του κήπου των Γραμμάτων «Ειμί ο ων». Πρεσβεύει πως το καλόν είναι ασθένεια του κακού κι ότι καταπολεμιέται απ’ τους αλχημιστές του λόγου από πλανόδιους ταχυδακτυλουργούς κι άλλους πεπλανωμένους σε μια διασταύρωση τέμνει η τύχη την ιστορία σε άλλη την αγάπη. Έτσι ξαναγεννιέται η Ελευθερία.
2
Απροσδόκητος ο σχηματισμός αυτής της νέας μορφής με αξέχαστην εικόνα. Παρατηρώ ένα φαινόμενο δίχως να καταφύγω στη νοσταλγία το ποίημα δεν ακούει ούτε βλέπει ξαναδιαβάζεται. Το νυν λειτουργεί καλύτερα όταν δεν μυθολογεί κι αποκαλύφτει σχίσματα ελευθερίας κι αγάπης αναγέννηση.
3
Πόσο μου θυμίζει η Μύκονος αυτής της κάρτας την Μύκονο της προπολεμικής μου ζωής. Είναι ο εαυτός μου που δυσαναλογεί. Επέστρεψα στραμμένος προς το μέλλον. Στο επόμενο σαρανταοκτάωρο διαλήψεων και παραλήψεων ίσως συμπεριληφθούν ευρήματα
Οι τουριστικές τετραχρωμίες ανεμοσκορπίζονται το πρόστυχο πληθαίνει κι εξαλείφεται το επάξιον είναι του σκανδάλου.
Τι είναι Θεός; Θεός είναι μια αιώνια κατάσταση του νου. Τι είναι φαύνος; Ο φαύνος είναι ένα απλό δημιούργημα. Τι είναι νύμφη; Η νύμφη είναι ένα απλό δημιούργημα. Πότε ένας θεός αποκαλύπτεται; Όταν οι καταστάσεις του νου παίρνουν μορφή. Πότε ένας άνθρωπος γίνεται θεός; Όταν μπαίνει σε μια από αυτές τις καταστάσεις του νου. Ποια είναι η φύση των μορφών με τις οποίες αποκαλύπτεται ένας θεός; Είναι ποικίλες αλλά διατηρούν σταθερά ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Είναι όλες οι αιώνιες καταστάσεις του νου θεοί; Θεωρούμε ότι είναι. Είναι όλες οι διαρκείς καταστάσεις του νου θεοί; Δεν είναι. Με ποια χαρακτηριστικά αναγνωρίζουμε τις θεϊκές μορφές; Με την ομορφιά. Κι αν οι μορφές που μας παρουσιάζονται δεν είναι όμορφες; Τότε είναι δαίμονες. Κι αν είναι αλλόκοτες: Ίσως είναι καλά πνεύματα. Ποια είναι τα είδη της γνώσης; Υπάρχει άμεση γνώση και γνώση εξ ακοής. Έχει καμιά αξία η γνώση εξ ακοής; Έχει κάποια αξία. Ποια είναι η σημαντικότερη γνώση εξ ακοής; Η σημαντικότερη γνώση εξ ακοής είναι οι παραδόσεις των θεών. Σε τι χρησιμεύουν οι παραδόσεις αυτές; Μας λένε να έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά. Με ποιο τρόπο αποκαλύπτονται οι θεοί; Με μορφή και χωρίς μορφή. Σε τι εμφανίζονται όταν παίρνουν μορφή; Στην αίσθηση της γνώσης. Μπορούν όταν παίρνουν μορφή, να εμφανιστούν σε ο,τιδήποτε άλλο εκτός από την αίσθηση της όρασης; Μπορούμε να πετύχουμε μια αίσθηση της παρουσίας τους σαν να στέκονται πίσω μας. Και στην περίπτωση αυτή μπορούν να αποκτούν μορφή; Ίσως αισθανόμαστε ότι αποκτούν σίγουρα μορφή. Υπάρχουν ονόματα για τους θεούς; Οι θεοί έχουν πολλά ονόματα. Είναι τα ονόματα που χρησιμοποιούνται στην παράδοση. Είναι βλαβερή η χρήση αυτών των ονομάτων; Δεν είναι κακό να καταλαβαίνουμε τους θεούς από τα ονόματά τους. Πως θα μπορούσε να καταλάβει κάποιος ένα θεό από τ’ όνομά του; Καλύτερα να καταλάβει το θεό από τη μορφή του, ή με την αίσθηση της γνώσης κι αφού τον καταλάβει μ’ αυτό τον τρόπο, να σκεφτεί τ’ όνομά του ή τι μπορεί να είναι ένας θεός. Γνωρίζουμε πόσοι θεοί υπάρχουν; Οι άνθρωποι πρέπει να είναι ευχαριστημένοι μ’ ένα λογικό αριθμό. Ποιοι είναι οι θεοί αυτής της λατρείας; Ο Απόλλων και, κατά κάποιο τρόπο, ο Ήλιος, η Άρτεμη σε κάποιες φάσεις της κι επίσης, η θεά των Κυθήρων. Σε ποιους άλλους θεούς, σε αρμονία ή σε συνάφεια μ’ αυτή τη λατρεία, ταιριάζει να προσφέρουμε θυμίαμα; Στην Κόρη και στη Δήμητρα, στους Λάρητες επίσης και στις Ορειάδες, και σε ορισμένα απλά δημιουργήματα. Με τι ταιριάζει να ευχαριστούμε τις θεότητες αυτές και τα άλλα δημιουργήματα; Ταιριάζει να τους ευχαριστούμε και να τους τρέφουμε με άνθη. Τους χρειάζονται τέτοιες τροφές; Θα ήταν ανόητο να το πιστεύαμε. Πάντως, είναι καλός οιωνός το γεγονός ότι πρέπει να τους ευχαριστούμε για να εμφανίζονται. Έχουν εφαρμογή αυτά τα πράγματα στην Ανατολή; τούτη η λατρεία προορίζεται για τη Δύση.
