούσε, όχι για τη Βιρτζίνια, την τελευταία από τις νεκρές, που θρηνούσε, μα για τη μητέρα του την Ελίζαμπεθ, την πρώτη χρονολογικά από τις πεθαμένες που το πένθος τους ήταν μοιραίο να το κρατήσει σ’ όλη του τη ζωή.

Αληθινά, η ζωή του Έντγκαρ Πόε πέρασε ολάκερη σ’ ένα αιώνιο πένθος. Δικαιολογημένο, λοιπόν, το πως πέρασε ολάκερη τη ζωή του μαυροντυμένος σαν τον κόρακά του. Επάνω απ’ όλες τις ώρες της ζωής του αντηχούσε το περίφημο «Nevermore», το ποτέ πια, που γεμίζει το διάλογο του πουλιού με τον θρηνητικό εραστή της Ελεονόρας.

Marie Bonaparte

Η λανθάνουσα νεκροφιλία στο έργο του Έντγκαρ Πόε

Μετάφραση Άλλυ Δρακουλίδη

Εκδόσεις Αιγόκερως 1982

Οι απαιτήσεις της μυστηριώδους Επιστήμης – Fulcanelli

Seire, Potere, Audere, Tacere

(να γνωρίζεις, να μπορείς, να τολμάς, να σιωπείς)

ΖΩΡΟΑΣΤΡΗΣ

Η φύση δεν ανοίγει την πόρτα του ιερού αδιακρίτως σε όλους.

Σε αυτές τις σελίδες, ο αμύητος θα ανακαλύψει ίσως, κάποια απόδειξη μιας πραγματικής και θετικής επιστήμης. Δεν θα μπορούσαμε, ωστόσο, να υπερηφανευτούμε ότι θα τον μετατρέψουμε, γιατί γνωρίζουμε πολύ καλά το πείσμα της προκατάληψης, τη μεγάλη δύναμη των προκατειλημμένων απόψεων. Ο μαθητής θα αντλήσει μεγαλύτερο όφελος από αυτό το βιβλίο, με την προϋπόθεση πάντα ότι δεν θα περιφρονεί τα έργα των παλαιών Φιλοσόφων και ότι θα μελετά με προσοχή και διεισδυτικότητα τα κλασικά κείμενα, μέχρι να αποκτήσει επαρκή διόραση για να διακρίνει τα σκοτεινά σημεία του πρακτικού χειρισμού.

Κανείς δεν μπορεί να φιλοδοξεί να κατέχει το μεγάλο Μυστικό, αν δεν κατευθύνει τη ζωή του σε συντονισμό με τις έρευνες που έχει αναλάβει.

Δεν αρκεί να είναι φιλομαθής, ενεργός και επίμονος, αν δεν έχει σταθερές αρχές, συγκεκριμένη βάση, αν ο υπέρμετρος ενθουσιασμός τυφλώνει τη λογική του, αν η υπερηφάνεια τυραννά την κρίση του, αν η απληστία μεγεθύνεται μπροστά στην προοπτική ενός χρυσού μέλλοντος.

Η μυστηριώδης Επιστήμη απαιτεί μεγάλη ακρίβεια, ορθότητα και διορατικότητα στην παρακολούθηση των γεγονότων, ένα υγιές λογικό και στοχαστικό πνεύμα, μια ζωντανή αλλά όχι ευερέθιστη φαντασία, μια θερμή και καθαρή καρδιά. Απαιτεί επίσης τη μεγαλύτερη απλότητα και την πλήρη αδιαφορία σχετικά με θεωρίες, συστήματα και υποθέσεις οι οποίες έχουν γίνει γενικά παραδεκτές χωρίς έλεγχο, λόγω της πίστης που τους δίνεται σε βιβλία ή λόγω της φήμης των δημιουργών τους. Απαιτεί οι υποψήφιοί της να μάθουν να σκέπτονται περισσότερο με το δικό τους μυαλό και λιγότερο με αυτό των άλλων. Τέλος, επιμένει ότι θα πρέπει αυτοί να ελέγξουν την αλήθεια των αρχών της, τη γνώση της θεωρίας της και την πρακτική των εργασιών της από τη Φύση, την κοινή μας μητέρα.

Με τη συνεχή εξάσκηση των ικανοτήτων της παρατήρησης και του συλλογισμού, με το διαλογισμό, ο νεόφυτος θα ανεβεί τα σκαλιά που οδηγούν στο να

ΓΝΩΡΙΖΕΙ

Η αθώα μίμηση των φυσικών διαδικασιών, η επιδεξιότητα σε συνδυασμό με την εφευρετικότητα, τα φώτα μιας μακράς εμπειρίας θα του εξασφαλίσουν το να

ΜΠΟΡΕΙ

Έχοντας κατακτήσει το να μπορεί, θα εξακολουθεί να έχει ανάγκη από την υπομονή, την επιμονή και την ακλόνητη θέληση. Γενναίος και αποφασιστικός, η βεβαιότητα και η εμπιστοσύνη που γεννήθηκαν από μια ισχυρή πίστη, θα του επιτρέψουν να

ΤΟΛΜΑ

Τέλος, όταν η επιτυχία θα έχει στέψει τα τόσα χρόνια εργασίας, όταν οι επιθυμίες του θα έχουν ολοκληρωθεί, ο Σοφός, περιφρονώντας τις ματαιοδοξίες του κόσμου, θα πλησιάσει τους ταπεινούς, τους απόκληρους, όλους όσοι εργάζονται, υποφέρουν, απελπίζονται και αγωνίζονται εδώ κάτω. Ως ανώνυμος και βουβός μαθητής της αιώνιας Φύσης, απόστολος της αιώνιας Φιλανθρωπίας, θα παραμείνει πιστός στον όρκο σιωπής του.