Μετάφραση - Εισαγωγή Αναστάσης Βιστωνίτης
[Το μικρό αυτό κείμενο σε στίχους, γραμμένο το 1918, αντιπροσωπευτικό των παγανιστικών καταβολών του Πάουντ, έχει αξία κατά τούτο. Πέρα από το παιχνιδιάρικο και ελαφρώς προκλητικό ύφος του (τα «παιδιά» εδώ δεν είναι παιδιά αλλά οι καθηγητές Πανεπιστημίου που δίδασκαν αρχαίες γλώσσες και Ιστορία των παλιών πολιτισμών) δίνει μερικά πολύ σημαντικά κλειδιά για την πρώιμη ποιητική περίοδο του Πάουντ, από την πρώτη του συλλογή «A Lume Spento», (Βενετία 1908), ως τα «Lustra», (1916). Δυστυχώς ο Πάουντ παραμένει στη χώρα μας ουσιαστικά αμετάφραστος. Πάντως, το κείμενο αυτό καθαυτό έχει την αξία του και δεν πρέπει να του δώσει κανείς διαφορετικές διαστάσεις απ’ αυτές που είχε στο νου του ο ίδιος ο ποιητής, όταν ένα χρόνο μετά, έγραφε στο περιοδικό «The New Age», τον Αύγουστο του 1919: «Στο διάβολο η θρησκεία. Ομολογεί την έσχατη ανικανότητά της τη μέρα που καίει τον πρώτο της αιρετικό»]. Περιοδικό Η Λέξη Τεύχος 1 Γενάρης 1981
Κάτω στο Σέχη, στο τσιφλίκι του Νάβη Νούσα, το πάλεμα είχαν για ξεφάντωμά τους οι Καραγκούνηδες. Κάθε γιορτή της άνοιξης και σκόλη, όταν μπορούσανε ν’ αφήκουν τη δουλειά, να παραδώκουν το κορμί στην ανάπαψη και την ψυχή τους στη χαρά, συνάζονταν όλοι νέοι και νιες, γέροι και γριές, παιδιά και κορίτσια μπροστά στο πυργωτό κονάκι του αφέντη κι έτσι διαλαλούσε ο κήρυκας:
- Ακούστε, χωριανοί, κι ας λέει ο κόσμος!... Σήμερα παλεύει ο Μήτρος Μπούρας με το γιο του τάδε!... Κερνάει τ’ αφεντικό και τα τούμπανα παίζουν!...
Μια φορά όμως δεν είπε το γιο του τάδε. Είπε το Διονύση Χάλη.
Ο Μήτρος Μπούρας ήταν χωριανός και τον ήξεραν όλοι. Όλοι γνώριζαν της χήρας τον ακριβογιό και τον αρρεβωνιαστικό της Σμάλτως, της λεβεντονιάς. Ήταν πρώτος στο πάλεμα και κανείς δεν αποτολμούσε να βγει στ’ αλώνι μαζί του. Κι ήταν για τούτο καύχημα του χωριού και ζωντανή ντροπή όλων των άλλων περίγυρα.
Μα ο Διονύσης Χάλης ήταν απ’ άλλο σύνορο, από τις Σοφάδες πέρα και κανείς δεν τον ήξερε. Ακουστά είχαν μόνον πως είναι φοβερός παλαιστής και ταίρι δεν έχει στον κάμπο το Λαρισινό και της Καρδίτσας τον κάμπο. Τον είδαν οι φρόνιμοι γερόντοι κι ανατρίχιασαν. Τον είδαν τα παλικάρια και λύθηκαν τα γόνατά τους. Πάει το χωριό τους· την πήρε την ντροπή!
- Μάνα μου! ψιθύρισε κι η Σμάλτω η λεβεντονιά.
Και χλώμιανε σαν το κερί!
Χτυπούν τα τούμπανα και φυσούν οι καραμούζες. Αναταράζεται η γη κι ο αέρας πασίχαρος διαλαλεί τον λαμπρόν αγώνα. Κι εμπρός, ανάμεσα στ’ αλώνι που σχημάτισε στρογγυλοκαθισμένος ο λαός, φαίνονται οι δυο παλαιστές γυμνοί, ολόγυμνοι. Μονάχα το κοντό πέτσινο βρακί, στη μέση δεμένο κομποθηλιά, σκεπάζει τ’ αμελέτητα. Μα χύνονται από κάτω λαχταριστά τα μηριά κι οι στρογγυλοί αρμοί των γονάτων κι οι άτζες μεστωμένες και οι τορνευτοί αστράγαλοι και τα καμαρωτά ποδάρια τους. Κι απάνω φαίνονται τα στήθη μάρμαρο κι οι ρώγες των βυζών χαλκοκόκκινες κάθονται στα γλυπτά στέρνα κι απλώνονται ζερβόδεξα καμαρωτοί οι ώμοι, και στα χυτά λαιμοτράχηλα πυργώνεται το κεφάλι σμιλευτό, με τα κατσαρά μαλλιά και το μουστάκι στριμμένο. Τα μπράτσα σιγοτρεμάμενα φανερώνουν τα χαλυβένια μούσκουλα και τα νεύρα τ’ αλύγιστα.
Έρχονται στ’ αλώνι και χαιρετούν ευγενικά το λαό δυο παλαιστές. Κάποιος χύνει από τη στάμνα λάδι στη χούφτα τους. Και κείνοι αλείφουν με το λάδι τα στήθη, τα μπράτσα, τα λαιμοτράχηλα, τα μηριά, ως κάτω στα στραγάλια. Αλείφουν ακόμη και το πέτσινο βρακί τους. Έπειτα, με τα χέρια ριμένα κάτω, σκάνε τα δάχτυλα τους τρανταχτά:
- Κραπ!... κραπ κραπ!...
Και προβαίνουν, ένας από τη μια μεριά κι άλλος από την άλλη, αργοκίνητοι, βεργολυγιστοί, με βήμα ελαφρό και μεγαλόπρεπο, με το σώμα τεντωμένο, που λες τώρα θα ψηλώσουν στον ουρανό. Αδιάφοροι στο σαχλολόγο παλιόκοσμο, στρέφουν τα μάτια κάτω στον πράσινο κάμπο κι αντίπερα στα γαλανά βουνά της Γκούρας, σαν σταυραϊτοί που διαλέγουν τη βουνοκορφή, να βρούνε ποθητή συντρόφισσα. Κι έπειτα μ’ έν’ άλλο κραπ!... κραπ κραπ!..., γυρίζουν αντιμέτωποι και ρίχνουν ράθυμα αλλά βαριά τα χέρια ένας στον ώμο τ’ αλλουνού και κοιτάζονται άγρια, πεισμωμένα.
- Σ’ έφαγα!
- Σ’ έφαγα!...
Μα αντί να φαγωθούν, παραιτεί ένας τον άλλον και μ’ ένα κραπ! κραπ κραπ!... σύγκαιρο, αρχίζουν πάλι την αντίθετη περιστροφή τους, με το ίδιο βάδισμα και το ίδιο κόρδωμα.
Τα τούμπανα χτυπούν, φυσούν οι καραμούζες κι ο αέρας πασίχαρος διαλαλεί στα τετραπέρατα τον λαμπρόν αγώνα.
- Τώρα δεν έχει χωρατά!
- Όχι δεν έχει χωρατά!...
Οι δυο παλαιστές αρπαχτήκανε στα χέρια. Έπαψαν τα χωρατά και τα ευγενικά χάδια. Οι δυο λέοντες που παίζανε πριν και χαδεύονταν ξαπλωμένοι στη χλωρωσιά, κάτω από τον ανοιξάτικο ήλιο και δαγκώνονταν άκακα και γλείφονταν τρυφερά, άναψαν τώρα. Μπορεί ο πράσινος τάπητας, ο ζεστός ήλιος ίσως, κέντησε το λαθροκρυμμένο στην ψυχή τους πάθος και πέφτουν μανιωμένοι ένας στον άλλον. Ανήμερη κοχλάζει η ψυχή τους· σπίθες πετούν τα μάτια τους. Δεν έχουνε πια λύπη ούτ’ έλεος! Αρπαγμένοι από τους ώμους, στυλώνουν τα πόδια τους στη γη, καμαρώνουν τα κορμιά και στέκουν ακίνητοι. Το πρόσωπό τους ήσυχο, δεν δείχνει καθόλου την αγωνία της ψυχής, ούτε των νεύρων την προσπάθεια. Κοιτάζουν μόνον, αντίθετα κοιτάζουν με τα μάτια τους τ’ ανοιχτά και λες πως κοιτάζουν, πως ψαχουλεύουν τον ορίζοντα, να ιδούν και να μετρήσουν σε ποιον κάμπο ή σε ποια θάλασσα θα σφεντονίσουν τον αντίπαλό τους.
- Δεν έχει χωρατά!
- Όχι τώρα δεν έχει χωρατά!...
Άξαφνα όμως να που ξεριζώθηκαν τα δυο κορμόδεντρα! Ο Χάλης γονάτισε, με το ένα πόδι στη γη στρωμένο· τ’ άλλο λυγισμένο στο γόνατο. Και με τα ατσαλένια μπράτσα κολλητά στη μέση του Μπούοα, πάσχει να τον φέρει κοντά του, να τον λυγίσει, να τον γκρεμίσει σωρό κουβάρι από πάνω του. Μα εκείνος σκυφτός, κάθετ’ απάνω του και τον βαραίνει με το βάρος του, έτοιμος να τον ρίξει τ’ ανάσκελα, να βάλει τη ράχη του στο χώμα. Έτσι μόνον θα σημαδευτεί η νίκη του.