Στην Επιστήμη, στο Καλό, ο Μύστης θα πρέπει πάντα να

ΣΙΩΠΑ

Fulcanelli

Το Μυστήριο των Καθεδρικών Ναών

Μετάφραση Ιωάννης Σωτηριάδης

Εκδόσεις Διμελή 2014

Η ΚΑΘΟΔΟΣ ΣΤΗΝ ΚΟΛΑΣΗ. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΑΡΚΩΣΗΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΥΣ – PAPUS

Ο Όμηρος, ο Βιργίλιος, κατά την αρχαιότητα, ο Δάντης σε μια εποχή πιο κοντινή σ’ εμάς, έχουν ασχοληθεί με περίεργα γεγονότα που, ακόμη και στις μέρες μας, βασανίζουν το πνεύμα του στοχαστή. Η κάθοδος στην κόλαση, IN INFERA. Αυτές οι λίγες λέξεις περικλείνουν μυστικές ιδέες. Ας προσπαθήσουμε να τις αποκαλύψουμε:

Όταν σκεφτόμαστε τους αρχαίους, φανταζόμαστε ότι έμοιαζαν με άγριους που κατοικούσαν σε σπήλαια και καταβρόχθιζαν τα ζώα που μόλις είχαν σκοτώσει. Η αρχαία κοινωνία, αντίθετα, είχε μια περίεργη και τελειοποιημένη οργάνωση. Οι αρχαίοι, λόγου χάρη, ήξεραν τις απεργίες: η πρώτη απεργία (30.000 απεργοί) ήταν αυτή των υφαντουργών που ζητούσαν αύξηση του μεροκάματού τους. Κι έγινε στην Αίγυπτο 500 χρόνια πριν το Χριστό.

Το 1600 π.Χ. υπήρχε κιόλας ένας φανταστικός πολιτισμός: κατασκεύαζαν υδατοφράγματα από χαλκό, τα πλούτη ήταν τόσο πολλά, ώστε γιγάντια έργα μπορούσαν να κατασκευαστούν. Στην όποια εποχή η ανθρωπότητα δεν έδειξε ποτέ καθυστερημένη απέναντι σε θέματα βελτίωσης της ευημερίας της.

Στην αρχαιότητα ένα τμήμα της παιδείας αφιερωνόταν στις ηθικές δοκιμασίες. Αλλά, κατ’ αρχήν, πως μορφώνονταν στην αρχαιότητα; Την εποχή του Πλάτωνα 500 χρόνια πριν από το Χριστό, η σχολή του Πυθαγόρα είχε πολλούς μαθητές στην Ελλάδα, που διέδωσαν ύστερα την παιδεία σε πολλές πόλεις. Η πρωταρχική μόρφωση δινόταν από τους ίδιους τους πατέρες της οικογένειας, διαδοχικά, όπως αυτό, άλλωστε, συμβαίνει και σήμερα στην Κίνα. Αυτή η μόρφωση είχε μια καλή πλευρά, αφού τότε ο αναλφαβητισμός δεν ξεπερνούσε το 5%, ποσοστό δηλαδή πολύ μικρότερο από το σημερινό. Σύμφωνα με το σύστημα των αρχαίων, η μέση εκπαίδευση, που περιλάμβανε προπάντων τις φυσικές επιστήμες και την αστρονομία, δινόταν στις πιο σημαντικές πόλεις. Διδάσκονταν εκεί έννοιες των επιστημών που ακόμη και σήμερα διδάσκονται. Κι αυτή η μόρφωση παρεχόταν δωρεάν. Υπήρχαν τότε δούλοι που η υλική τους ζωή ήταν εξασφαλισμένη, σ’ αντάλλαγμα της ελευθερίας τους. Ο δούλος δεν έπαιρνε ποτέ μισθό, εκτός από την περίπτωση όπου είχε επιδείξει μεγάλο θάρρος. Στην Αίγυπτο λόγου χάρη, έδεναν το δούλο στα πόδια της Σφίγγας υποβάλλοντάς τον σε διάφορες δοκιμασίες, είτε με το νερό ή με τη φωτιά, κι αν έδειχνε θάρρος, η κατάσταση της δουλείας του ακυρωνόταν και γινόταν αποδεκτός στα μυστήρια.

Υποβαλλόταν σε νέες σωματικές και ψυχικές δοκιμασίες, στη συνέχεια, μέχρι που να γίνει μυημένος.