Ο λαός περίγυρα καθισμένος, ολόρθος είτε σκυφτός· οι νέοι κι οι γέροι· οι νιες κι οι γριές· τ’ ανήλικα παιδιά σερνικοθήλυκα, κοιτάζουν τους παλαιστές με τρόμο. Είναι αληθινά εκείνος ο γονατιστός, ο Διονύσης ο Χάλης ο Σοφαδίτης! Κι είναι ο άλλος ο σκυφτός απάνω του ο Μήτρος Μπούρας, ο χωριανός τους! Παλεύουν αλήθεια, άνθρωποι με κρέας και κόκαλα, εργάτες του χωραφιού σαν κι αυτούς και σαν κι αυτούς φτωχοί και κακόμοιροι; Ή μην είναι δράκοι των παραμυθιών και παλεύουν για της βασιλοπούλας τα κάλλη; Ή μην τάχα είναι ο Διγενής του τραγουδιού ο ήρωας, και παλεύει το Χάρο για τη ζωή του; Δεν είναι, όχι, δράκοι· δεν είναι ούτε ο Διγενής κι ο Χάρος. Είναι οι δυο χωριάτες ολοζώντανοι, ο Χάλης ο περίφημος κι ο Κράπας ο θαυμαστός. Δεν παλεύουν για τα κάλλη της βασιλοπούλας ούτε για την ακριβή ζωή. Παλεύουν κι αγωνίζονται για να τιμήσουν τ’ όνομα και το χωριό τους.
Ο Μήτρος Μπούρας απάνω στον αντίπαλό του ξαπλωμένος βαρύς με τα πόδια τυλιγμένα στα πόδια εκεινού, με τα χέρια κολλημένα στα λαιμοτράχηλά του, βλέπει γύρω το λαό, τους χωριανούς του να του γνεύουν θαρρετά, να τον συμβουλεύουν να κρατεί καλά, χάμω να τον γκρεμίσει στο χώμα. Βλέπει αγνάντια τη λεβεντονιά, να χαμηλώνει κατακόκκινη τα μάτια και να σιγοτρέμει σαν καλάμι από τη λαχτάρα. Βλέπει κι ανάμεσα στα σκέλια του, κάτω από τα παλαμοδάχτυλά του το Διονύση Χάλη ξεθεωμένον, να σπαράζει σαν το σφαχτό κάτω από το γόνατο του μακελάρη και γελά με τον ανώφελον αγώνα του. Τον βλέπει να στριφογυρίζει σαν σερπετό, να πασπατεύει στο γλιστερό κορμί του, στα μηριά μέσα, στις άντζες κάτω κι απάνω στις μασκάλες, στους ώμους και τα λαιμοτράχηλα. Κάπου ζητούν να πιάσουν, να γατζώσουν τα χέρια, να λυγίσουν το κορμί, είτε να συνεπάρουν κομμάτι ζωντανό από κρέατα και κόκαλα. Μάταια όμως αγωνίζονται! Πώς κατάντησες, καημένε Σοφαδίτη! Τι θα γίνει τώρα τ’ όνομα το ξακουσμένο στη Λάρισα και στα Τρίκαλα μέσα;
Ο Μήτρος Μπούρας γελά κι αναπαύεται. Δεν προσμένει παρά κατάλληλη στιγμή που μ ένα επιδέξιο ανασήκωμα, θα στείλει τη ράχη του να φάει χώμα, να δείξει ολοφάνερα τη νίκη του. Γελά κι αναπαύεται και δεν προσέχει τα επίβουλα πασπατέματα του εχτρού ανάμεσα στα σκέλια του.
- Αχ! ακούστηκε άξαφνα φοβερό.
Πάραυτα σώπησε το τούμπανο και βουβάθηκαν Οι καραμούζες, λες και νέκρα πλάκωσε τη πλάση. Όχι, δεν πλάκωσε νέκρα την πλάση. Ο Μήτρος Μπούρας κείτεται βαρύς στο χώμα και βογκομαχά σαν πληγωμένο αγριοδάμαλο.
- Αχ! εβγήκε κι από το στόμα της Σμάλτως. Και τώρα κάτω στο Σέχη, στο τσιφλίκι του Νάση Νούσα, το πάλεμα έχουν για ξεφάντωμα τους οι Καραγκούνηδες. Κάθε γιορτή της άνοιξης και σκόλη, όταν μπορούν ν’ αφήκουν τη δουλειά, να παραδώκουν το κορμί στην ανάπαψη και την ψυχή τους στη χαρά, συνάζονται όλοι νέοι και νιες, γέροι και γριές, παιδιά και κορίτσια μπροστά στο πυργωτό κονάκι του αφέντη κι έτσι διαλαλεί ο κήρυκας:
- Ακούστε, χωριανοί κι ας λέει ο κόσμος!... Σήμερα παλεύει ο τάδες με τον τάδε!... Κερνάει τ’ αφεντικό και τα τούμπανα παίζουν!... Μα μην ξεχνάτε και το πάθημα του Μήτρου Μπούρα!…
Λίγο το κέρδος, για έναν ράθυμο βασιλιά Στην ήρεμη αυτή κόχη, μέσα στις άγονες ξέρες, δίπλα σε γερασμένη γυναίκα. Όλο να μοιράζω άνισους νόμους, Σε μια άγρια ράτσα, Που αποθηκεύει, τρώει και κοιμάται Και καθόλου δε με νιώθει. Δεν μπορώ να ησυχάσω από το ταξίδι: Την ζωή θα πιω μέχρι τελευταίας σταγόνας: Όλες τις φορές που περίσσεια απόλαυσα, περίσσεια υπέφερα, τόσο με αυτούς που μ’ αγαπάνε όσο και μόνος, στα ακρογιάλια, και όταν οι άνεμοι τάραζαν το μαύρο πέλαγος: Απέκτησα όνομα: Γιατί πάντα περιπλανιέμαι με πεινασμένη καρδιά. Πολλά έχω δει και μάθει, πόλεις ανθρώπων και ήθη, κλίματα, συμβούλια, κυβερνήσεις, Εγώ δεν ήμουν τελευταίος, αλλά τιμημένος από όλους Και ήπια την ευχαρίστηση της μάχης με τους συντρόφους μου, Μακριά, Στους κάμπους της ανεμοδαρμένης Τροίας. Είμαι κομμάτι από όλα όσα έχω συναντήσει. Ωστόσο η εμπειρία είναι μια αψίδα, μέσα από το άνοιγμά της λάμπει ο αταξίδευτος κόσμος, τα σύνορα του οποίου σβήνονται για πάντα, μόλις πλησιάζω. Πόσο βαρετό να διακόπτεις, και να φτάνεις στο τέρμα! Να σκουριάζεις αστίλβωτος, να μην λάμπεις από την χρήση! Σαν να ήταν ζωή να αναπνέεις μόνο! Η ζωές συσσωρεύονται, Η μια πάνω στην άλλη, είμαστε όλοι τόσο μικροί, και από μένα τον ένα λίγα μένουν: Όμως κάθε ώρα που σώζεται από την αιώνια σιωπή, Κάτι περισσότερο είναι, κομιστής νέων πραγμάτων. Και αχρείο θα ήταν, αν για 3 ήλιους αποθηκεύσω και θησαυρίσω τον εαυτό μου, αυτό το γκρίζο πνεύμα που λαχταράει να ακολουθήσει την γνώση, όπως ένα πεφταστέρι πέρα από το τελευταίο όριο της ανθρώπινης σκέψης.
Αυτός είναι ο γιός μου, ο δικός μου Τηλέμαχος Στο οποίο αφήνω το νησί και το σκήπτρο, Πολυαγαπημένος από μένα, επιφορτισμένος με το έργο αυτό, Με σύνεση ξέρει τον λαό να ηρεμεί, Και να του δείχνει το καλό και το χρήσιμο. Άμεμπτος είναι, στο κέντρο της σφαίρας των κοινών υποχρεώσεων, προορισμένος να μην αποτύχει Όταν χρειάζεται, τρυφεράδα και την πρέπουσα λατρεία Στους θεούς του σπιτιού θα απονείμει, Όταν θα λείπω. Εκείνος στην δουλειά του κι εγώ στην δική μου. Εκεί βρίσκεται το λιμάνι. Το καράβι σηκώνει πανιά Εκεί σκοτεινιάζει η μαύρη ανοιχτή θάλασσα. Οι ναυτικοί μου, Ψυχές δοκιμασμένες και πολύπαθες, μαζί μου έχουν σκεφτεί Και εύθυμα καλωσόριζαν την αστραπή και την λιακάδα Και αντιστάθηκαν με ελεύθερη καρδιά και ελεύθερο το μέτωπο Μα εσείς κι εγώ έχουμε γεράσει Όμως ούτε η τιμή ούτε ο κόπος λείπουν από τα γεράματα. Ο θάνατος τα σβήνει όλα. Μα πριν το τέλος Ευγενικό έργο ακόμη μπορεί να γίνει, Όχι ανάρμοστα, ούτε προσπαθώντας τους θεούς να παραβγούμε Το φώτα αρχίζουν να σπινθηρίζουν από τα βράχια, Χλομιάζει η μακρόσυρτη μέρα, το αργό φεγγάρι σκαρφαλώνει, Το βαθύ μουγκρίζει με πολλές φωνές. Ελάτε φίλοι μου, Δεν είναι πολύ αργά για να ψάξετε έναν καινούργιο κόσμο. Σπρώξτε το καράβι κι αφού τις θέσεις σας πάρετε, Χτυπάτε τις βουερές αυλακιές του νερού, Κι ίσα κρατάτε την πορεία για τον σκοπό μου, Πέρα από την δύση του ήλιου κι από όπου, Βυθίζονται τα δυτικά αστέρια, μέχρι να πεθάνω. Υπάρχει πάντα η περίπτωση να μας ξεβράσουν Του νερού τα βάραθρα στην ευτυχισμένη νήσο Τον μέγα Αχιλλέα εκεί θα συναντήσουμε. Πολλά έχουμε πράξει, πολλά ακόμη απομένουν για να πράξουμε, Δεν είμαστε πια οι δυνατοί που τις παλιές ημέρες Μπορούσαμε ουρανό και γη να κινήσουμε, όμως είμαστε ό,τι είμαστε: Με ήρεμη ψυχική διάθεση, ηρωικές καρδιές Αποδυναμωμένοι από τον χρόνο και την μοίρα, μα με δυνατή θέληση, Για να παλέψουμε, Να αναζητήσουμε, να βρούμε, και να μην υποχωρήσουμε. Μετάφραση Σ. Ανδρουλάκης
***
It little profits that an idle king, By this still hearth, among these barren crags, Match'd with an aged wife, I mete and dole Unequal laws unto a savage race, That hoard, and sleep, and feed, and know not me. I cannot rest from travel: I will drink Life to the lees: All times I have enjoy'd Greatly, have suffer'd greatly, both with those That loved me, and alone, on shore, and when Thro' scudding drifts the rainy Hyades Vext the dim sea: I am become a name; For always roaming with a hungry heart Much have I seen and known; cities of men And manners, climates, councils, governments, Myself not least, but honour'd of them all; And drunk delight of battle with my peers, Far on the ringing plains of windy Troy. I am a part of all that I have met; Yet all experience is an arch wherethro' Gleams that untravell'd world whose margin fades For ever and forever when I move. How dull it is to pause, to make an end, To rust unburnish'd, not to shine in use! As tho' to breathe were life! Life piled on life Were all too little, and of one to me Little remains: but every hour is saved From that eternal silence, something more, A bringer of new things; and vile it were For some three suns to store and hoard myself, And this gray spirit yearning in desire To follow knowledge like a sinking star, Beyond the utmost bound of human thought.