Τι μάθαιναν όμως σ’ αυτά τα μυστήρια; Διδάσκονταν έννοιες της τρέχουσας φιλοσοφίας, υπνωτισμό, ψυχισμό, αποκτούσαν γνώσεις πάνω στον μεγάλο νόμο της Επανασάρκωσης. Οι ιερείς, σοφοί κι όχι θρησκευτικοί αιρετικοί, συντηρούσαν τους Ναούς τους με φορολογία πάνω στα εισοδήματα. Το 10% πληρωνόταν σε είδη από τα απαραίτητα για τη ζωή, ένα σακί σιτάρι στα 10 της συγκομιδής, ένα «μέτρο» κριθάρι στα 10 κτλ. Οι πλούσιοι πλήρωναν σε χρήμα. Οι φτωχοί, με την εργασία τους. Η μεσαία τάξη σε είδος. Μέσω της πληρωμής αυτών των φόρων είχαν δικαίωμα στις υπηρεσίες του γιατρού, του φαρμακοποιού, του νομικού κτλ. Υπήρχε μια μυστική συμμαχία ανάμεσα σ’ όλα τα πνευματικά κέντρα της Γης. Έτσι ο Πυθαγόρας έκανε τα ταξίδια του, κοιμόταν από Ναό σε Ναό, κι έφτασε ως την Κίνα. Εκεί μελέτησε και βρήκε το νόμο για την εποχή, και που μπερδεύει ακόμη και σήμερα πολλούς γυμνασιόπαιδές μας. Οι ιερείς εκείνης της εποχής έδιναν όρκο, επί ποινή θανάτου, να μην αποκαλύπτουν αυτά που διδάσκονταν στο Ναό και τα μεταβίβαζαν χωρίς να υπάρχουν γραπτά. Ωστόσο, ορισμένοι ανάμεσά τους διηγήθηκαν σε άλλους αυτά τα μυστήρια, μυθοποιώντας τα όμως.

Όλα τα κύρια ονόματα που μεταβιβάστηκαν ως εμάς περιέκλειναν μυστήρια. Δε θ’ αναφέρω παρά μόνο ένα παράδειγμα, κι αυτό από τον πόλεμο της Τροίας. Μια όμορφη γυναίκα, η Ελένη, που την έκλεψαν από τον άντρα της, φυλακίστηκε στην πόλη της Τροίας. Ύστερα από μακρόχρονη πολιορκία της πόλης από τους Έλληνες, αυτοί οι τελευταίοι κατάφεραν να βάλουν μέσα στην πόλη ένα τεράστιο ξύλινο άλογο, απ’ όπου στη διάρκεια της νύκτας, μια στρατιωτική μονάδα Ελλήνων βγήκε και κατέστρεψε την Τροία. Έτσι όπως μας τη διηγήθηκαν ο Όμηρος κι ο Βιργίλιος, παραποίησαν εσκεμμένα την ιστορία. Το όνομα Τροία, προέρχεται από το Τρόγια, παραποιημένη ονομασία του Ταρό Ρότα, που ήταν ένα μυστικό επιστημονικό κέντρο.

Η σελήνη, Ίσις, που καθόριζε τις διδασκαλίες του ανθρώπινου μυαλού, ονομάζεται στα ελληνικά Σελήνη, απ όπου βγήκε το όνομα Ελένη, άλλο ένα μυστικό κέντρο. Το ξύλινο άλογο είναι το Τόρα κι η ιστορία των βαρβάρων που κατέστρεψαν το κέντρο μυστηρίων μας μεταφέρθηκε σαν μια κατάληψη εξ εφόδου αυτής της πόλης κι εκείνης της γυναίκας. Αυτή η ιστορία είναι λοιπόν καθαρά συμβολική.

Επίσης κατά την κάθοδο στην κόλαση, η συνάντηση με τρομερά τέρατα, είναι η ιστορία των εκκλήσεων σε πνεύματα. Ο Όμηρος καθοδηγήθηκε από τη Σίβυλλα, ο Βιργίλιος είχε σαν οδηγό τον Αινεία, και κλήθηκε από τον πατέρα του τον Αγχίση. Κι οι δυο τους κάνουν εκκλήσεις σε πλάσματα που έχουν χαθεί, οι «πνεύματα».

Ο Όμηρος θέλει να συμβουλευτεί ένα μάντη, κατεβαίνει στην κόλαση, σφάζει ένα κριάρι και ρωτάει τον Τειρεσία τον μάντη.

Ο Βιργίλιος αναφέρεται σ’ ένα παρόμοιο θέμα στην «Αινειάδα» του.

Ο Δάντης είχε πολύ αγαπήσει και δε γνώρισε ποτέ την ευτυχία μέσα στον έρωτα. Τα είχε με την Ανθρωπότητα. Αυτός ο θαυμαστός ποιητής του 14ου Αιώνα, επιδόθηκε στην πολιτική, και κατά συνέπεια δημιούργησε εχθρούς. Ντροπαλός, δύστροπος, τοποθέτησε στην Κόλαση όλους τους ανθρώπους που δεν αγαπούσε.

Κι οι τρεις επικαλούνταν πλάσματα που είχαν εξαφανιστεί. Η ιστορία του Αινεία, που κατεβαίνει στην Κόλαση μπορεί να χωριστεί σε τρία τμήματα: το πέρασμα από τον ποταμό Τάρταρο, όπου τα ανθρώπινα πλάσματα υφίστανται τρομερά βάσανα, κι ύστερα ένα ουδέτερο τμήμα, και τέλος ένα απολαυστικό υπέροχο τμήμα, τα Ηλύσια Πεδία. Ο Αινείας βρίσκει τον πατέρα του στα Ηλύσια Πεδία. Ο Αγχίσης του δείχνει τις ψυχές κοντά στον ποταμό Λήθη, λέγοντάς του ότι αυτές οι ψυχές οφείλουν να ζωοποιήσουν νέα σώματα, κι ότι ζητούν πρώτα τη λησμονιά μέσα στα νερά του ποταμού.

Οι αρχαίοι δίδασκαν λοιπόν ότι δεν ερχόμαστε μόνο μια φορά πάνω στη Γη, αλλά πολλές φορές κι ότι είναι αναγκαίο να ξεχάσουμε τις προηγούμενες ζωές πριν επανασαρκωθούμε.

Υπερέβαλαν μάλιστα την όλη υπόθεση και διηγούνταν ότι ξαναγυρίζουμε μέσα σε σώματα ζώων. Αλλά όλο αυτό δεν είναι παρά ένας αφορισμός του Πυθαγόρα. Οι μαθητές του ισχυρίζονταν ότι υπήρξαν όλοι προσωπικότητες κατά την προηγούμενη ζωή τους. Και καθώς μια μέρα τον ρώτησαν τι υπήρξε ο ίδιος, απάντησε για να ειρωνευτεί τις προθέσεις τους, ότι αυτός ήταν πετεινός! Κι απ’ αυτή την ειρωνική στιγμή του Πυθαγόρα εμείς βγάλαμε το συμπέρασμα ότι οι αρχαίοι πίστευαν στη Μετεμψύχωση, πράγμα που είναι απόλυτα λαθεμένο.

Η κοινωνική εξέλιξη συνεχιζόταν λοιπόν μέσα στους αιώνες πάντα κάτω από τις ίδιες συνθήκες. Ακόμη και στις μέρες μας οι Γιαπωνέζοι κάνουν μ’ ευχαρίστηση χαρακίρι υπέρ της χώρας τους, επειδή μέσω της επανασάρκωσης θα μπορέσουν να ξαναγυρίσουν μέσα σε μια άλλη ζωή και να βελτιώσουν τη μοίρα τους.

PAPUS

Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΜΑΓΩΝ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Δ.Π. ΚΩΣΤΕΛΕΝΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Β. ΒΑΣΔΕΚΗΣ 1994

Η ΒΕΝΤΑΝΤΑ – RENE QUENON

Καθώς είπομεν και προηγουμένως, με την Βεντάντα εισαγώμεθα εις την καθαυτό μεταφυσικήν. Επομένως είναι περιττόν να επαναλάβωμεν ότι η Βεντάντα δεν είναι ούτε φιλοσοφία ούτε θρησκεία, αν και οι ανατολισταί θέλουν, πιέζοντες τον εαυτόν των και τα πράγματα να βλέπουν εις αυτήν την μίαν ή την άλλην, ή καθώς τον Σοπενχάουερ και την μίαν και την άλλην. Το όνομα της τελευταίας ταύτης δαρσάνα ετυμολογικώς εξεταζόμενον σημαίνει τέλος της Βέδα, της λέξεως τέλος νοουμένης ενταύθα υπό διπλήν έννοιαν δηλαδή και ως κατάληξις και ως σκοπός. Πράγματι, αι Ουπανισάδ, επί των οποίων ουσιαστικώς βασίζεται, αποτελούν το τελευταίον μέρος των βεδικών κειμένων. Πράγματι, το δι’ αυτών διδασκόμενον, εν τω μέτρω καθ’ ο τούτο είναι δυνατόν, είναι ο έσχατος και ο υπέρτατος σκοπός ολοκλήρου της εκ παραδόσεως διδασκαλίας, η οποία άγει προς την γνώσιν εξ όλων των κατά το μάλλον ή ήττον μερικευμένων εντός της σχετικότητος εφαρμογών τας οποίας αποκαλύπτει αύτη εντός των διαφόρων τάξεων. Η φύσις μάλιστα των Ουπανισάδ δεικνύει ότι αύται έχουν προορισμόν να εξαφανίσουν την άγνοιαν, την ρίζαν ταύτην της πλάνης, εξ αιτίας της οποίας το ον εγκλείεται εντός των δεσμών της υπό περιορισμούς διατελούσης υπάρξεως, συμβάλουσαι εις τούτο με το να παρέχουν τα μέσα να πλησιάσωμεν εις την γνώσιν του Βράχμα. Εάν λέγωμεν, μόνον να πλησιάσωμεν την γνώσιν ταύτην, τούτο συμβαίνει διότι η ουσία αυτής ουδόλως είναι δυνατόν να μεταδοθή δια λόγων και κατά συνέπειαν δεν είναι δυνατόν να γίνη ενεργώς εφικτή, ειμή μόνον δια μιας αυστηρώς προσωπικής εργασίας, η οποία δι’ ουδεμιάς εξωτερικής διδασκαλίας είναι δυνατόν να υποκατασταθή όσον υψηλή και βαθεία και αν είναι αύτη. Η ερμηνεία την οποίαν δίδομεν ενταύθα είναι εκείνη την οποίαν παραδέχονται όλοι οι έχοντες έγκυρον επ’ αυτών των θεμάτων γνώμην ινδουισταί. Θα ήτο πράγματι αστείον εάν θα επροτιμούσαμεν την στερουμένην αυθεντίας εικασίαν μερικών ευρωπαίων συγγραφέων, οι οποίοι νομίζουν κατάν την οποίαν η γνώσις την οποίαν περιέχουν αι Ουπανισάδ αποκτάται όταν τις καθίση παρα πόδας διδασκάλου. Εξ άλλου και ο Μαξ Μύλλερ, παρ’ όλον ότι παραδέχεται την τελευταίαν ταύτην εκδοχήν, αναγκάζεται να αναγνωρίση ότι αύτη ουδέν το ιδιαίτερον χαρακτηριστικόν εκφράζει και ότι θα είχε εφαρμογήν και δι’ οιονδήποτε άλλο μέρος της Βέδα εφ’ όσον η προφορική διδασκαλία είναι ο συνήθης τρόπος της κανονικής μεταδόσεως της διδασκαλίας.