This is my son, mine own Telemachus, To whom I leave the sceptre and the isle,— Well-loved of me, discerning to fulfil This labour, by slow prudence to make mild A rugged people, and thro' soft degrees Subdue them to the useful and the good. Most blameless is he, centred in the sphere Of common duties, decent not to fail In offices of tenderness, and pay Meet adoration to my household gods, When I am gone. He works his work, I mine. There lies the port; the vessel puffs her sail: There gloom the dark, broad seas. My mariners, Souls that have toil'd, and wrought, and thought with me— That ever with a frolic welcome took The thunder and the sunshine, and opposed Free hearts, free foreheads—you and I are old; Old age hath yet his honour and his toil; Death closes all: but something ere the end, Some work of noble note, may yet be done, Not unbecoming men that strove with Gods. The lights begin to twinkle from the rocks: The long day wanes: the slow moon climbs: the deep Moans round with many voices. Come, my friends, 'T is not too late to seek a newer world. Push off, and sitting well in order smite The sounding furrows; for my purpose holds To sail beyond the sunset, and the baths Of all the western stars, until I die. It may be that the gulfs will wash us down: It may be we shall touch the Happy Isles, And see the great Achilles, whom we knew. Tho' much is taken, much abides; and tho' We are not now that strength which in old days Moved earth and heaven, that which we are, we are; One equal temper of heroic hearts, Made weak by time and fate, but strong in will To strive, to seek, to find, and not to yield.
Ω! νύφη, ακόμα απάρθενη, της ησυχιάς της ιερής! Συ ψυχοπαίδι της σιωπής, του χρόνου π’ αργοσβηεί, ειδυλλιακέ ανιστορητή, που μύθο ολάνθιστο μπορείς να λες γλυκύτερα κι απ’ ό,τι ο στίχος θέλει ειπεί: τι θρύλος φυλλοστόλιστος στην πλάση σου στοιχειώνει θεών ή Θνητών ή και των δυο, στα Τέμπη ή σε κοιλάδα Αρκαδική; Τι άνθρωποι ετούτοι ή ποιοι Θεοί; Τι κόρες, π’ άντρας δε ζυγώνει, τι άγριο κυνήγι; ποιος αγώνας για φευγιό; Και τι σουραύλια, κύμβαλα; ποιαν έκσταση μανιακή;
Γλυκές οι μελωδιές π’ ακούγονται, μα πιο γλυκά πνέουν οι ανάκουστες, γι’ αυτό, αυλοί απαλοί, λαλείτε, μα όχι στης αίσθησης το αυτί, με άυλη χάρη, πιο ακριβά, στο πνέμα τα τραγούδια σας αυλείτε: ωραία νιότη, κάτω απ’ τις σκιές, ποτέ δε θέλει λείψει από τα χείλη σου ο σκοπός κι ουδέ τα φύλλα απ’ τα δεντρά· απόκοτε αγαπητικέ, ποτέ φιλί δε θα χαρείς, αν και σιμά στον πόθο σου –μα μη σε πάρει η θλίψη, δεν μπόρειε αυτή να μαραθεί, θεράπειο αν δεν δεις στερνά, αιώνια συ θε ν' αγαπάς κι εκείνη ωραία θα θωρείς.
Αχ! σεις πανεύτυχα κλωνιά! τα φύλλα σας ποτέ δε θε να ρέψουν κι άνοιξη για πάντα θα στολίζει· κι ακούραστε συ, μακάριε μελωδέ, αιώνια το παιχνίδι σου νέα τραγούδια θα τονίζει· πιο ευτυχισμένη αγάπη! αγάπη τρισευτυχισμένη! Πάντα θερμή και π' όλο μέλλεται να σε χαρούν, με αιώνια λαχτάρα, νεότητα παντοτινή, κι απ' ό,τι πνέει τ' ανθρώπινα τα πάθη γλυτωμένη, που κόρο στη καρδιά και θλίψη της κληρονομούν, στο μέτωπο ένα πυρετό, πίκρα στη γλώσσα τη στεγνή.
Ποιοί να 'ναι τούτοι π' έρχονται, ιερή μια συνοδεία; Και το δαμάλι που μουγγάνει στα ουράνια, μύστη ιερέα, σε ποιό βωμό οδηγάς για τη θυσία, τα μεταξένια του πλευρά με λουλουδιών στεΦάννυα; Σαν τί χωριό σε ακροθαλάσσι ή σε ρυάκι, ή σε πλαγιά βουνού, μ' ακρόπολη όλο ειρήνη, απ' το λαό του ν' άδειασε την άγια τούτη πρωινή; Κι ω! συ χωριό, το κάθε σου δρομάκι, θα 'ναι για πάντα σιωπηλό· κι ούτε θα γείρει μια ψυχή ποτέ να πει, γιατί έχεις έρμο μείνει.