Το χαρακτηριστικόν του μη ανακοινωτού της ολοκληρωτικής και πλήρους γνώσεως προέρχεται εκ του αφάτου του μεταφυσικού στοιχείου, το οποίον ενέχει αύτη καθώς και εκ του ότι δια να είναι πράγματι η γνώσις αύτη εκείνη η οποία πρέπει να είναι, δεν πρέπει να εντοπίζεται μόνον εις μίαν απλήν θεωρίαν, αλλά να συνεπάγεται και την εντός αυτής υπάρχουσαν αντίστοιχον πραγμάτωσιν. Αυτός είναι ο λόγος δια τον οποίον λέγομεν ότι η διδασκαλία αύτη δεν είναι διδακτή ειμή μόνον μέχρις ενός ορίου και συγχρόνως βλέπομεν ότι ο περιορισμός ούτος ισχύει και εις την αμοιβαίαν σχέσιν θεωρίας και πράξεως και όταν ακόμη προκειμένης της τελευταίας ορθούνται προ αυτής κυριολεκτικώς ανυπέρβλητα εμπόδια. Πράγματι, εις οιοσδήποτε συμβολισμός δύναται να διεγείρη δυνατότητας τουλάχιστον συλλήψεως, έστω και εάν αύται δεν είναι δυνατόν να εκφρασθούν δια λόγων εξ ολοκλήρου, χωρίς να γίνη λόγος περί μερικών τρόπων μεταδόσεως καθ’ ους αύτη πραγματούται εκτός και πέραν πάσης εμμόρφου αναπαραστάσεως, τρόπων των οποίων και η ιδέα ακόμη θα εφαίνετο υπερβαλλόντως αναληθής εις ένα Δυτικόν, καθισταμένης ούτω εντελώς ανωφελούς, αν μη αδυνάτου της επεξηγήσεως την οποίαν θα ήτο δυνατόν να δώσωμεν επ’ αυτού του πράγματος. Είναι αφ’ ετέρου αληθές ότι η κατανόησις, έστω και θεωρητικώς συντελουμένη, αρχής γινομένης εκ των πλέον στοιχειωδών αυτής βαθμών, απαραιτήτως προϋποθέτει προσωπικήν προσπάθειαν διότι εξαρτάται εκ των ιδιαιτέρων δεκτικών ικανοτήτων εκείνου προς τον οποίον ανακοινούται μια διδασκαλία. Είναι δε καταφανές ότι εις διδάσκαλος όσον διακεκριμένος και αν είναι, δεν θα γίνη κατανοητός από τον μαθητή του καθ’ όσον εξαρτάται αποκλειστικώς από τον τελευταίον η αφομοίωσις της διδασκαλίας η οποία προσφέρεται εις αυτόν. Εάν ούτω έχουν τα πράγματα, τούτο συμβαίνει διότι πάσα αληθής και καλώς αφομοιωμένη γνώσις, αυτή καθ’ εαυτήν, δεν αποτελεί ενεργόν πραγμάτωσιν αλλά κατά μέγιστον όριον δυνητικήν πραγμάτωσιν, εάν θα ήτο δυνατόν δια της φράσεως ταύτης να ενώσωμεν τας δύο ταύτας λέξεις, αι οποίαι ενταύθα αντιφάσκουν αλλά μόνον φαινομενικώς. Εάν δεν συνέβαινε τοιούτον τι, δεν θα ήτο δυνατόν, συμφωνούντες με τον Αριστοτέλην, να είπωμεν ότι εν ον είναι παν το υπ’ αυτού γνωριζόμενον. Πάντως ο καθαρώς προσωπικός χαρακτήρ, τον οποίον έχει πάσα πραγμάτωσις εξηγείται δια της επομένης απλουστάτης παρατηρήσεως, η οποία από απόψεως διατυπώσεως φαίνεται ίσως απλοϊκή, αλλά επέχει θέσιν αξιώματος. Κατ’ αυτήν εκείνο το οποίον είναι εν ον δεν είναι δυνατόν να είναι άλλο τι εκτός από εκείνο το οποίον είναι αποκλειστικώς αυτό και μόνον αυτό. Εάν ευρισκώμεθα εις την ανάγκην να εκθέσωμεν τόσον αυταποδείκτους αληθείας, τούτο συμβαίνει διότι αυταί ακριβώς είναι αι συχνότερον λησμονούμεναι και διότι εξ άλλου έχουν και άλλας συνεπείας, των οποίων και την ύπαρξιν ακόμη δεν είναι δυνατόν να παραδεχθούν πνεύματα επιπόλαια ή έχοντα πάθει ψύχωσιν με την ανάλυσιν. Το έστω και ατελώς ακόμη διδακτόν είναι μόνον τα μέσα, τα κατά το μάλλον ή ήττον έμμεσα και υποβοηθητικά της μεταφυσικής πραγματώσεως, καθώς έχομεν είπει το τοιούτον εις το περί της Γιόγκα κεφάλαιον. Το πρώτον δε μάλιστα εξ όλων αυτών των μέσων, το πλέον απαραίτητον, και μάλιστα το μόνον το οποίον είναι απολύτως απαραίτητον, είναι αυτή αύτη η εκ θεωρίας γνώσις. Πρέπει όμως να προσθέσωμεν ότι κατά την ολοκλήρωσιν της μεταφυσικής η θεωρία και η πραγμάτωσις ποτέ δεν χωρίζονται εντελώς. Το πράγμα τούτο είναι δυνατόν να διαπιστωθή εις εκάστην γραμμήν των Ουπανισάδ εις τας οποίας συχνάκις είναι πολύ δύσκολον να διακρίνωμεν το αντιστοίχως με την μίαν ή το με την άλλην σχετιζόμενον, και εις τας οποίας πράγματι τα αυτά πράγματα ανάγονται και εις την μίαν και εις την άλλην, ανάλογα με τον τρόπον με τον οποίον τα αντιμετωπίζομεν. Εις μίαν πλήρη από μεταφυσικής απόψεως διδασκαλίαν, η άποψις της πραγματώσεως επιδρά επί της εκθέσεως της θεωρίας, η οποία, υπονοουμένως τουλάχιστον, αποβλέπει προς αυτήν και από την οποίαν ποτέ δεν είναι δυνατόν να είναι ανεξάρτητος. Η θεωρία ως μη έχουσα εντός εαυτής άλλην αξίαν πλην της εις την προπαρασκευήν συμβολής αυτής, πρέπει να υπόκειται εις την πραγμάτωσιν καθώς το μέσον υπόκειται εις τον σκοπόν χάριν του οποίου υφίσταται.

Όλαι αι ανωτέρω θεωρήσεις είναι αναγκαίαι δια την κατανόησιν της απόψεως της Βεντάντα ή μάλλον του πνεύματος αυτής διότι η μεταφυσική άποψις επειδή ουδόλως είναι δυνατόν να είναι μερικευμένη, δεν είναι δυνατόν να έχη και όνομα, ειμή μόνον υπό εντελώς συμβατικήν έννοιαν. Εξ άλλου αι θεωρήσεις αύται εφαρμόζονται κατά τον αυτόν τρόπον και εις πάσαν άλλην μορφήν με την οποίαν δύναται να παρουσιασθή εις άλλους πολιτισμούς η εκ παραδόσεως μεταφυσική, καθ’ όσον αύτη, δια τους λόγους τους οποίους εξεθέσαμεν εν συντομία, είναι μια εν τη ουσία της και δεν είναι δυνατόν να συμβαίνει άλλως. Δεν ενδείκνυται να είπωμεν περισσότερα από όσα πρέπει επί του ότι αι Ουπανισάδ, αι οποίαι αποτελούν μέρος της Βέδα, το οποίον την ολοκληρώνει, εκπροσωπούν ενταύθα την πρωταρχικήν βασικήν παράδοσιν. Η Βεντάντα επειδή εκδήλως πηγάζει από αυτάς έχει διατυπωθή συνθετικώς (χωρίς δια τούτου να εννοώμεν και ότι έγινε σύστημα) εις τας Βράχμα-σούτρας των οποίων η συγγραφή αποδίδεται εις τον Βαδαραγιαννα, ο οποίος ταυτίζεται με τον Βυάσα, πράγμα το οποίον έχει μεγάλην σημασίαν δι’ εκείνον ο οποίος γνωρίζει το πνευματικόν λειτούργημα το οποίον συμβολίζει το όνομα τούτο. Αι Βράχμα-σούτρας, των οποίων το κείμενον είναι πολύ περιληπτικόν έγιναν αφορμή πολλών σχολίων εκ των οποίων τα του Σανκαρασάγυα και τα του Ραμανούγυα παρουσιάζουν εξαιρετικόν ενδιαφέρον. Και τα δύο ταύτα σχόλια είναι αυστηρών ορθόδοξα παρά τας φαινομενικάς διαφοράς τας οποίας παρουσιάζουν μεταξύ των, αι οποίαι κατά βάθος είναι διαφοραί σχετιζόμεναι με τον τρόπον κατά τον οποίον έκαστον εξ αυτών αναπτύσσει την διδασκαλίαν. Τα σχόλια του Σανκαρασάργυα εκπροσωπούν ειδικώτερον την τάσιν Σαΐβα και τα του Ραμανούγυα την τάσιν Βαϊσνάβα. Εκείνα τα οποία είπομεν περί αυτών με γενικάς γραμμάς, μας απαλλάσσουν από το να είπωμεν και πάλιν εις τι συνίσταται η διαφορά αύτη, η οποία ανάγεται εις διαφοράν οδεύσεων, αι οποίαι όμως άγουν εις το αυτό τέρμα.