Ω! αττικό παράστημα! φόρμα ωριοπλασμένη με αγαλματένια αντρών γενιά, κόρες μ' ακράτη νιότη, με δάσου κλώνια και τη χλόη πατημένη· πλάσμα σωπαίνον! σαν την αιωνιότη λυτρώνεις απ' τη σκέψη, ω! παστοράλι συ νεκρό! Κι έρμη, με τα γεράματα, τούτ' η ελικιά σα θα ’ναι, θα μνήσκεις τότε ακόμα συ μες στης ζωής τον πόνο, φίλος του ανθρώπου, να του λες αιώνιο καιρό: "Η ομορφιά ’ναι αλήθεια, η αλήθεια ’ναι ομορφιά", το μόνο που ξέρουμε στη γη κι όλοι να μάθουνε χρωστάνε.
Ας επανέλθουμε στην ιστορία μας καταφεύγοντας λίγο στην ανεκδοτολογία. Η Πανδώρα μπήκε στο σπίτι του Επιμηθέα, έγινε η πρώτη σύζυγος των ανθρώπων. Ο Δίας τής ψιθυρίζει στο αυτί τι πρέπει να κάνει. Στο σπίτι του Επιμηθέα, όπως σε όλα τα σπίτια των Ελλήνων γεωργών, υπάρχουν ένα σωρό πιθάρια και ανάμεσά τους ένα μεγάλο πιθάρι κρυμμένο, που δεν πρέπει κανείς να το πειράξει. Τι είναι αυτό το πιθάρι; Λένε ότι το έφεραν οι Σάτυροι, τίποτα όμως δεν είναι σίγουρο. Μια μέρα λοιπόν που ο άντρας της Πανδώρας λείπει, ο Δίας τής ψιθυρίζει στο αυτί να πάει και να ξεσκεπάσει το πιθάρι και αμέσως, χωρίς χρονοτριβή, να ξαναβάλει το καπάκι στη θέση του. Κάνει ό,τι της λέει. Πλησιάζει λοιπόν τα πιθάρια, που είναι ένα σωρό. Άλλα έχουν μέσα κρασί, άλλα σιτάρι ή λάδι, όλα τα αποθέματα σε τρόφιμα εκεί βρίσκονται. Η Πανδώρα σηκώνει το καπάκι από το κρυμμένο πιθάρι και, διαμιάς, όλα τα κακά, όλες οι συμφορές ξεχύνονται στο σύμπαν. Την ώρα που η Πανδώρα ξαναβάζει το καπάκι στη θέση του, έχει μείνει μέσα η ελπίς, η προσδοκία όσων θα γίνουν στο μέλλον, η οποία δεν πρόλαβε να βγει από το πιθάρι.
Για όλα τα κακά λοιπόν που υπάρχουν στον κόσμο φταίει η Πανδώρα. Η ίδια η παρουσία της Πανδώρας ενσάρκωνε όλα τα κακά και τώρα, που άνοιξε το πιθάρι, πολλαπλασιάστηκαν. Ποια είναι αυτά τα κακά; Μυριάδες: κούραση, αρρώστιες, θάνατος, ατυχήματα. Οι συμφορές διαθέτουν μια φοβερή κινητικότητα, πηγαινοέρχονται αδιάκοπα, δε στέκονται ποτέ σε ένα μέρος. Δεν είναι ορατές, δεν έχουν σχήμα και μορφή, ούτε μπορεί κανείς να τις ακούσει, σε αντίθεση με την Πανδώρα, που χαίρεσαι να τη βλέπεις και να την ακούς. Ο Δίας δεν επέτρεψε να έχουν οι συμφορές μορφή και φωνή, ώστε οι άνθρωποι να μην μπορούν να προστατευτούν ούτε να τις αποδιώξουν. Οι συμφορές που οι άνθρωποι προσπαθούν να αποφύγουν, επειδή ξέρουν πόσο απαίσιες είναι, παραμένουν κρυφές και αόρατες, κανείς δεν μπορεί να τις διακρίνει. Η συμφορά την οποία βλέπουν και ακούν, η γυναίκα, συγκαλυμμένη κάτω από τη γοητεία της ομορφιάς, της ηδύτητας, των λόγων της, μας έλκει και μας μαγεύει αντί να μας τρομάζει. Ένα γνώρισμα της ανθρώπινης ύπαρξης είναι ο διαχωρισμός ανάμεσα στα φαινόμενα, σε όσα βλέπουμε και ακούμε, και στην πραγματικότητα. Αυτή είναι η μοίρα των ανθρώπων, όπως τη μηχανεύτηκε ο Δίας, απαντώντας στις πονηριές του Προμηθέα.
Ο οποίος δεν τη γλιτώνει, αφού ο Δίας τον καρφώνει μεταξύ ουρανού και γης, στη μέση ενός βουνού, σε ένα στύλο, και τον αλυσοδένει χειροπόδαρα. Ο Προμηθέας, που χάρισε στους ανθρώπους την τροφή των θνητών, το κρέας, γίνεται ο ίδιος βορά για τον όρνι του Δία, τον αετό που κουβαλάει τον κεραυνό του, τον αγγελιοφόρο της ακατανίκητης δύναμής του. Ο Προμηθέας γίνεται ο ίδιος θύμα, κομμάτι κρέας από τη σάρκα του σφάγιου. Καθημερινά, ο αετός του Δία τού τρώει ολόκληρο το συκώτι και κάθε νύχτα το συκώτι του αναπλάθεται ακέραιο, ώστε την άλλη μέρα ο αετός να βρει άθικτο το γεύμα του. Η κατάσταση αυτή θα συνεχιστεί ως τη στιγμή που ο Ηρακλής, με τη συγκατάθεση του Δία, θα ελευθερώσει τον Προμηθέα. Ο Προμηθέας αποκτά μια μορφή αθανασίας, ως αντάλλαγμα για το θάνατο του Κενταύρου Χείρωνα. Ο Χείρωνας, εκπολιτιστής ήρωας ο οποίος δίδαξε στον Αχιλλέα και σε πολλούς άλλους πώς να γίνουν τέλειοι ήρωες, τραυματίστηκε, υπέφερε και το τραύμα του δεν είχε γιατρειά, ούτε μπορούσε και να πεθάνει, όπως ευχόταν. Έγινε λοιπόν μια ανταλλαγή. Ο Χείρωνας έλαβε το θάνατο και ο Προμηθέας την αθανασία του Χείρωνα. Και ο ένας κι ο άλλος ελευθερώθηκαν.
Ο Προμηθέας τιμωρήθηκε με τον τρόπο που αμάρτησε. Θέλησε να προσφέρει στους θνητούς το κρέας, και ειδικά το συκώτι, που αντιπροσωπεύει ένα εκλεκτό κομμάτι του σφάγιου, αφού στο όργανο αυτό διαβάζουν οι θνητοί αν οι θεοί αποδέχονται τη θυσία. Ο Προμηθέας γίνεται και αυτός με τη σειρά του σφάγιο, προσφέροντας το συκώτι του, εκλεκτό έδεσμα για τον αετό του Δία. Ο αετός αυτός είναι σύμβολο του θεϊκού κεραυνού, πυρφόρος, κεραυνοβόλος. Η φωτιά που έκλεψε ο Τιτάνας επιστρέφει κατά κάποιο τρόπο στο συκώτι του και στήνει φαγοπότι χωρίς τελειωμό.
Υπάρχει ακόμα μια λεπτομέρεια, ιδιαιτέρως σημαντική. Ο Προμηθέας είναι ένα πλάσμα διφορούμενο, η θέση του στο θεϊκό κόσμο δεν είναι σαφώς καθορισμένη. Η ιστορία αυτή του συκωτιού, που το καταβροχθίζει το πρωί ο αετός και ξαναγίνεται ακέραιο το βράδυ, δείχνει ότι ο χρόνος και η ζωτικότητα μπορούν να είναι τριών ειδών. Υπάρχει ο χρόνος των θεών, η αιωνιότητα όπου δε συμβαίνει τίποτα, τα πάντα βρίσκονται στη θέση τους, τίποτα δε χάνεται. Υπάρχει ο χρόνος των ανθρώπων, που είναι ένας χρόνος γραμμικός, που κινείται προς την ίδια κατεύθυνση πάντα, γεννιόμαστε, μεγαλώνουμε, ενηλικιωνόμαστε, γερνάμε και πεθαίνουμε. Όλα τα ζωντανά πλάσματα υπόκεινται στην εξουσία του. Όπως λέει ο Πλάτωνας, είναι ένας χρόνος που κινείται σε ευθεία γραμμή. Υπάρχει, τέλος, ένας τρίτος χρόνος, στον οποίο παραπέμπει το συκώτι του Προμηθέα, ένας χρόνος κυκλικός ή σπειρωτός. Φανερώνει μια ύπαρξη όμοια με του φεγγαριού, λόγου χάρη, που μεγαλώνει, χάνεται και στη συνέχεια ξαναγεννιέται, εσαεί. Ο προμηθεϊκός αυτός χρόνος προσιδιάζει στο χρόνο των άστρων, στις κυκλικές κινήσεις τους, δηλαδή, που εγγράφονται στο χρόνο και με τις οποίες μετράμε το χρόνο. Δεν είναι η αιωνιότητα των θεών, δεν είναι όμως ούτε ο επίγειος χρόνος, ο θνητός χρόνος, που κινείται μονίμως προς την ίδια κατεύθυνση. Είναι ένας χρόνος τον οποίο οι φιλόσοφοι θα ορίσουν ως κινούμενη εικόνα της ακίνητης αιωνιότητας. Το πρόσωπο του Προμηθέα επίσης υπερβαίνει, όπως το συκώτι του, το γραμμικό χρόνο των ανθρώπων και την αιώνια ύπαρξη των θεών. Ο διαμεσολαβητικός του ρόλος στην ιστορία αυτή είναι απολύτως σαφής. Εξάλλου, βρίσκεται μεταξύ ουρανού και γης, στη μέση ενός στύλου, στο μεσοδιάστημα. Συμβολίζει τον αρμό που συνδέει μια εποχή πολύ μακρινή — όταν στον οργανωμένο αυτόν κόσμο δεν υπήρχε ακόμα ο χρόνος, όταν οι θεοί και οι άνθρωποι ζούσαν όλοι μαζί, όταν βασίλευε η ανυπαρξία του θανάτου, η αθανασία — με την εποχή των θνητών, που ζούνε εφεξής χωριστά από τους θεούς, υπόκεινται στο θάνατο και στο χρόνο που κυλά. Το συκώτι του Προμηθέα μοιάζει με τα άστρα, που δίνουν το ρυθμό και το μέτρο στη θεϊκή αιωνιότητα, και παίζει έτσι ρόλο διαμεσολαβητικό ανάμεσα στο θεϊκό κόσμο και τον ανθρώπινο.