Η Βεντάντα ακριβώς επειδή είναι καθαρώς μεταφυσική, ουσιαστικώς παρουσιάζεται ως αδβαϊταβάδα ή διδασκαλία του μη δυαδισμού. Εις τα προηγούμενα έχομεν εξηγήσει την έννοιαν της λέξεως ταύτης ότε εξεθέσαμεν την διαφοράν της μεταφυσικής σκέψεως από την φιλοσοφικήν. Δια να εκθέσωμεν όσον είναι δυνατόν εν συντομία την έκτασιν αυτής θα είπωμεν ήδη ότι ενώ το Ον είναι εν η υπερτάτη Αρχή η λεγομένη Βράχμαα δύναται να ονομασθή το άνευ διττότητος διότι ως ευρισκόμενον πέραν παντός προσδιορισμού, και αυτού ακόμη του Όντος το οποίον είναι το πρώτον εξ όλων των προσδιοριστών, δεν είναι δυνατόν να χαρακτηρισθή δι’ ουδενός θετικού κατηγορήματος διότι αυτό απαιτεί η απειρότης αυτού, η οποία κατ’ ανάγκην είναι η απόλυτος ολότης η φέρουσα εντός εαυτής όλας τας δυνατότητας. Επομένως δεν είναι δυνατόν να υπάρξη τι, το οποίον να ευρίσκεται εμπραγμάτως εκτός του Βράχμαα διότι μια τοιαύτη υπόθεσις ισοδυναμεί με περιορισμόν αυτού. Ως άμεσος συνέπεια τούτου προκύπτει ότι ο κόσμος, της λέξεως ταύτης νοουμένης υπό την πλέον ευρείαν έννοιαν την οποίαν επιδέχεται, ήτοι την του συνόλου της παγκοσμίας εκδηλώσεως, δεν είναι διακεκριμένος από τον Βράχμαα έστω και φαινομενικώς, έστω και εξ αιτίας σαφούς πλάνης. Από της άλλης όμως πλευράς, ο Βράχμαα είναι απολύτως διακεκριμένος από τον κόσμον διότι δεν είναι δυνατόν να δοθή εις αυτον ουδέν εκ των προσδιοριστικών κατηγορημάτων τα οποία αρμόζουν εις τον κόσμον, καθ’ όσον ολόκληρος η παγκοσμία εκδήλωσις είναι κυριολεκτικώς μηδενική, εις το όμμα της απεραντωσύνης αυτού. Εξ αυτού παρατηρούμεν ότη η μη αμοιβαιότης της σχέσεως ταύτης συνεπάγεται την αυστηράν κατάκρισιν του πανθεϊσμού καθώς και του οιασδήποτε μορφής υπαρξισμού. Εξ άλλου ο πανθεϊσμός όσον και αν προσπαθήσωμεν να αντιληφθώμεν την λέξιν ταύτην υπό έννοιαν επαρκώς καθορισμένην και ορθήν, είναι αχώριστος από την φυσιοκρατίαν, πράγμα το οποίον είναι ίδιον ως να λέγωμεν ότι είναι εξ ολοκλήρου αντιμεταφυσικός. Επομένως είναι ανοησία το να θέλωμεν να βλέπωμεν πανθεϊσμόν εις την Βεντάντα. Παρ’ όλον όμως τούτο, η γνώμη αύτη όσον εσφαλμένη και αν είναι, είναι εκείνη την οποίαν σχηματίζουν ως επί το πλείστον οι Δυτικοί, ακόμη δε και οι νομίζοντες ότι έχουν ειδικότητα επ’ αυτών των πραγμάτων. Τούτο ασφαλώς αποτελεί την εφεύρεσιν η οποία επενοήθη δια να δώση εις τους Ανατολικούς, οι οποίοι γνωρίζουν τι είναι πραγματικώς ο πανθεϊσμός μίαν σαφή ιδέαν περί της αξίας της ευρωπαϊκής επιστήμης και περί της διανοητικότητος των εκπροσώπων αυτής.

Είναι προφανές ότι δεν δυνάμεθα να δώσωμεν ούτε αμυδράν εικόνα του συνόλου της διδασκαλίας. Μερικά εκ των ζητημάτων τα οποία απλώς και μόνο εθίξαμεν ενταύθα, ως παραδείγματος χάριν το της συστάσεως του ανθρωπίνου όντος υπό την μεταφυσικήν αυτού άποψιν, είναι δυνατόν να αποτελέσουν αντικείμενον ιδιαιτέρων μελετών. Θα σταματήσωμεν μόνον επί ενός σημείου, το οποίον αφορά τον ύψιστον σκοπόν, το οποίον λέγεται μόξα ή μούκτι δηλαδή απολύτρωσις, διότι το ον το οποίον έφθασεν εις τον σκοπόν τούτον έχει απελευθερωθή από τα δεσμά της υπό συνθήκας τελούσης υπάρξεως, εις οιανδήποτε κατάστασιν και υπό οιανδήποτε μορφήν και αν ευρίσκεται, δια του πλήρους ταυτισμού του με το Παγκόσμιον. Τούτο αποτελεί την πραγμάτωσιν εκείνου το οποίον ο μουσουλμανικός εσωτερισμός αποκαλεί υπερτάτην ταυτοποίησιν και αυτό είναι το μόνον δια του οποίου γίνεταί τις Γιόγκι υπό την πραγματικήν σημασίαν της λέξεως ταύτης. Επομένως η κατάστασις του Γιόγκι δεν είναι ανάλογος προς ιδιαιτέραν τινά κατάστασιν αλλά περιέχει όλας τας καταστάσεις αι οποίαι είναι δυνατόν να υπάρξουν καθώς και η αρχή περιέχει όλα τα επακόλουθα αυτής. Εκείνος ο οποίος έφθασεν εις την κατάστασιν ταύτην λέγεται και τζιβάν-μούκτα, δηλαδή απολυτρωμένος κατά τον βίον κατ’ αντιδιαστολήν προς τον βιδέχα-μούκτα ή απολυτρωμένον εντός της μορφής, της εκφράσεως ταύτης δηλούσης το ον δια το οποίον η πραγμάτωσις δεν συντελείται ή μάλλον δεν γίνεται ενεργός εκ της δυνητικότητος εις την οποίαν ευρίσκετο ειμή μόνον μετά τον θάνατον ή την διάλυσιν του ανθρώπου εις τα εξ ων συνετέθη. Εξ άλλου τόσον εις την μίαν περίπτωσιν όσο και εις την άλλην το ον είναι οριστικώς απελευθερωμένον από τας καθοριζούσας την ατομικότητα συνθήκας, καθώς και από όλας εκείνας των οποίων το σύνολον λέγεται νάμα και ρούπα δηλαδή όνομα και μορφή, ακόμη δε και από τας συνθήκας πάσης εκδηλώσεως και διέφυγεν από την επ’ άπειρον εκτεινομένην άλυσσον της αιτιότητος, η οποία υφίσταται μεταξύ δράσεως και αντιδράσεως, πράγμα το οποίον δεν συμβαίνει κατά την απλήν μετάβασιν εις άλλην ατομικήν κατάστασιν, έστω και εάν αύτη κατέχη θέσιν υπερτέραν απ’την του κοινού ανθρώπου εντός της κλημακουμένης ιεραρχείας της υπάρξεως. Είναι αφ’ ετέρου έκδηλον ότι η πράξις δεν είναι δυνατόν να έχη συνεπείας εκτός της ιδικής της περιοχής και ότι η αποτελεσματικότης αυτής σταματά ακριβώς εις το σημείον εις το οποίον παύει η δράσις αυτής. Επομένως η πράξις δεν είναι δυνατόν να έχη ως αποτέλεσμα την απελευθέρωσιν εκ της πράξεως και την επίτευξιν της απολυτρώσεως. Επίσης μια πράξις, οιαδήποτε και αν είναι αύτη, κατ’ ανώτατον όριον δύναται να οδηγήση μόνον εις επί μέρους πραγματώσεις αντιστοιχούσας εις μερικάς ανωτέρας καταστάσεις υποκειμένας όμως ακόμη εις περιορισμούς και συνθήκας. Ο Σανκαρασάργυα εκδήλως λέγει ότι δεν υπάρχει έτερον μέσον δια την επίτευξιν της πλήρους και τελείας απελευθερώσεως πλην της γνώσεως. Η πράξις επειδή δεν αντίκειται εις την άγνοιαν δεν είναι δυνατόν να την εξαλείψη, ενώ η γνώσις την διαλύει καθώς το φως διαλύει τα σκότη. Όταν όμως εξαφανισθή η άγνοια, η οποία είναι η ρίζα και η αιτία του περιορισμού, εξαφανίζεται και η ατομικότης της οποίας χαρακτηριστικόν είναι οι περιορισμοί τους οποίους δημιουργεί και επιβάλλει η ιδία, η μεταμόρφωσις αύτη, από την ετυμολογικήν έννοιαν της λέξες, ήτοι την της μεταβιβάσεως εις το πέραν της μορφής. Ουδόλως μεταβάλλει εκείνο το οποίον φαίνεται. Εις την περίπτωσιν του τζιβόν-μούκτα η εξαφάνισις της ατομικότητος, καθώς είναι φυσικόν, συντελείται άνευ εξωτερικής τινός μεταβολής του ανθρώπου αλλά δεν επηρεάζει πλέον το ον, το οποίον εξωτερικώς μόνον έχει ατομικότητα, αφ’ ης θα γνωρίση ενεργώς ότι αύτη είναι τι το απατηλόν. Καθώς όμως είναι ευνόητον, η ενεργός γνώσις του πράγματος τούτου είναι τι το εντελώς διάφορον από μιαν απλήν θεωρητικήν σύλληψιν. Εν συνεχεία της μεταστάσεως, την οποίαν αναφέραμεν ανωτέρω, ο Σανκαρασάργυα περιγράφει την κατάστασιν του Γιόγκι εντός του πολύ στενού πλαισίου εις το οποίον αι λέξεις δύνανται να εκφράσουν ή μάλλον να αφήσουν να υπονοηθή αύτη. Αι θεωρήσεις αύται αποτελούν το θετικόν συμπέρασμα το οποίον εξάγεται εκ της μελέτης της φύσεως του ανθρωπίνου όντος περί της οποίας εκάμαμεν ακροθιγώς λόγον, όταν ελέγομεν ότι το υπέρτατον και έσχατον τέρμα της μεταφυσικής γνώσεως είναι αι ύψιστοι δυνατότητες εις τας οποίας το ον τούτο δύναται να φθάση.

RENE GUENON

ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΙΣ ΤΑΣ ΕΠΙ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ

ΙΝΔΟΥΙΣΤΙΚΑΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΙΣ ΕΚ ΤΟΥ ΓΑΛΛΙΚΟΥ ΑΝΔΡΕΑΣ ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΣΦΙΓΓΟΣ – ΠΕΤΡΟΣ ΓΡΑΒΙΓΓΕΡ 1968

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΜΕΛΗ