Αναφορά στη βουλητική αιτιότητα – Παύλος Σπ. Κυράγγελος

(Άρθρο του Π.Κ. στο περ. ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΗ, τ. 1, σ. 5-6)

Οι γενικά αναγνωρισμένοι για την παντοδύναμη σχεδόν ισχύ τους νόμοι: 1) της κληρονομικότητας, 2) των ροπών της διαπαιδαγώγησης 3) των ροπών του περιβάλλοντος και 4) των αποκεντρώσεων γεγονότων, που σ' αυτόν υπάγεται και ο της αποκέντρωσης των προσώπων μειώνουν στο ελάχιστο την ευθύνη της βούλησης για την πράξη. Μένει να εξεταστή αν αυτή η μείωση μεγιστοποιείται, αν δηλαδή ορίζει την πραγματική ευθύνη της βούλησης σαν μηδενική.

Ο νόμος της κληρονομικότητας δηλώνει ένα προκατασκευασμένο διευθυντήριο κάθε πνευματικής λειτουργίας της ανθρώπινης ύπαρξης, που δεσμεύει την ανθρώπινη εκδήλωση – πνευματική, ψυχική, εκτελεστική – μέχρι ένα ωρισμένο βαθμό, μέχρι και μέγιστο, μέχρι και παγκυρίαρχο, ποτέ όμως μηδενικό. Τα χρωμοσώματα ενεργούν πάντα στη διαμόρφωση αυτού του διευθυντηρίου, που προαναφέρθηκε, ποτέ δεν παρουσιάζουν μια έκλειψη της ενέργειάς τους και μόνο ο βαθμός της επιρροής τους διαφέρει, δηλαδή ο βαθμός της δύναμης του διευθυντηρίου πάνω στην ανθρώπινη εκδήλωση.

Ο νόμος των ροπών της διαπαιδαγώγησης υποδεικνύει το σωματικό, πνευματικό και ψυχικό εύπλαστο της νέας οντότητας, που γίνεται. Το εύπλαστο δεν είναι μια κατάσταση, αλλά μια ιδιότητα ανθρώπινη, που στη νέα ύπαρξη φανερώνεται στο μέγιστο του βαθμού της, και που ορίζει την αδυναμία της ύπαρξης να αντιδράση – κατά ένα βαθμό – σε μια γραμμή, που επιβάλλεται και που αναφέρεται στους τρόπους ανάπτυξης του νου, του κορμιού, της ψυχής. Αυτή η αδυναμία είναι, που αυτόματα με τη σειρά της, μειώνει στο ελάχιστο την ευθύνη της βούλησης της ύπαρξης πάνω στην τελική διαμόρφωση και παρουσίαση της πράξης.

Ο νόμος των ροπών του περιβάλλοντος είναι συγγενής με το νόμο των ροπών της διαπαιδαγώγησης. Το περιβάλλον, που κλείνει μέσα στο νόημά του το σύνολο των γνωστών – φίλων και συγγενών – το σχολείο, τη γειτονιά, την πόλη, τη χώρα, τη νοοτροπία της χώρας, τη νοοτροπία της κοινωνίας, την εκκλησία, τη θέση της πόλης, τη θέση της χώρας, έχει με τη διαπαιδαγώγηση τη σχέση, πως κι αυτό δεν είναι παρά μαι διαπαιδαγώγηση, έμμεση όμως και όχι επιβεβλημένη – τουλάχιστον επιφανειακά. Ο νόμος των ροπών του περιβάλλοντος φανερώνει τη φοβερή καταναγκαστική ψυχικά δύναμη, αναγνωρισμένη πια από την επιστήμη, που ασκούν τα χρώματα, οι ήχοι,οι επιβεβλημένες συνήθειες, οι πεζές ρουτινιασμένες, αλλά αναγκαστικές απασχολήσεις, καθώς και τα άλλα στοιχεία του περιβάλλοντος, που διαστρέφουν τη βούληση και μειώνουν επίσης στο ελάχιστο την ικανότητα αντίδρασης του αδρανημένου πνευματικού οργανισμού ενάντια στην εισβολή και επιβολή των «κακών στοιχείων», των σημείων δηλαδή, που δείχνουν μια ανθρώπινη φύση εκφαυλισμένη και υπεύθυνη για προσβολή ενάντια στην αρετή. Αυτή η μείωση της ικανότητας για αντίδραση, που μπορεί να φτάση ακόμα και μέχρι την ένδειξη «μηδέν», προσθέτει στο σωρό των στοιχείων, που σωρεύονται για να καταδείξουν τη μηδενοποίηση της ευθύνης της βούλησης για τη μορφή και για την εκδήλωση της πράξης.

Ο νόμος των αποκεντρώσεων των γεγονότων δείχνει την πίεση, ηθική και πραγματική, που ασκούν τα γεγονότα πάνω στη γραμμή της κατεύθυνσης της ανθρώπινης βούλησης. Αυτή η γραμμή της κατεύθυνσης ευθύνεται αν λοξεύει από δική της θέληση, αλλά η πραγματικότητα, καταπέλτης για τους κατασκευαστές και μύστες της αρχής της «διαιώνισης του φάσματος της ενοχής και τιμωρίας» και ανακούφιση για την κατάδειξη της μηδενοποίησης της ευθύνης της βούλησης, είναι πως η λόξωση και ο συχνός διαστρεβλωμός της γραμμής της ηθική ή πραγματική, των «κακής υφής», σχετικά με κατεύθυνσης της βούλησης οφείλεται στην πίεση, την αρετή, γεγονότων.

Η αποκέντρωση, που δημιουργούν τα πρόσωπα, και που υπάγεται ιεραρχικά στην αποκέντρωση, δηλώνει την ανώτερη πίεση, που ασκούν πρόσωπα ισχύος, ηθική ή πραγματική, πάνω στην ύπαρξη, με συνέπεια την ελάττωση της ηθικής αξίας της πράξης, μια και η βούληση συνυφάνθηκε με μια κατάσταση, που χαρακτηρίζεται σαν «ανώτερης βίας».

Έπειτα από αυτά, η αιτιότητα της ενοχής της ύπαρξης για την παρουσίαση και τη διαμόρφωση μιας πράξης, δηλαδή η ευθύνη της βούλησης για την παραγωγή της πράξης, παύει να ΚΑΤΑΛΟΓΙΖΕΤΑΙ και μόνο μπορεί να ΑΝΑΓΕΤΑΙ. Το άτομο, επειδή διέπεται από τους νόμους, που πάρα πάνω αναφερθήκανε και αναλυθήκανε, δεν έχει την ικανότητα να είναι ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΤΑΛΟΓΙΣΜΟΥ, αλλά μόνο ΜΕΣΟ ΑΝΑΓΩΓΗΣ της ευθύνης.

Απ' αυτούς τους νόμους, που προαναφέρθηκαν θα εξεταστή και πάλι ο νόμος της κληρονομικότητας, που στον τομέα της φιλοσοφικής έρευνας, παίρνει μαι διαφορετική χρώση και, προ παντός, έκταση, απ' όσο στη βιολογία. Και τούτο γιατί στην περίπτωση, που εξετάζεται, του καταμερισμού δηλαδή της ευθύνης, ο νομος αυτός, μόλις ανεβαίνει μια γενεά, αναλύεται ως προς τον απόγονο στους άλλους νόμους, που τους συμπληρώνει και τους ενισχύει, ενώ για τον πρόγονο συμπυκνώνεται πάλι σαν αυτούσιος και αυτοδύναμος νομος, έτοιμος πάλι ν' αναλυθή, μόλις μπη στα πλαίσια της αμέσως προηγούμενης γενιάς.

Η ευθύνη της βούλησης είναι το «μήλον της έριδος» για την κατάταξη κάθε ατόμου στην περιοχή του καταλογισμού ή της αναγωγής. Αν γίνη δεκτή η μηδενοποίηση της ευθύνης εξ αιτίας της ύπαρξης των νόμων, που προαναφέρθηκαν, αυτοματα παραλύει και εξαφανίζεται κάθε προσπάθεια, που θέλει να χαρακτηριστή ο άνθρωπος αντικείμενο καταλογισμού, και απομένει ο χαρακτηρισμός του σαν μέσου αναγωγής. Αν γίνει παραδεκτή η ευθύνη της βούλησης για την παρουσίαση και διαμόρφωση της πράξης, εξαλείφεται αυτοστιγμεί η ουδετεροποίηση του όντος με το χαρακτηρισμό του σα μέσου αναγωγής και ελέγχεται σαν αντικείμενο καταλογισμού. Αυτοί είναι οι δύο πόλοι στη συζήτηση για την ευθύνη της βούλησης. Οι σκοταδοφτιάχτες και σκοταδοσυντηρητές του πνεύματος και της αλήθειας, μπρος στα συγκεντρωμένα πυρά ερευνητών, μαχητών αλλά και απολογητών, που αυτούς τους τελευταίους δεν μπόρεσαν να μη τους χαρακτηρίσουν αδιάβλητους, αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν κατά μια θέση και δέχτηκαν μια μέση λύση, που όμως στην πραγματικότητα δένει ακόμα περισσότερο και φιμώνει την αλήθεια, το πνεύμα, τον έλεγχο. Εφεύραν τη μέση κατάσταση, δηλαδή όχι ένα αντικείμενο καταλογισμού φτιαγμένο από μέσα αναγωγής, αλλά ένα μέσο αναγωγής φτιαγμένο από μέσα αναγωγής, θα κυριαρχούσε το υλικό της κατασκευής, το μέσο της αναγωγής, και θα ξανάπεφταν έτσι στην αποδοχή του χαρακτηρισμού της ύπαρξης σα μέσου αναγωγής, πράγμα, που θα αναποδογύριζε το κατασκεύασμα της αρχής της «διαιώνισης της ενοχής και τιμωρίας». Μπροστά στο φόβο αυτό δέχτηκαν την κατασκευή του ηθικού τραγέλαφου του μέσου της αναγωγής φτιαγμένου από αντικείμενα καταλογισμού. Έτσι πέφτουμε πάλι στην παραδοχή του χαρακτηρισμού της ύπαρξης σαν αντικείμενου καταλογισμού, όσο κι αν διατείνωνται οι κατασκευαστές του πως εισέρχεται και το στοιχείο της ελαστικής έλεγξης της βούλησης, επειδή δέχονται «κατά βάσιν» την ύπαρξη σα μέσο αναγωγής. Αλλ' αφού αυτό το μέσο είναι φτιαγμένο από αντικείμενα καταλογισμού, η ουδετερότητα της καθαρής ενέργειας της βούλησης παύει να υπάρχη, μ' όλο που καταδείχτηκε από τους νόμους της κληρονομικότητας, της ροπής της διαπαιδαγώγησης και του περιβάλλοντος και της αποκέντρωσης των γεγονότων.

ΠΑΥΛΟΣ ΣΠ. ΚΥΡΑΓΓΕΛΟΣ

Το μυστήριον της μετενσαρκώσεως του Δαλαϊλάμα – Πως ανανεώνουν το σφρίγος τους οι γυμνοσοφισταί του Θιβέτ – Αντώνιος Φ.Χαλάς

Στο παρόν κεφάλαιο θ' αποκαλύψωμεν ένα από τα συνταρακτικώτερα μυστικά του Θιβέτ και του Λαμαϊσμού.

Μία από τις πολυτιμότατες δυνάμεις, που παραχωρεί εις τους μελετητάς τη η λεγομένη «Γιόγκα-Βίδυα», η επιστήμη δηλαδή του αποκρυφισμού, είνε και το μυστικό της διατηρήσεως της αιωνίας νεότητος, της ακμής και του σφρίγους! Μεταξύ των ιερών βιβλίων των Ινδιών, είνε και οι καλούμενες «Πουράνα». Ένα, λοιπόν, από τα βιβλία αυτά, γράφει: «Ο Γιαγιάτης, που ήταν γέρος και ανάπηρος, κουτσός και άσχημος, μπήκε μέσα στο σώμα του μικροτέρου γυιού του, αφού εγκατέλειψε το σώμα του!»

Εις το Θιβέτ, λοιπόν, πιστεύεται πως όταν ο ανώτατος Αρχηγός του Λαμαϊσμού, ο Δαλαϊλάμας, αισθανθή, πως το σώμα του έχει πια χάσει το σφρίγος και τη νεανική του ικμάδα και ζωτικότητα, αποφασίζει να εγκαταλείψη το άχρηστο και εξαρθρωμένο από την πολυκαιρία σώμα. Και αμέσως εκλέγει, το σώμα ενός μικρού παιδιού και βρέφους ακόμα, ώστε ν' αποκτήση όλη του την ζωτικότητα, που εμπεριέχεται στο τρυφερό εκείνο σώμα, που είνε γεμάτο από δύναμι και ζωή. Και «ενσαρκώνεται» στο σώμα εκείνο!

* * *

Για να μπορέση κανείς καλά να κατανοήση τις εκπληκτικές αυτές αποκαλύψεις, είνε ανάγκη να παραθέσουμε την μετάφρασι μιας από τις πιο περίεργες ιστορίες που έχουμε διαβάσει στη ζωή μας, και που βρίσκεται στο δεύτερο τόμο, σελίς 601 του έργου της μεγίστης αποκαλυπτρίας των μυστηρίων και της διδασκαλίας των Ινδιών, Ελένης Πετροβνας Μπλαβάτσκυ, που επιγράφεται «Ίσις αποκεκαλυμμένη»:

«Πριν από πολλά χρόνια – γράφει – μια μικρή παρέα είχαμε ξεκινήσει από την πόλι Κασιμίρ και μεταβαίναμε προς την κωμόπολι Λεχ, του Κεντρικού Θιβέτ. Μεταξύ των οδηγών μας ήταν και κάποιος Τάτταρος Σαμάν, ένα μυστηριώδες πρόσωπο , που μιλούσε λίγα ρούσσικα. Έτσι κατωρθώναμε να συνεννοούμαστε μαζύ του. Αυτός ο άνθρωπος μας προσέφερε σημαντικώτατες υπηρεσίες. Μαζί με την παρέα μας ήταν κάποιος Λουθηρανός παπάς, ο αιδεσιμώτατος Κέτσνερ. Αυτός είχε ακούσει, από κάποιον Ρώσσο ιερέα, την μυστηριώδη ιστορία της «ενσαρκώσεως» του γέρου Δαλαϊλάμα, στο σφριγηλό σώμα ενός βρέφους, και μη πιστεύοντας, επιχείρησε να μεταβή στο Θιβέτ για ν' αποκαλύψη, όπως νόμιζε, την «απάτην». Δεν άργησε, όμως να δεχθή σφοδρό πλήγμα η απιστία του.

»Ήταν η τέταρτη μέρα, που είχαμε αφήσει πίσω μας το Ισλαμαμπάντ, και είχαμε φθάσει σ' ενα ασήμαντο χωριουδάκι, που ήτανε χτισμένο στην όχθη μιας θαυμασίας λίμνης. Αποφασίσαμε να μείνουμε μερικές μέρες στο χωριό αυτό για να ξεκουραστούμε. Σ' αυτό λοιπόν το χωριό, καθώς μας πληροφόρησε ο Σαμάν, είχεν εγκατασταθή ένας μεγάλος όμιλος «Αγίων» του Λαμαϊσμού, που είχαν αναλάβει ένα μεγάλο προσκύνημα σ' όλους τους βωμούς και ναούς εκείνης της περιφέρειας του Θιβέτ. Ο όμιλος αυτός είχεν εγκατασταθή σ' έναν παλαιότατο ναό, με υπόγειο, σε μια σπηλιά. Ο Σαμάν προσέθεσε, πως, επειδή οι «Άγιοι» αυτοί είχαν απάνω τους την Θεία Χάρι, θα μπορούσαν να εκτελέσουν εκπληκτικά θαύματα. Ο Κέτσνερ, μόλις άκουσε αυτή την πληροφορία, στεκότανε στα καρφιά μέχρις ότου τους συναντήση και κατορθώση έτσι και αποκαλύψη την «απάτη των αιώνων», όπως εφαντάζετο. Έσπευσε, λοιπόν, να τους επισκεφθή. Οι Θιβετιανοί Λαμάδες τον εδέχθηκαν με μεγάλη ευγένεια και ευπροσηγορία και έτσι αρχίσανε φιλικώτατες σχέσεις μεταξύ των δύο «στρατοπεδεύσεων».

* * *

»Το διαμονητήριον των Λαμάδων ήταν σ' ένα απομονωμένο και ρωμαντικώτατο μέρος, εξασφαλισμένο από κάθε επιδρομή και αδιακρισία.

»Ο αρχηγός των Λαμάδων, ένας ασκητής, εξαιρετικής αγιότητος, παρ' όλες τις παρακλήσεις και διαμαρτυρίες του αιδεσιμωτάτου Κέτσνερ, και τα γενναιόδωρα ποσά, που του προσέφερε, με κανέναν τρόπο δεν ήθελε να επιδείξη το θαύμα της «ενσαρκώσεως» μέχρι της στιγμής, που εκείνη, που γράφει τη διήγησι αυτή, του εφανέρωσε κάποιο μυστικό φυλαχτό, που φορεί πάντοτε απάνω της. Μόλις ο αρχηγός των Λαμάδων είδε το φυλαχτό αυτό, αμέσως διέταξε να γίνουν όλες οι προετοιμασίες. Σε λίγο έφεραν και ένα μικρό βρέφος, τριών ή τεσσάρων μηνών, από την αγκαλιά μιας φτωχής μάνας της γειτονιάς. Πριν όμως αρχίση την επίδειξι, ο αρχιλάμας ζήτησε από όλους να ορκισθούν να μη διηγηθούν σε κανένα το τι θα έβλεπαν, πριν περάσουν επτά χρόνια. Το φυλαχτό είνε καμωμένο «από αχάτην λίθον» (που τον περιγράφει ο Ορφεύς στα Λιθικά του) και είνε γνωστό στους Θιβετιανούς, και φυσικά έχει μέσα του πολύ μυστηριώδεις ιδιότητες μαγνητικής φύσεως.

»Απάνω του είνε χαραγμένο ένα ισόπλευρο τρίγωνο, μέσα στο οποίο είνε γραμμένες κάτι μυστικές λέξεις.

»Περάσανε αρκετές ημέρες, προτού τελειώσουν οι προετοιμασίες. Εν τω μεταξύ τίποτε το σπουδαίον δεν είχε συμβή, παρά μόνον η ανάδυσις, από τα βάθη της λίμνης, που υπάρχει εκεί κοντά (ευθύς ως το διέταξε ένας Λάμας) διαφόρων... «φαντασμάτων» που μας έβλεπαν με κερωμένα πρόσωπα. Ένα από τα φαντάσματα αυτά ήταν το είδωλον της αδελφής του Κέτσνερ, που την είχε αφήσει ζωντανή και γεμάτη υγεία, και που (όπως έμαθε αργότερα), απέθανε ξαφνικά, λίγες μέρες ύστερα από την αναχώρησί του από την Αγγλία. Το φάντασμα αυτό κατετρόμαζε τον αιδεσιμώτατο. Δεν άργησε, όμως, να παρηγορηθή, καταφεύγοντας στο σκεπτικισμό και αποδίδοντας το όραμα σε απάτη των αισθήσεών του, από τις σκιές των δένδρων.

»Το απόγευμα, λοιπόν της ημέρας, όπου επρόκειτο να γίνη η επίδειξις, έφεραν το μικρό και το άφησαν στην αίθουσα των επισκέψεων του μοναστηρίου, όου και θα ελάμβανε χώραν το θαύμα, επειδή δεν ήταν επιτετραμμένον στον Κέτσνερ να εισέλθη στα άδυτα του Ναού. Το βρέφος τοποθετήθηκε απάνω σ' ένα χαλί, στη μέση του εδάφους. Δύο «φακίραι» διετάχθησαν να φρουρούν στην είσοδο και να μην επιτρέψουν σε κανένα να εισχωρήση. Τότε όλοι οι Λαμάδες εκάθησαν κατά γης στηρίζοντας τη ράχη τους επάνω στον τοίχο από γρανίτη. Ο καθένας τους εχωρίζετο από το μωρό από απόστασι τουλάχιστον τεσσάρων μέτρων. Ο αρχιλάμας εκάθητο απάνω σ' ένα τετράγωνο δερμάτινο κομμάτι, που του είχε στρώσει ο διάκος, στην πιο μακρινή γωνία της αιθούσης. Μόνος ο Κέτσνερ επήγε και εκάθησε κοντά στο μωρό και παρακολουθούσε όλες του τις κινήσεις, με εξαιρετικό ενδιαφέρον.

* * *

»Ο μόνος περιορισμός για μας, που παρακολουθούσαμε το θαύμα της μετενσαρκώσεως, ήταν να περιμένουμε με υπομονή τα γεγονότα, και να κρατήσουμε απόλυτη σιγή. Από τα ανοικτά παράθυρα έμπαινε άφθονος ήλιος. Σιγά σιγά ο «Ηγούμενος» περιέπεσε σε μια κατάσταση βαθειάς προσευχής και διαλογισμού, ενώ οι άλλοι Λαμάδες, ύστερα από μια υπόκωφη επίκλησι, που υποτονθαρίζανε, σωπάσανε ξαφνικά και εφαίνοντο σαν να είχαν τελειωτικώς απολιθωθή! Μια καταθλιπτική σιγή επηκολούθησε. Ο μόνος ήχος, που ηκούετο, ήταν τα κλάμματα του μωρού. Αφού μείναμε έτσι λίγα λεπτά, άξαφνα σταματήσανε τα κουνήματα των ποδιών και των χεριών του μωρού και το σώμα του εφαίνετο σαν να γινότανε αλύγιστο. Ο Κέτσνερ παρακολουθούσε προσεκτικά κάθε του κίνησι και τόσον εγώ, όσον και ένας άλλος κύριος της παρέας μας, βλέποντας γύρω, πεισθήκαμε πως όλοι οι παρόντες εκάθηντο ακίνητοι.

»Ο Ηγούμενος έχοντας το μάτι του προσηλωμένο απάνω στο έδαφος, ούτε καν έβλεπε το παιδί, αλλά, κάτωχρος και ακίνητος, φαινόταν μάλλον σαν ένα ορειχάλκινο άγαλμα χαμένο, παρά ζωντανό πλάσμα. Ξάφνου είδαμε, με απερίγραπτη κατάπληξι, το παιδί, όχι να σηκώνεται, μα απότομα να πηδά και να στέκεται. Έκαμε ακόμα μερικούς τιναγμούς και ύστερα, όπως στα θέατρα οι κούκλες ή οι καραγκιόζηδες που μπαίνουν σε κίνησι από αόρατα σύρματα, έτσι και το μωρό των τεσσάρων μηνών, στάθηκε στα πόδια του! Μπορείτε να φαντασθήτε την κατάπληξί μας και το φόβο και τη φρίκη του αιδεσιμωτάτου Κέτσνερ. Ούτε ένα χέρι δεν είχε κουνηθή μέσα στην αίθουσα, όλοι ήσαν ήσυχοι και ακίνητοι, κανείς δεν είχε μιλήσει, και όμως! Μπροστά στα μάτια μας, βρισκόταν ένα μωρό της αγκαλιάς, που ήτανε όρθιο, τεντωμένο και αλύγιστο, όπως ένας άνδρας.

* * *

Και τώρα ακούστε τι συνέβηκε, όπως το ίδιο βράδυ ο Κέτσνερ – για να μη ξεχασθή τίποτα, έγραψε σ' ένα σημειωματάριο:

«Ύστερα από ενός ή δύο λεπτών δισταγμό – γράφει ο αιδεσιμώτατος – το μωρό γύρισε το κεφάλι του και κάρφωσε απάνω μου τα βλέμματα, με έκφρασι γεμάτη από συνείδησι και κατανόησι, που μ' έκανε να παγώση το αίμα στις φλέβες μου! Κατατρόμαξα και αισθάνθηκα ρίγος. Τσίμπησα το χέρι μου και δάγκασα τα χείλια μου τόσο δυνατά, που λίγο έλειψε να τρέξη αίμα, για να βεβαιωθώ πως ήμουνα ξυπνός και πως δεν έβλεπα όνειρο. Μα αυτά δεν ήταν τίποτα, μπροστά σε κείνα, που έγιναν ύστερα: το θαυματουργό εκείνο πλασματάκι, κάμνοντας, όπως τουλάχιστον φαντάστηκα, δύο βήματα προς το μέρος μου, ξαναπήρε την θέσι του, και χωρίς να βγάλη τα μάτια του από πάνω μου, επανέλαβε, φράσι προς φράσι, τις ίδιες εκείνες τις λέξεις, που, όπως είχα πολλές φορές πριν ακούσει, συνήθως λέγονται σε όλες τις ενσαρκώσεις του Δαλαϊλάμα και του Βούδδα, και που αρχίζουν ως εξής:

«Ειμαι ο Βούδδας. Είμαι ο γέρο Λάμας. Είμαι το πνεύμα του μέσα σε καινούργιο σώμα».

Και τότε πια με κατέλαβε πραγματική φρίκη. Οι τρίχες σηκωθήκανε στο κεφάλι και στο πετσί μου. Το αίμα μου πάγωσε. Πιάστηκε η λαλιά μου. Ούτε ίχνος τσαρλατανισμού ή τεχνάσματος. Δεν χωρούσε εδώ ούτε πονηρία, ούτε εγγαστριμυθία. Τα χείλια του παιδιού κινιούντανε, όταν μιλούσε, και τα μάτια του εφαίνοντο πως έψαχναν κάθε γωνιά της ψυχής μου, με μια τέτοια έκφρασι, που μ' έκανε να σκέπτωμαι πως ήταν το ίδιο πρόσωπο του Ηγουμένου, τα μάτια του, το βλέμμα του, που κύτταζα!

»Δεν χωρούσε καμμιά αμφιβολία: το πνεύμα του αρχιλάμα είχε μπει στο σώμα του μωρού, και με κύτταζε από μέσα από το απαλό του προσωπάκι! Αισθάνθηκα το νου μου να ιλιγγιά. Μ' έπιανε σκοτοδίνη.

«Το μωρό άρχισε να περπατά!

»Και νάρχεται προς το μέρος μου! Τέλος έβαλε το τρυφερό του χεράκι απάνω μου. Στόχο του είχε μοναχά εμένα, τον άπιστο, μέσα σ' όλους τους παρεβρισκομένους! Τινάχτηκα ταραγμένος, σαν να με άγγιζε αναμμένο κάρβουνο. Και μην μπορώντας ν' ανθέξω περισσότερο στην ανέλπιστη και καταπληκτική αυτή σκηνή, έκρυψα με τα χέρια μου το πρόσωπό μου για να μη βλέπω. Αυτό διήρκεσε ένα-δυό λεπτά. Όταν απέσυρα τα χέρια μου, ο «μικρός ηθοποιός» είχε ξαναγίνει το κλαψιάρικο παιδί, που ήταν και πριν. Και ύστερα από μερικές στιγμές, ξαπλώθηκε και πάλι ανήμπορο να βασταχθή στα πόδια του, απάνω στη ράχη του, και άρχισε να κλαίη. Ο Ηγούμενος είχε και πάλιν ανακτήσει τη συνηθισμένη του κατάστασι και φυσιογνωμία, καθώς και οι άλλοι Λαμάδες. Και επηκολούθησε συνομιλία.

»Δέκα μέρες επέρασαν έκτοτε και καθημερινώς παριστάμεθα μάρτυρες παρομοίων εκπληκτικών φαινομένων: και έτσι επείσθηκα πέρα για πέρα, πως το εκπληκτικό φαινόμενο της μεταβιβάσεως της ψυχής, από το σώμα ενός τελείου ανδρός στο γεμάτο από ζωή και σφρίγος σωματάκι ενός μικρού, που τόσοι περιηγηταί και επισκέπται του Θιβέτ, εβεβαίωναν, ήταν πράγματικότης και όχι απάτη και τσαρλατανισμός, όπως επίστευα. Άρχισα να ερωτώ τον Ηγούμενο για να μου εξηγήση χίλιες δύο απορίες. Ο αρχιλάμας όπως πάντοτε με υπεκφυγάς απαντούσε, χωρίς ποτέ του να προδώση τα φοβερά μυστήρια της Αποκρύφου Γνώσεως. Καθώς όμως ήταν εξαιρετικά φιλάνθρωπος, βλέποντας με μέσα στην αγωνία και δίψα για να μάθω την αλήθεια, μου έδωσε την ακόλουθη σπουδαιότατη πληροφορία:

»Τι θα συνέβαινε, τον ρώτησα χρησιμοποιώντας για διερμηνέα τον Σαμάν, αν, όταν το μωρό μιλούσε, σε μια στιγμή τρόμου, φρίκης και φρενίτιδος, νομίζοντας πως στο πρόσωπο του παιδιού είχα μπροστά μου το Διάβολο, σκότωνα το μωρό;

»Ο Ηγούμενος μου είπε τότε, πως μόνο το μωρό θα υπέκυπτε, αν το πλήγμα δεν προξενούσε αμέσως το θάνατο. «Αλλ' αν το κτύπημά μου, προσέθεσα, ήτανε τόσο γρήγορο και αποτελεσματικό, όσο η αστραπή, τότε τι θα επακολουθούσε;»

«Στην περίπτωση αυτή», απάντησε ο Ηγούμενος, «θα με σκότωνες και μένα!»

* * *

Οι ανώτεροι πνευματικοί αρχηγοί του Θιβέτ ονομάζονται Χόμπιλγκανς και Σαμπερόν. Ύστερα από τις εξηγήσεις αυτές, εύκολα ο αναγνώστης θα καταλάβη την ακόλουθη φοβερή αλήθεια. Το τρομερό μυστικό, που περιβάλλει το μυστήριον της διαρκούς και αδιακόπου μετενσαρκώσεως του ανωτάτου πνευματικού αρχηγού του Λαμαϊσμού, του Δαλαϊλάμα και των ανωτάτων Χόλμπιγκανς και Σαμπερόν, καθώς και των άλλων, που όπως και ο πρώτος, υποτίθεται πως, λίγες μέρες μετά την παραμέρισι του θνητού των σαρκίου (που λόγω της πολυχρονίας χρήσεως έχει χάσει την ζωτικότητα του και εξαρθρωμένο, έχει πάψει να είναι κατάλληλο όργανο), μετενσαρκώνονται μέσα σε τρυφερά και γεμάτα από ζωτικότητα, σφρίγος και νειάτα σώματα μωρών και παρ' όλη την απιστία των Ευρωπαίων «σοφών» είναι πραγματικότης. Τα μικρά αυτά παιδιά, μέσα στα σώματα των οποίων θα κατασκηνώση το πνεύμα του γέροντος Δαλαϊλάμα, προσλαμβάνουν αμέσως μετά την τελετήν, όλα τα χαρακτηριστικά, όλα τα ήθη και έθιμα, όλα τα φυσικά, όλες τις διαθέσεις και τις κλίσεις, καθώς και όλη τη σοφία, του «αποθανόντος» και ζουν μακρότατα έτη, αν δεν συμβή κανένα ατύχημα.

ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ ΧΑΛΑΣ

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΑΠΟΚΡΥΦΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΦΑΚΙΡΩΝ ΤΩΝ ΙΝΔΙΩΝ

ΤΩΝ ΓΙΟΓΚΙ ΤΟΥ ΘΙΒΕΤ

ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΛΕΥΣΙΝΙΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ

ΚΕΝΤΙΚΗ ΠΩΛΗΣΙΣ:

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ Ι.Δ.ΚΟΛΛΑΡΟΥ ΚΑΙ ΣΙΑΣ Α.Ε. ΣΤΑΔΙΟΥ 46

ΑΘΗΝΑΙ 1940

ΑΙΩΝΙΑ ΣΟΦΙΑ – Frithjof Schuon

Ως «Αιώνια Φιλοσοφία» νοούμε γενικά τη μεταφυσική αλήθεια που δεν έχει αρχή και παραμένει αναλλοίωτη σε κάθε έκφραση της Σοφίας. Ίσως εδώ είναι καλύτερο ή πιο συνετό να μιλήσουμε για «Αιώνια Σοφία», αφού δεν τίθεται ζήτημα τεχνητών νοητικών κατασκευών, όπως συχνά συμβαίνει με τη φιλοσοφία. Ή, επίσης, η πρωταρχική σοφία που πάντοτε παραμένει αμετάβλητη θα μπορούσε να ονομαστεί «Αιώνια Θρησκεία», δεδομένου ότι από τη φύση της συνεπάγεται, κατά μια έννοια, τη λατρεία και την πνευματική ολοκλήρωση. Ουσιαστικά δεν έχουμε τίποτα εναντίον του όρου «φιλοσοφία», αφού οι αρχαίοι νοούσαν με αυτόν όλες τις οδούς της σοφίας. Όμως στην πραγματικότητα ο ορθολογισμός, ο οποίος δεν έχει απολύτως καμμιά σχέση με την πνευματική ενατένιση, έχει προσδώσει στη λέξη «φιλοσοφία» μια περιοριστική απόχρωση, έτσι ώστε δεν μπορεί κανείς να ξέρει σε τι πραγματικά αναφέρεται αυτή η λέξη. Αν ο Καντ είναι φιλόσοφος, τότε ο Πλωτίνος δεν είναι, και αντιστρόφως.

Σχετικά με την Αιώνια Σοφία τίθεται το εξής ζήτημα: υπάρχουν αλήθειες έμφυτες στο ανθρώπινο πνεύμα, οι οποίες όμως είναι κατά μια έννοια θαμμένες στα βάθη της «καρδιάς» – στην καθαρή Διάνοια – και είναι προσιτές μόνο σε όποιον έχει φτάσει το επίπεδο της πνευματικής ενόρασης. Αυτές είναι οι θεμελιώδεις μεταφυσικές αλήθειες. Πρόσβαση σ' αυτές έχει ο «γνωστικός», ο «πνευματικός» ή ο ο «θεόσοφος» – με την πρωταρχική και όχι την αιρετική έννοια των όρων – όπως και οι «φιλόσοφοι», με την πραγματική και ακόμα αθώα σημασία της λέξης: για παράδειγμα, ο Πυθαγόρας, ο Πλάτωνας και, σε μεγάλο βαθμό, ο Αριστοτέλης.

Αν δεν υπήρχε Διάνοια, ενορατικό και άμεσα γιγνώσκον πνεύμα, «Γνώση της Καρδιάς», δεν θα υπήρχε και λογική. Τα ζώα δεν έχουν λογική, γιατί δεν είναι ικανά να γνωρίσουν τον Θεό. Με άλλα λόγια ο άνθρωπος έχει λογική ή νόηση – και, επίσης, γλώσσα – επειδή είναι από τη φύση του ικανός να φτάσει στην υπερβατική θέαση, και ως εκ τούτου στη μεταφυσική αλήθεια.

Το θεμελιώδες περιεχόμενο της Αλήθειας είναι το Αναιτιώδες, το Μεταφυσικό Απόλυτο. Το Έσχατο, που είναι επίσης το Απόλυτο Καλό, το Πλατωνικό «Αγαθόν». Όμως ενυπάρχει στη φύση του Απολύτου να είναι Άπειρο και Παντοδύνατο*, και μ' αυτή την έννοια ο Άγιος Αυγουστίνος είπε ότι είναι στη φύση του καλού να κοινωνεί τον εαυτό του. Αν υπάρχει ήλιος, τότε υπάρχει και ακτινοβολία. Και εκεί έγκειται η αναγκαιότητα του κόσμου που μαρτυρεί τον Θεό.

Ωστόσο, ακτινοβολία σημαίνει επίσης χωρισμός από την πηγή του φωτός. Αφού ο Θεός είναι το απόλυτο και άπειρο καλό, ο,τιδήποτε δεν είναι Θεός – δηλαδή ο κόσμος καθαυτός – δεν μπορεί να είναι απολύτως καλό: η μη-θειότητα του κόσμου συνεπιφέρει, με τους περιορισμούς της, το φαινόμενο του κακού και της κακότητας, το οποίο επειδή είναι μια αντίθεση, εξαίρει όλο και περισσότερο τη φύση του καλού. «Όσο πιο πολύ βλασφημεί», λέει ο Eckhart, «τοσο πιο πολύ δοξάζει τον Θεό».

Το ουσιώδες εδώ είναι η διάκριση μεταξύ Άτμα και Μάγυα, μεταξύ της Πραγματικότητας ως «Εαυτού» και της σχετικότητας ως «κοσμικού παιχνιδιού»: αφού το Απόλυτο είναι Άπειρο – ελλείψει του οποίου θα ήταν αδύνατο να είναι το Απόλυτο – πρέπει να δημιουργήσει τη Μάγυα, μία «κατώτερη πραγματικότητα», και κατά μία έννοια μια «ψευδαίσθηση». Το Άτμα είναι η Αρχή – η Πρωταρχική Αρχή θα έλεγε κανείς – και η Μάγυα είναι η εκδήλωση ή το αποτέλεσμα. Στην πραγματικότητα η Μάγυα είναι κατά μια έννοια και Άτμα, αφού σε τελευταία ανάλυση υπάρχει μόνο Άτμα. Κατά συνέπεια, και οι δύο πόλοι πρέπει να συναντώνται και να συνδέονται, με την έννοια ότι στο Άτμα, η Μάγυα κατά κάποιο τρόπο προεικονίζεται, ενώ αντίθετα η Μάγυα αντιπροσωπεύει ή αντανακλά με τον δικό της τρόπο το Άτμα. Στο Άτμα η Μάγυα είναι Ον, ο Δημιουργός του κόσμου, ο Προσωπικός Θεός, ο οποίος αποκαλύπτει τον Εαυτό Του στον κόσμο, σε όλες τις δυνατότητες Εκδήλωσής Του. Στη Μάγυα, το Άτμα είναι η κάθε αντανάκλαση του Θείου, όπως οι Αβατάρα, οι Ιερές Γραφές, το Θεοτικό σύμβολο.

Στο πεδίο της Μάγυα ή της σχετικότητας, δεν υπάρχει μόνο «χώρος», αλλά και «χρόνος». Μιλώντας συγκριτικά ή μεταφορικά, δεν υπάρχει μόνο ομοχρονία και κλιμάκωση, αλλά επίσης αλλαγή και διαδοχή. Δεν υπάρχουν μόνο κόσμοι, αλλά και «εποχές» και «κύκλοι». Όλα αυτά ανήκουν στο «παιχνίδι» της Μάγυα, στη σχεδόν «μαγικη» εκτύλιξη των δυνατοτήτων που είναι κρυμμένες στο Πρωταρχικό Ένα.

Όμως στο Παγκόσμιο Όλο δεν υπάρχει μόνο «αυτό που γιγνώσκεται», αλλά και «αυτό που γιγνώσκει». Στο Άτμα τα δυό τους είναι αδιαίρετα, το ένα είναι αξεδιάλυτα παρόν στο άλλο, ενώ στη Μάγυα το Ένα διασπάται σε δύο πόλους, δηλαδή σε αντικείμενο και υποκείμενο. Το Άτμα είναι ο «Εαυτός». Όμως μπορεί κανείς να το ονομάσει και «Ον» – όχι με την περιορισμένη έννοια – σε εξάρτηση με την υπό συζήτηση άποψη ή σχέση: γίνεται γνωστό ως Πραγματικότητα, όμως είναι επίσης η Γνώση, που κατοικεί μέσα μας, για ο,τιδήποτε πραγματικό.

Από αυτό συνάγεται ότι η γνώση του Ενός ή του Όλου απαιτεί, σύμφωνα με τη φύση της, την ενοποιητική και ολική γνώση. Απαιτεί, πέρα και πάνω από τη σκέψη μας, το είναι μας. Και εδώ ορίζεται ο σκοπός όλης της πνευματικής ζωής: όποιος γνωρίζει το Απόλυτο, ή όποιος «πιστεύει στον Θεό», δεν μπορεί να αρκεστεί σ' αυτή τη διανοητική γνώση ή σ' αυτή τη διανοητική πίστη, αλλά πρέπει να προχωρήσει και να συνδέσει όλο του το είναι μ' αυτή τη γνώση ή αυτή την πίστη. Η γνώση και η πίστη δεν είναι καθαρά διανοητικές, αλλά, σύμφωνα με την αληθινή τους φύση και το περιεχόμενό τους, απαιτούν περισσότερα και δίνουν περισσότερα από την απλή σκέψη. Ο άνθρωπος πρέπει «να γίνει αυτό που είναι» ακριβώς με το «να γίνεται ό,τι είναι». Αυτή η άμεση πνευματική αναγκαιότητα ισχύει τόσο για την απλούστερη θρησκεία, όσο και για τη βαθύτερη μεταφυσική, με τον τρόπο που ισχύει για την κάθε μια.

Και όλα αυτά πηγάζουν από το γεγονός ότι ο άνθρωπος όχι μόνο γνωρίζει, αλλά και θέλει. Στην ικανότητα της γνώσης του Απολύτου ανήκει και η ικανότητα της βούλησης γι' αυτό. Στην Ολότητα του Πνεύματος προσιδιάζει η ελευθερία της Θέλησης. Η ελευθερία της Θέλησης δεν θα είχε νόημα χωρίς τη γνώση του Θεού, δεν θα ήταν ούτε δυνατή, ούτε χρήσιμη.

Ο άνθρωπος αποτελείται από σκέψη, θέληση και αγάπη. Μπορεί να σκεφτεί το αληθινό ή το ψεύτικο, μπορεί να θελήσει το καλό ή το κακό, μπορεί να αγαπήσει το όμορφο ή το άσχημο. Εδώ πρέπει να τονιστεί ότι κάποιος αγαπά το καλό που είναι άσχημο για την εσωτερική του ομορφιά, η οποία είναι αθάνατη, ενώ η εξωτερική ασχήμια είναι εφήμερη. Από την άλλη πλευρά, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η εξωτερική ομορφιά, παρά την τυχόν εσωτερική ασχήμια, μαρτυρεί την ομορφιά καθεαυτή, η οποία έχει ουράνια φύση, και δεν πρέπει να την περιφρονούμε σε καμμιά από τις εκδηλώσεις της.

Η σκέψη της αλήθειας – ή η γνώση του πραγματικού – απαιτεί από τη μια την επιθυμία του καλού και από την άλλη την αγάπη του όμορφου, και συνεπώς της αρετής, γιατί αυτή δεν είναι τίποτε άλλο παρά ομορφιά της ψυχής. Δεν είναι άνευ ουσίας ότι για τους Έλληνες η αρετή χαρακτήριζε την αληθινή φιλοσοφία. Χωρίς την ομορφιά της ψυχής κάθε επιθυμία είναι στείρα, είναι ασήμαντη, εγωιστική, μάταιη και υποκριτική. Και παρομοίως: χωρίς πνευματική εργασία, δηλαδή, χωρίς τη συνεργασία της θέλησης, η σκέψη παραμένει σε τελευταία ανάλυση επιφανειακή και ανώφελη. Γι' αυτό και ο σοφός υπερβαίνει τόσο τα πράγματα, όσο και τον εαυτό του. Σ' αυτό οφείλεται η ανιδιοτέλειά του, η μεγαλοσύνη της ψυχής του, η ευγένεια και η γενναιοδωρία του. Η μεταφυσική αλήθεια ως περιεχόμενο της συνείδησης ενός ανθρώπου δεν συμβαδίζει με την ασημαντότητα, τη σκοπιμότητα, τη φιλοδοξία και τα παρόμοια. Γι' αυτό «να 'σαι τέλειος, όπως είναι τέλειος ο Πατέρας σου στον Ουρανό».

Και περαιτέρω: δεν θα μπορούσε ν' αγαπήσει τις γήινες αρετές, αν αυτές δεν ήταν ριζωμένες στο Θείο. Στα επίγεια πράγματα αγαπά κανείς ασυνείδητα τον Θεό. Ο πνευματικός άνθρωπος το κάνει αυτό συνειδητά, το γήινο καλό τον επαναφέρει πάντοτε στο Θείο: από τη μια πλευρά δεν αγαπά τίποτε περισσότερο από τον Θεό, ή δεν αγαπά τίποτα όσο τον Θεό, και από την άλλη αγαπά τα πάντα που μπορούν να αγαπηθούν εν Θεώ.

Υπάρχει κάτι που ο άνθρωπος πρέπει να γνωρίζει ή να σκέφτεται. Κάτι που πρέπει να θέλει ή να κάνει. Και κάτι που πρέπει να αγαπά ή να είναι. Πρέπει να γνωρίζει ότι ο Θεός είναι ένα αυτάρκες Ον, ότι είναι Αυτό που δεν μπορεί να μην είναι. Και πρέπει να γνωρίζει ότι ο κόσμος είναι μόνο το εν δυνάμει, δηλαδή αυτό που μπορεί είτε να είναι, είτε να μην είναι. Όλες οι άλλες διακρίσεις και ισχύουσες κρίσεις πηγάζουν απ' αυτή τη μεταφυσική διάκριση. Περαιτέρω, ο άνθρωπος πρέπει να επιθυμεί ο,τιδήποτε τον οδηγεί άμεσα ή έμμεσα στον Θεό, και έτσι να απέχει από ο,τιδήποτε τον απομακρύνει από τον Θεό. Το κύριο περιεχόμενο αυτής της επιθυμίας είναι η προσευχή, η απάντηση στον Θεό, και σ' αυτήν περιλαμβάνεται κάθε πνευματική δραστηριότητα, συμπεριλαμβανομένου του μεταφυσικού στοχασμού. Και έπειτα, όπως ήδη αναφέρθηκε, ο άνθρωπος πρέπει να αγαπά ο,τιδήποτε αντιστοιχεί στον Θεό. Πρέπει να αγαπά το καλό, και αφού το καλό υπερβαίνει αναγκαστικά τον εαυτό του, πρέπει να προσπαθήσει να υπερνικήσει αυτόν τον περιορισμένο και ασθενικό εαυτό. Πρέπει να αγαπά κανείς το καλό καθεαυτό περισσότερο από το εγω του, και αυτή η αυτογνωσία και ανιδιοτέλεια συνιστούν την ευγένια της ψυχής.

Το Θείο είναι Απολυτότητα, Απειρότητα και Τελειότητα. Η Μάγυα δεν είναι μόνο η ακτινοβολία που εκδηλώνει τον Θεό και που, μέσω αυτής της εκδήλωσης, αναγκαστικά απομακρύνεται απ' Αυτόν, αλλά είναι και η αρχή, ή το όργανο, της διάθλασης και του πολλαπλασιασμού: εκδηλώνει το Θείο, όχι μόνο μέσω μιας μοναδικής ύπαρξης, αλλά επίσης μέσω των αναρίθμητων μορφών και ποιοτήτων που λαμπυρίζουν στην ύπαρξη. Και αφού συλλαμβάνουμε αυτές τις αξίες και τις αναγνωρίζουμε ως αξίες, γνωρίζουμε ότι δεν αρκεί να ονομάσουμε τη Θεότητα ως το Απόλυτο και το Άπειρο. Γνωρίζουμε ότι στην Απολυτότητα και στην Απειρότητα της, είναι και το Τέλειο, από το οποίο πηγάζει κάθε κοσμική τελειότητα, και το οποίο μαρτυρούν χιλιάδες γλώσσες.

Πολλοί ίσως πουν ότι όλα αυτά είναι καθαρός «δογματισμός» και απλή «εικοτολογία». Αυτό στην πραγματικότητα είναι το πρόβλημα: η μεταφυσική ανάλυση φαίνεται σαν ένα καθαρά νοητικό φαινόμενο όταν δεν γνωρίζει κανείς ότι η αρχή της δεν είναι μια νοητική ανάπτυξη ή μια στάση της ψυχής αλλά μια θέαση εντελώς ανεξάρτητη από γνώμες, συμπεράσματα και πιστεύω, η οποία πραγματώνεται στην καθαρή Διάνοια – μέσω του «Οφθαλμού της Καρδιάς». Η μεταφυσική ανάλυση δεν είναι αληθής γιατί είναι λογική – όσον αφορά τη μορφή της, μπορεί και να μην συμβαίνει αυτό –, αλλά είναι λογική καθαυτή, δηλαδή, είναι σωστά θεμελιωμένη και έχει συνέχεια, επειδή είναι αληθής. Ο μεταφυσικός στοχασμός δεν είναι ένα τεχνητό στήριγμα μιας γνώμης που πρέπει να αποδειχθεί, αλλά απλώς είναι μια περιγραφή που έχει προσαρμοστεί στους κανόνες της ανθρώπινης σκέψης. Οι αποδείξεις του είναι βοηθήματα και όχι στόχοι.

Ο Άγιος Θωμάς ο Ακινάτης είπε ότι είναι αδύνατο να αποδείξουμε την ύπαρξη του Θείου Όντος, όχι επειδή είναι ασαφής, αλλά, αντιθέτως επειδή «υπερβαίνει τη διαύγεια». Τίποτα δεν είναι πιο ανόητο από το ερώτημα αν μπορεί να αποδειχθεί το υπεραισθητό: γιατί, από τη μια, μπορούμε να αποδείξουμε τα πάντα σε κάποιον που είναι πνευματικά προικισμένος, ενώ από την άλλη, όποιος δεν φέρει μέσα του πνευματικά χαρίσματα μένει τυφλός απέναντι στις καλύτερες αποδείξεις. Η σκέψη δεν υπάρχει για να εξαντλεί την πραγματικότητα με λέξεις. Αν μπορούσε να το κάνει, θα ήταν η ίδια μια πραγματικότητα, υπόθεση που αντιφάσκει με τον εαυτό της. Απεναντίας, ο ρόλος της συνίσταται μόνο στο να παρέχει κλειδιά για την Πραγματικότητα. Το κλειδί δεν είναι Πραγματικότητα, ούτε και μπορεί να γίνει, αλλά είναι μια οδός προς αυτήν για όσους μπορούν και θέλουν να ακολουθήσουν αυτή την οδό. Και στην οδό υπάρχει ήδη ένα προανάκρουσμα του τέλους, όπως ακριβώς στο αποτέλεσμα υπάρχει κάτι από την αιτία.

Η σύγχρονη σκέψη, την οποία συνεχίζουν να αποκαλούν λανθασμένα «φιλοσοφική», απομακρύνεται όλο και περισσότερο από μια λογική που θεωρείται «σχολαστική», και επιζητεί όλο και πιο πολύ να είναι «ψυχολογικά», ακόμα και «βιολογικά» καθορισμένη. Αυτή η σκέψη δεν διαφεύγει της προσοχής μας, όμως αυτό δεν μπορεί σε καμμιά περίπτωση να μας εμποδίσει από το να σκεπτόμαστε ή να ζούμε με τον τρόπο που απαιτεί η θεομορφική φύση του ανθρώπου, και συνεπώς η επαρκής αιτία της ανθρώπινης κατάστασης. Μιλούν πολλοί σήμερα για τον «άνθρωπο του καρού μας», σαν ο άνθρωπος να είναι ένας «καιρός», και σαν να μην ισχύει η αλήθεια για τον άνθρωπο καθαυτόν. Αυτό που συνιστά το θαύμα του ανθρώπου δεν υπόκειται σε αλλαγές, γιατί στο κατ' εικόνα του Θεού δεν μπορεί να υπάρξει ούτε αύξηση ούτε μείωση, και το ότι ο άνθρωπος είναι αυτή η εικόνα, συνάγεται από το απλό γεγονός ότι κατέχει την έννοια του Απολύτου. Σ' αυτή την πρωταρχική έννοια βρίσκεται η ουσία του ανθρώπου και συνεπώς ο προορισμός του.

_______________________

*Σ.τ.Μ. Τη λέξη αυτή μας την παραδίδει ο Ιώσηπος

ΑΙΩΝΙΕΣ ΑΞΙΕΣ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΑΡΑΚΜΗ

(ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ)

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΟΥΛΤΑΝΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΜΠΤΟΥΣΙΑ 1992

Οι τίγρεις και οι κατσίκες – Joseph Campbell

...επιτρέψτε μου να σας αφηγηθώ μια μικρή ινδική ιστορία με ζώα. Οι ιστορίες αυτές είναι υπέροχες και φωτίζουν αυτοστιγμεί πολλά πράγματα. Ο συγκεκριμένος αυτός μύθος ήταν και ο αγαπημένος του Ραμακρίσνα.

Ήταν κάποτε μια θηλυκή τίγρη που κυοφορούσε και λιμοκτονούσε. Κάποια στιγμή πετυχαίνει ένα μικρό κοπάδι κατσίκες και, από τη λαχτάρα της, όρμησε με πολύ μεγάλη δύναμη. Οι κατσίκες σκόρπισαν, αυτή προσγειώθηκε φαρδιά πλατιά στο χώμα, γέννησε το μικρό που είχε στην κοιλιά της και πέθανε. Οι κατσίκες, που είχαν πολύ έντονα γονεϊκά ένστικτα, επέστρεψαν εκεί όπου έβοσκαν πριν. Είδαν το μικρό νεογέννητο τιγράκι με τη μητέρα του δίπλα νεκρή και αμέσως το υιοθέτησαν.

Ο τίγρης μεγάλωσε αντιλαμβανόμενος τον εαυτό του ως κατσίκα. Έμαθε να βόσκει χορτάρι, έμαθε μέχρι και να βελάζει. Δεν μπορούσε να δει τον εαυτό του στον καθρέπτη, και συνεπώς δεν γνώριζε πως δεν ήταν κατσίκα. Βέβαια, ούτε το χορταράκι ούτε το βέλασμα είναι στη φύση ενός τίγρη. Έτσι, την εποχή της εφηβείας του ο καημένος αυτός τίγρης ήταν ένα πλήρως ανεπτυγμένο αξιοθρήνητο δείγμα του είδους του.

Μια μέρα, ένας μεγάλος αρσενικός τίγρης που είχε βγει για κυνήγι όρμησε στο μικρό τους κοπάδι και οι κατσίκες για μια ακόμα φορά κατάφεραν να ξεγλιστρήσουν σκορπίζοντας εδώ κι εκεί. Το νεαρό ορφανό, όμως, που ήταν ουσιαστικά ένας τίγρης κι αυτό, στεκόταν εκεί αμήχανο κοιτώντας κατάματα τον εισβολέα.

Ο μεγάλος τίγρης τον κοίταξε κατάπληκτος και είπε: «Τι κάνεις εσύ εδώ ανάμεσα στις κατσίκες;»

«Μπεε!!!» του απάντησε ο μικρός τίγρης και μασούλησε μια τούφα χορτάρι.

Ο μεγάλος δεν ήξερε που να κρύψει την ντροπή του – τι κεραμίδα κι αυτή να ανακαλύπτει ένα μέλος του είδους του σ' αυτό το χάλι! Έδωσε στον μικρό μια-δυο μπάτσες μπας και συνέλθει, αλλά ο μικρός επέμενε με τα χαζο-βελάσματα. Πάνω στην απόγνωσή του, βούτηξε τον μικρό από το σβέρκο και τον πήγε σε μια ήσυχη λίμνη.

Τώρα όπως έχω ήδη πει, η βασική ιδέα της γιόγκα είναι ότι ο νους πρέπει να είναι σαν την ατάραχη επιφάνεια μιας λίμνης για να μπορεί κανείς εκεί να δει την τέλεια εικόνα. Έτσι, λοιπόν, και ο μικρός μας φίλος κοίταξε πάνω στην επιφάνεια της λίμνης. Ο μεγάλος, ο γκουρού, που στεκόταν δίπλα του, έσκυψε κοιτάζοντας κι αυτός και είπε: «Κοίτα το πρόσωπό μου. Κοίτα και το δικό σου. Και των δυο μας το κεφάλι μοιάζει με κούπα. Έχουμε το ίδιο σκαρί. Δεν είσαι κατσίκα. Είσαι σαν και μένα: εμπρός, λοιπόν, άντε, γίνε σαν κι εμένα».

Ο μικρός άφησε ένα ακόμα χαζό βέλασμα, αυτή τη φορά όμως κάτι ένιωσε να σαλεύει μέσα του. Ξανά ο μεγάλος τον άρπαξε από το σβέρκο, τούτη τη φορά, όμως, τον πήγε στη φωλιά του, όπου φύλαγε μια φρεσκοσκοτωμένη γαζέλα, ζουμερή με το αιματάκι της το φρέσκο, μπουκιά και συχώριο. Ο μεγάλος έκοψε μια κομματάρα και την πέταξε στον μικρό. Ο μικρός, όμως, υποχώρησε αηδιασμένος: «Μα εγώ είμαι χορτοφάγος».

«Μη μου κάνεις τον δύσκολο τώρα», του είπε ο μεγάλος και του έχωσε το κομμάτι με το κρέας στο στόμα. Ο μικρός αναγούλιασε, στραβοκατάπιε και παραλίγο να πνιγεί. «Λοιπόν», λέει ο Ραμακρίσνα στο σημείο αυτό, «όλα γίνονται όταν η αρχή είναι η αληθινή». Ο μικρός αναγούλιασε μεν, η εμπειρία όμως αυτή μίλησε στο αίμα του και άρχισε να νιώθει κάτι να βουίζει μέσα του, κάτι που δεν το είχε νιώσει ποτέ – το σωστό είδος τροφής.

Εντελώς αυθόρμητα, η ίδια η φύση του αφυπνίστηκε και χωρίς καν να το καταλάβει, τανύστηκε όπως τανύζονται οι τίγρεις και έβγαλε κάτι που δεν θα μπορούσε να το πει κανείς βρυχηθμό, αλλά τέλος πάντων, ήταν κάτι που ο μεγάλος ο οποίος ήξερε από βρυχυθμούς μπορούσε να το δεχθεί ως απόπειρα.

Ο μεγάλος γύρισε και είπε: «Ήρθαμε λοιπόν στα ίσα μας. Πάμε τώρα στο δάσος για να βρούμε τροφή για τίγρεις».

Μου αρέσει η ιστορία αυτή και τη λέω πάντα στους μαθητές μου. Και όταν τους ρωτάω ποιο είναι το ηθικό δίδαγμα, μου λένε: «Βάλε μια τίγρη στη μηχανή σου». Αυτό λοιπόν είναι το δίδαγμα της ιστορίας: είμαστε όλοι τίγρεις που ζουν ανάμεσα σε αυτές τις κατσίκες. Άντε λοιπόν, εμπρός για το δάσος, για το δάσος της νύχτας, και βρείτε την τίγρη που λαμπυρίζει στα τρίσβαθα της δικής σας υπόστασης.

Joseph Campbell

Μύθοι του Φωτός

Αποκαλύπτοντας τις Μυστικές Διαστάσεις της Προαιώνιας Σοφίας

Μετάφραση Στέλιος Μεταξάς

Εκδόσεις ΑΡΧΕΤΥΠΟ 2006

Η παραδοσιακή θεωρία περί Ομορφιάς – Ananda K. Coomaraswamy

...Μας μένει ακόμη ένας μικρός χώρος για να εκθέσουμε την παραδοσιακή θεωρία περί Ομορφιάς. Αρχικά δεν γίνεται διάκριση μεταξύ της ομορφιάς των φυσικών αντικειμένων και αυτής των τεχνουργημάτων. Σε κάθε περίπτωση, η ομορφιά αποτελεί την ορατή και ελκυστική όψη της τελειότητας του πράγματος σε σχέση με το είδος του. Όλα τα πράγματα, φυσικά ή τεχνητά, είναι κοινωνοί της απόλυτης ομορφιάς της πρώτιστης μορφικής αιτίας, στο βαθμό που ανταποκρίνονται στον σκοπό της ύπαρξής τους. Τα ιδιαίτερα πράγματα είναι όμορφα ή τέλεια μόνο σε σχέση με το είδος τους, και όχι με τρόπους που ανήκουν σε άλλα είδη. Για παράδειγμα, τα νύχια και οι ραβδώσεις ανήκουν στην ομορφιά της τίγρης, η οποία χωρίς αυτά δεν θα ήταν μια σωστή ή τέλεια τίγρη. Η ομορφιά του μετάλλου ανήκει στον χαλκό, στον οποίο η υφή της ανθρώπινης σάρκας θα φάνταζε ως μια αποκρουστική κακομορφία. Και αυτά τα είδη ομορφιάς δεν μπορούν να αντικαταστήσουν το ένα το άλλο ή να υποκατασταθούν από άλλα είδη. Μπορούν μόνο να συνυπάρχουν στο πλαίσιο μιας απόλυτης ομορφιάς, με την οποία εμείς, προς το παρόν, δεν ασχολούμαστε άμεσα. Ακριβώς όπως τα χρώματα, που μπορούν να συνυπάρξουν μόνο εκεί όπου κανένα δεν υφίσταται ως χρώμα αλλά όλα είναι Φως.

Η ομορφιά των ιδιαιτέρων πραγμάτων ορίζεται ως εξής: «Κατά πρώτο λόγο, ως αρτιότητα ή τελειότητα. Γιατί όσο περισσότερο ατελή είναι τα πράγματα, τόσο πιο άσχημα είναι. Έπειτα, ως σωστή αναλογία ή αρμονία. Και τέλος, ως λαμπρότητα, γι' αυτό και τα πράγματα που έχουν διαυγή χρώματα λέγονται ωραία». Όλοι αυτοί οι όροι έχουν ευρύ περιεχόμενο, γι' αυτό δεν πρέπει να εκληφθούν ως αόριστες έννοιες, αλλά να κατανοηθούν ως τεχνικοί όροι που σηματοδοτούνται επακριβώς στο κατάλληλο συγκείμενο. Τόσο η τελειότητα, όσο και η αρτιότητα, υπονοούν το αληθώς υπάρχειν. Γιατί όταν ένα πράγμα δεν υφίσταται ως πράγμα, και είναι ατελές, τότε δεν μπορεί να ανταποκριθεί στον σκοπό της ύπαρξής του. Ας σημειώσουμε ότι η λέξη «τέλειο» σημαίνει κυριολεκτικά «τέλεια πλασμένο» ή «πλασμένο με τρόπο ωραίο και αληθινό», και ότι το τέλειο τεχνούργημα και ο τέλειος άνθρωπος, είναι τέλεια κατά τον ίδιο τρόπο. Αυτό συμβαίνει, οντολογικά, όταν εξαντλούν τις δυνατότητες της ύπαρξής τους, ή «έχουν γίνει αυτό που είναι» εν δυνάμει (geworden was er ist, skr. Krtakrtya), και ως εκ τούτου έχουν γίνει αυτό που έπρεπε πραγματικά να είναι. «Ο έσχατος στόχος αντιστοιχεί στην πρώτη πρόθεση». Και παρομοίως, όσον αφορά την ασχήμια ή την ατέλεια της αμαρτίας, λέμε πως ο καλλιτέχνης αμαρτάνει απέναντι στην τέχνη, όπως λέμε ότι ο άνθρωπος αμαρτάνει ενάντια στη Φύση, «λόγω οποιασδήποτε παρέκκλισης από την τάξη, σε σχέση με τον σκοπό». Τώρα θα αρχίσετε να βλέπετε πως τα μέρη του κόσμου αυτού, που προσπαθήσαμε να κατανοήσουμε, διαπλέκονται εσωτερικά μεταξύ τους, όπως τα μέρη του ζωντανού οργανισμού. Θα αντιληφθείτε αυτό που εννοούμε με την αναγωγή κάθε δραστηριότητας στις πρώτες αρχές. Αυτό που υπονοείται από τη λέξη «αρτιότητα», οπως την παραθέτει ο Άγ. Θωμάς, είναι ακριβώς αυτή η ποιότητα της συνέπειας ή της ακρίβειας και της λογικής ορθότητας. Η «αρτιότητα» στη μεσαιωνική ρητορική, όπως και στον Κικέρωνα εξ άλλου, σημαίνει «ορθότητα». Η «αρτιότητα» επομένως, σε μιαν οπτική τέχνη υπονοεί μάλλον τη μορφική ακρίβεια ή την εικονογραφική τελειότητα. Ο,τιδήποτε κακόμορφο είναι και άσχημο, και ο,τιδήποτε έχει «καλή μορφή» είναι όμορφο. Όπως και στην Ινδία, «οι γνώστες θεωρούν ωραίο αυτό που συμφωνεί με τους κανόνξες της τέχνης και όχι απλώς αυτό που μας είναι ευχάριστο». Η σύνθεση, με άλλα λόγια, υφίσταται εδώ χάριν της λογικής και όχι χάριν της οπτικής αληθοφάνειας ή χάριν της άνεσης και της ευκολίας του ματιού. Αν το λογικά διατεταγμένο δύναται επίσης να τέρπει, δεν είναι γιατί η τέρψη αυτή γίνεται αμέσως συλληπτή (για την παραδοσιακή τέχνη, το τέρπειν δεν είναι ο σκοπός, αλλά μόνον η μέθοδος), αλλά γιατί η αρχή της τάξεως, η οποία είναι έμφυτη στον φυσικό μηχανισμό της ανθρώπινης φύσης, συναντά την ομοίωσή της. Εδώ αναδύεται εμφανώς το πρόβλημα της σχέσης του ωραίου με την αλήθεια, με το συμπέρασμα ότι το ωραίο και η αλήθεια είναι έννοιες αδιαχώριστες. Για παράδειγμα, μια απεικόνιση της Παρθένου καθισμένης στο μισοφέγγαρο, θα ήταν ωραία αν ήταν δουλειά ενός ικανού ζωγράφου, όμως μια απεικόνιση της Παρθένου ως μια ηλιακή αρχή, όσο ικανός κι αν ήταν ο δημιουργός της, δεν θα μπορούσε να «κατέχει την τέχνη του». Κατά τον ίδιο τρόπο, για να πάρουμε ένα παράδειγμα που χρησιμοποιεί ο Άγιος Θωμάς, ένα ατσάλινο πριόνι, είναι κατά πολύ πιο τέλειο από ένα γυάλινο πριόνι, όσο κι αν πιστεύουμε ότι το γυαλί είναι ως υλικό πιο ευγενικό από το ατσάλι. Και αντιστρόφως, μια απεικόνιση του Χριστού, ως τέτοια, δεν είναι καθόλου πιο ωραία από μια απεικόνιση του Σατανά, καθώς η σχετική ευγένεια των τύπων δεν υπεισέρχεται στο πρόβλημα της καλλιτεχνικής τελειότητας αλλά είναι ζήτημα που αφορά τον άνθρωπο και μόνο.

Σχετικά τώρα με τη «σωστή αναλογία και αρμονία»: Αυτοί οι όροι ερμηνεύονται με βάση τη σύγκλιση όλων των μερών του έργου προς τον κοινό στόχο ο οποίος είναι συγχρόνως και η τελειότητά τους και η καταλληλότητά τους σε σχέση με το περιβάλλον στο οποίο πρόκειται να χρησιμοποιηθούν, καθώς η ομορφιά ενός έργου δεν εξαντλείται αποκλειστικά σ' αυτό το ίδιο, αλλά εξαρτάται επίσης από το πόσο αρμόζει στο περιβάλλον για το οποίο δημιουργήθηκε. Έτσι, για παράδειγμα, μπορούμε να πούμε πως ένα ξίφος είναι ωραίο, μόνον όταν η λαβή του προσαρμόζεται στο χέρι που πρόκειται να το χειριστεί. Επίσης, η εικόνα η οποία είναι ωραία στο αρχιτεκτονικό περιβάλλον για το οποίο σχεδιάστηκε, όταν τη δούμε σ' ένα Μουσείο ή σε μια πινακοθήκη, ίσως να μην ταιριάζει, και να χάνει έτσι ένα μέρος της ομορφιάς της.

Η εξάρτηση του ωραίου από την ενάργεια ή τη λαμπρότητα πρέπει να σημαίνει κάτι περισσότερο από ότι θίγεται εδώ. Τα λόγια του Αγ. Θωμά βασίζονται σε αυτά του Διονυσίου, ο οποίος μαε λέει τα εξής: «Ο Θεός είναι η αιτία αυτής της ενάργειας, καθώς στέλνει σε κάθε πλάσμα, μαζί με μια λάμψη, τις μεταδόσεις της πηγαίας ακτινοβολίας του, οι οποίες μεταδόσεις μετέχουν της εικόνας του και αποτελούν την αιτία της ωραιότητος των όμορφων πραγμάτων». Κατά τον ίδιο τρόπο ο Ulrich του Στρασβούργου μας λέει: «Όπως ο ήλιος με το ναδιαχέει και να προξενεί φως και χρώματα είναι δημιουργός κάθε φυσικής ομορφιάς, έτσι και το αληθινό και πρωταρχικό Φως διαχέει προς τα έξω, αντλώντας από τον εαυτό του, το φως των μορφών, το οποίο είναι η ομορφιά όλων των πραγμάτων... τα οποία όσο περισσότερο φως έχουν, τόσο πιο όμορφα είναι». Επίσης ο Witelo, για τον οποίο το αδημιούργητο φως αποτελεί την πρωταρχική ουσία, μας λέει: «Και όσο περισσότερο φως κατέχει ένα πράγμα, τόση περισσότερη θεότητα υπάρχει μέσα του, και όποια ουσία έχει περισσότερο φως από τις άλλες είναι η πιο ευγενική. Το φως, το οποίο είναι η αρχή του οράν, αποτελεί την αιτία του ωραίου», για το οποίο ισχυρισμό παραθέτει αρκετά παραδείγματα. Ο Witelo επίσης γνωρίζει τέλεια την σχετικότητα του γούστου, το οποίο αντιμετωπίζει ως ένα έμφυτο στοιχείο με το οποίο μπορούμε να διακρίνουμε τα διαφορετικά είδη του ωραίου.

Ένα πολύ σημαντικό συμπέρασμα που μπορεί να συναχθεί από όλους αυτούς τους ορισμούς είναι ότι η ομορφιά κάθε πράγματος, φυσικού ή τεχνητού, αποτελεί μια ομορφιά αντικειμενική, η οποία εξαρτάται μόνο από την αναγνώρισή της από τον θεατή. Ωστόσο η ομορφιά αυτή ανήκει στη φύση του αντικειμένου που αντικρύζουμε, το οποίο, αυτό καθεαυτό, είναι λιγότερο ή περισσότερο όμορφο ανεξαρτήτως της δικής μας αρέσκειας για το είδος του. Η ομορφιά του πράγματος εξαρτάται από την τελειότητά μας. Η προσωπική εξομοίωση είναι μεν αποδεκτή, αλλά συζητήσιμη: ο,τιδήποτε αποτελεί μιαν αυστηρά προσωπική αντίδραση, δεν είναι κρίση - «η κρίση είναι η τελειότητα της Τέχνης».

Θα ολοκληρώσουμε τη συζήτησή μας ρωτώντας ποια είναι σ' αυτήν τη φιλοσοφία η αξία του ωραίου σε σχέση με το είδος. Ποια είναι η λειτουργία αυτού του ωραίου, το οποίο δεν ταυτίζεται με την τελειότητα του έργου, αλλά μάλλον με την ελκυστικότητα της τελειότητάς του. Η αξιολόγηση της τέχνης συνίσταται στον «θαυμασμό ωραίων χρωμάτων και ήχων», στην «υπέρμετρη τέρψη του αυτιού» ή μήπως μπορούμε να αναρωτηθούμε μαζί με τον Πλάτωνα, «περί τίνος ο σοφιστής μιλάει τόσο επιδέξια;» Η απάντηση στις ερωτήσεις αυτές συνδέεται με το δόγμα της αξίας και του νοήματος της ζωής αυτής καθαυτής.

Ο αληθινός ανθρώπινος «βίος» μπορεί να είναι είτε ενορατικός είτε ενεργός. Η ζωή της τέρψης, στην οποία τα μόνα κίνητρα δράσης είναι συγκινησιακά, είναι κατώτερη από την ανθρώπινη, όσο κι αν αυτή η τέρψη είναι φυσική στα ζώα ή ακόμη και στα άψυχα πράγματα, τα οποία ωστόσο έχουν τις δικές τους έλξεις. Ο άνθρωπος, ως τέτοιος, δεν ζει για να τρώει, αλλά τρώει για να ζει, και αυτό ισχύει τόσο για την πνευματική όσο και για τη φυσική τροφή, οι οποίες είναι εξίσου απαραίτητες για να κρατηθεί ο άνθρωπος στη ζωή. Η ικανοποίηση της φυσικής ορέξεως, όσο κι αν είναι εύλογη και αναγκαία, ως προς την τεχνική έννοια των λέξεων, δεν είναι «ζωή» αλλά απλώς μια «συνήθεια». Επομένως ο παραδοσιακός φιλόσοφος δεν προσέγγισε το «καλό» της τέχνης ως μια απλή τέρψη των αισθήσεων, όπως υπονοεί η λέξη «αισθητικός», ούτε θεωρούσε το «ωραίο» ως τον τελικό στόχο της τέχνης. Την υπόθεση ότι μοναδική λειτουργία του έργου τέχνης είναι το να τέρπει, ο Αυγουστίνος την αποκαλεί ως «τρέλλα». Ότι «η τέρψη τελειοποιεί τη λειτουργία», όπως και τη χρήση επίσης, δεν σημαίνει ότι η τέρψη μπορεί να υποκαταστήσει τη λειτουργία ή τη χρήση, γιατί «το να απολαμβάνουμε αυτό που θα έπρεπε να χρησιμοποιούμε», το να είμαστε απλοί εραστές της ομορφιάς ως τέτοιας, είναι αμαρτία: «ένας Βραχμάνος δεν θα έκανε ποτέ κάτι απλώς προς χάριν της απόλαυσης». Στην σημερινή εποχή η «αγάπη μας για την τέχνη», για να μιλήσουμε ειλικρινά, είναι στο μεγαλύτερο μέρος της τρυφή και απόλαυση. Φτάνουμε ακόμη και στο σημείο να απορρίπτουμε οποιαδήποτε διανοητική ερμηνεία των έργων τέχνης, για τον λόγο ότι φοβόμαστε πως κάτι τέτοιο θα μας στερήσει ένα μέρος από την αφθονία των αισθησιακών, ή «αισθητικών», όπως τις αποκαλούμε, ηδονών μας.

Όλοι οι συγγραφείς που παραθέσαμε συμφωνούν με τον Πλάτωνα, τον οποίο δεν μπορούμε να ψέξουμε για αδιαφορία απέναντι στο ωραίο, καθώς μιλάει περί της «θελκτικής» ή «σαγηνευτικής δύναμης του ωραίου». Όπως το εκφράζει ένα Βουδιστικό κείμενο, «τον πίνακα τον ζωγραφίζουν με χρώματα για να θέλγει τον άνθρωπο», κ.τ.λ. Όμως η έλξη και η σαγήνη υφίσταται βς προς κάτι άλλο, και όχι σε σχέση με τον εαυτό της. Θα έπρεπε ο ήχος από το κουδούνι για το δείπνο να μας μαγεύει τόσο ώστε να ξεχνάμε το φαγητό; κάτι τέτοιο θα ήταν αισθητισμός και όχι σωστή εκτίμηση ή κατανόηση της λειτουργίας του κουδουνιού. Τα κείμενά μας είναι αρκούντως σαφή. Όπως λέει ο Άγιος Βασίλειος, «σε μια εικόνα δεν εκτιμούμε τα χρώματα, αλλα το αρχέτυπο με βάση το οποίο έγινε η εικόνα». Το Βουδιστικό κείμενο που ήδη παραθέσαμε συνεχίζει: «Τα χρώματα χρησιμοποιούνται χάριν της εικόνας και όχι η εικόνα χάριν των χρωμάτων». Και προσθέτει: «Αυτό που δουλεύτηκε δεν είναι ο πηλός της πλασμένης μορφής, αλλά οι αθάνατες αρχές στις οποίες η πλασμένη μορφή παραπέμπει». Ο Αυγουστίνος θέτει το ζήτημα με εξίσου σαφή τρόπο όταν λέει ότι ο σκοπός του ρήτορα δεν είναι να ακούει τον εαυτό του να μιλάει, αλλά «να τέρπει, να παρέχει γνώσεις, και να πείθει». Όταν οι σπουδαιότεροι Ευρωπαίοι ποιητές μιλάνε για το έργο τους, μας διαβεβαιώνουν ότι «το όλο έργο εκπονηθηκε αποβλέποντας σε ένα στόχο πρακτικό και όχι θεωρητικό... σκοπός του όλου έργου είναι να αποσπάσει από την αθλιότητα όσους διάγουν τη ζωή αυτήν, και να τους οδηγήσει στην ευλογία». Ο Δάντης συμφωνεί απολύτως με τον Κλήμεντα τον Αλεξανδρέα ο οποίος λέει ότι «οι απεικονίσεις που χρησιμοποιεί η προφητεία δεν έχουν σκοπό την ομορφιά ή την καλλιέπεια του ύφους». Πολύ αργότερα, τον δέκατο πέμπτο αιώνα, ο Διονύσιος ο Καρθάσιος έχει να πει ότι «σκοπός μου στο έργο αυτό δεν είναι να μιλήσω με ευφράδεια αλλά να μιλήσω ορθόδοξα». Ο παραδοσιακός καλλιτέχνης εξυπηρετούσε ανθρώπους που ήθελαν και να ανταποκριθούν στις βιοτικές τους ανάγκες, αλλά και να αντλήσουν ευχαρίστηση. Έπρεπε να δώσει ένα τεχνούργημα – ένα κείμενο ομιλίας, ένα σπίτι, ή ένα φτυάρι – το οποίο δεν θα αποτελούσε απλώς ένα αντικείμενο θαυμασμού, αλλά θα λειτουργούσε ως χρηστικό εργαλείο. Ενώ τα έργα του σύγχρονου κατασκευαστή δεν εξυπηρετούν κάποιον σκοπό, αλλά σχεδιάζονται για να αποσπούν την προσοχή του πελάτη. Ο κατασκευαστής που αποσκοπεί στο κέρδος «δεν κλίνει πάντοτε, όπως είναι δίκαιο, στην πιστότητα της δημιουργίας του έργου του». Στον βαθμό που η μοντέρνα τέχνη είναι κενή περιεχομένου και αλήθειας, ο μοντέρνος καλλιτέχνης καθίσταται απλώς ένας κατασκευαστής.

Ananda K. Coomaraswamy

ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Οι Μεταφυσικές Αρχές της Τέχνης

Μετάφραση Παναγιώτης Σουλτάνης

Εκδόσεις ΠΕΜΠΤΟΥΣΙΑ 1992

ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΜΑΡΑΓΔΙ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ - Marcel Moreau

Κατά τις λειτουργίες όλες, ο λειτουργός φοράει στο πρόσωπο μια μάσκα. Το προσωπείο αυτό παριστάνει συχνά το τοτεμικό ζώο-θεό ή κάποιον πρόγονο. Υπάρχουν μάσκες αναθηματικές, θεατρικές, χορευτικές, λατρευτικές. Στις Μυκήνες χρησιμοποιούνταν και προσωπεία για νεκρούς. Άλλοτε είναι μεγάλα, άλλοτε μικρά. Μερικά είναι υποτυπώδη και μόλις καλύπτουν το πρόσωπο, ενώ άλλα είναι τεράστια και φορτωμένα με φτερά. Ορισμένα αποτελούν πλήρεις ενδυμασίες που τις φοράει ο μάγος για να εξομοιωθεί με το μυθικό πρόσωπο, και για να μεταρσιωθεί κατά τη διάρκεια της ιερής τελετουργίας.

Με τη μεταρσίωση τούτη, που συνοδεύεται από ρυθμική μουσική υπό τον ήχο του τυμπάνου, το ταμ-ταμ και των κουδουνιών, ο χορευτής παθαίνει ένα είδος αιφνίδιας παράκρουσης που την εξωτερικεύει με τρεμουλιάσματα. Η επένδυση με ένα ξένο δέρμα, το πέρασμα από τη μια κατάσταση σε μια άλλη με τη χρησιμοποίηση της μάσκας και του μουσικού ρυθμού, προκαλεί κάτι σαν ομαδικό ίλιγγο που καταλήγει στο διχασμό της προσωπικότητας.

Ορισμένοι μοντέρνοι χοροί, εμπνευσμένοι από το φολκλόρ καιτη μαγεία του μαύρου κόσμου, θυμίζουν αμυδρά τους ιερούς εκείνους ρυθμούς που έχουν μακραίωνες ρίζες, και που επιδιώκουν την κοσμική προσέγγιση με κάποιο χαμένο επουράνιο προστάτη.

Την καθαυτό μυσταγωγική σημασία του προσωπείου την ξαναβρίσκουμε στους Μάγιας, το λαό αυτό που, από πολλές απόψεις, βρίσκεται τόσο κοντά σε μας. Οι δικοί τους αυτοκράτορες-θεοί έχουν, μέσα στον τάφο τους, το πρόσωπο καλυμμένο με μια σμαραγδένια μάσκα.

Τι είναι όμως το σμαράγδι; Τι αντιπροσωπεύει ο πολύτιμος αυτός πράσινος λίθος; Στα ερωτήματα αυτά θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε μαζί.

Χημικά το σμαράγδι αποτελείται από άλας αλουμινίου και από μεταλλικό οξείδιο (GL3 AL2 SI16 O18). Εκπέμπει ισχυρές ακτινοβολίες. Το χρωματικό του στοιχείο είναι το οξείδιο του χρωμίου. Το σμαράγδι της Ανατολής, ο Λευκαργιλίτης, αποτελείται από καθαρό αλουμίνιο. Το σμαράγδι ανήκει στην κατηγορία των ορθορομβικών λίθων, έχει δηλαδή κάθετο πρίσμα σε σχήμα ρομβοειδές. Οι ρόμβοι αυτοί, μαζεμένοι, σχηματίζουν ένα οκτάεδρο, ένα οκτάπλευρο σώμα αποτελούμενο από δύο κανονικές πυραμίδες με τετράγωνες εφαπτόμενες βάσεις, και με πλάγια ισόπλευρα τρίγωνα που εφάπτονται δύο-δύο.

Το πράσινο χρώμα είναι το πιο διαδομένο στη φύση. Είναι το χρώμα του φυτικού κόσμου, η δύναμη που συνδέει τον άνθρωπο με τις ρίζες του. Τα φυτά ή τα φύλλα, στο πρώτο τους φύτρωμα, καλύπτονται από ένα χρώμα ανοιχτό κίτρινο. Ο ήλιος όμως, με τις ζωογόνες ακτίνες που ρίχνει επάνω τους συντελεί στην πλήρη χρωματική τους τελείωση. Όταν πια κλείσουν τον κύκλο τους, τα φυτά ξαναγίνονται κίτρινα προτού μαραθούν. Το πράσινο χρώμα είναι συμπληρωματικό του κόκκινου, όπως και η χλωροφύλλη συμπληρώνει το αίμα των ζώων που τρέφονται με πρασινάδα.

Το δάσος υπήρξε ανέκαθεν ο κατεξοχήν τόπος των μαγικών τελετουργιών. Στη δρυιδική ιεραρχία, ο αρχιερέας φορούσε χιτώνα πράσινο. Ήταν θεραπευτής-γιατρός, και χρησιμοποιούσε διάφορα βότανα που περιέχουν συστατικά ευεργετικά για την υγεία του σώματος και του πνεύματος.

Οι Δρυίδες συγκεντρώνονταν στα καταπράσινα ξέφωτα, στην καρδιά των δασών.

Το δέντρο θεωρείται κατοικία θεότητας. Το έλατο εξακολουθεί από παράδοση να είναι ακόμα και σήμερα το δέντρο των Χριστουγέννων. Η λάσσικα (ιξός της βαλανιδιάς) ήταν το φυτό των Δρυίδων. Αυτή μαζί με το τσιμισίρι και τη δάφνη αποτελούσαν τα σύμβολα της αθανασίας.

Οι πράσινες ακτίνες της μαγιάτικης πανσελήνου είναι ιδιαίτερα ευεργετικές. Είδαμε ότι τρία από τα λαμπερότερα αστέρια του ουρανού είναι πράσινα. Στο Μεσαίωνα, οι καθρέφτες από βήρυλο χρησιμοποιούνταν στη μαντεία.

«Ο σμαραγδένιος πίνακας» του αιγύπτιου Τρισμέγιστου Ερμή, η Σφραγίδα του Σολομώντα, το Κύπελλο του Μυστικού Δείπνου ήταν σκαλισμένα σε σμαράγδι. Οι Ινδουιστές φορούν στο μέτωπο ένα πετράδι που αναπαριστά την Υδρία, τον Γκράαλ.

Η Τιάρα του Πάπα είχε στην κορυφή της για διακόσμηση ένα από τα ωραιότερα σμαράγδια του κόσμου. Προερχόταν από το βουνό Γαβάρα της αραβικής οροσειράς. Επειδή λοιπόν το πράσινο χρώμα, με την ισχυρή ακτινοβολία του, παίζει σοβαρό ρόλο στο φυτικό κόσμο, έχει συνδεθεί με την Αλχημία. Συμβολίζει τη Θεά-Μητέρα, που είναι χθόνια και συνάμα κοσμική. Εδώ ξαναβρίσκουμε πάλι τη σύζευξη του Ουρανού και της Γης. Η Ίσις ήταν Θεά Πράσινη. Το ίδιο αυτό χρώμα επαναφέρεται στις ιεροτελεστίες του πανάρχαιου παρεκκλησίου Σαιν-Βικτόρ της Μασσαλίας, όπου ορισμένες τελετουργίες διεξάγονται με κεριά πράσινα.

Η Χριστιανική Παναγία, στο λευκό χιτώνα της, που ο χρωματισμός του αυτός αποτελεί σύνθεση των επτά ορατών χρωμάτων της ίριδας, έχει συχνά διακόσμηση ένα σμαράγδι, και φοράει ζώνη γαλάζια.

Στην κλίμακα τούτη των επτά ορατών χρωμάτων του Ουρανίου Τόξου, το πράσινο βρίσκεται στο κέντρο του φάσματος. Αποτελείται από ανάμιξη του κίτρινου και του γαλάζιου. Το κίτρινο δραστηριοποιεί τη ζωή. Το γαλάζιο την ανασχέτει. Συνεπώς το πράσινο είναι το κέντρο ισορροπίας ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο, η γέφυρα προς κάποιο υπερπέραν.

Οι Αμερικανοί που ταξίδεψαν στη Σελήνη, έφεραν μια μεγάλη πράσινη πέτρα στην οποία φαίνεται πως απέδωσαν μεγάλη σημασία. Το σεληνιακό αυτό σμαράγδι, που μερικά κομματάκια του διανεμήθηκαν σε ορισμένα μεγάλα εθνικά κέντρα επιστημονικών ερευνών, προερχόταν από τις πρώτες εξορύξεις.

Στα τέλη του 1970, το γεωλογικό εργαστήριο ερευνών ενός αγγλικού Πανεπιστημίου, έλαβε μερικά τέτοια σεληνιακά δείγματα.

Ένα από κείνα τα κομμάτια βρισκόταν μια μέρα πάνω σ' ένα τραπέζι, προκειμένου να εξεταστεί από τους ειδικούς. Αυτοι, κάποια στιγμή, εκτελούσαν κάτι άλλα πειράματα και χρησιμοποιούσαν, μετάξυ άλλων οργάνων, έναν δοκιμαστικό σωλήνα με υδράργυρο. Ένας επιστήμονας, από απροσεξία, κίνησε τη σεληνιακή πέτρα, και χωρίς να το καταλάβειτην πήγε κοντά στο σωλήνα με τον υδράργυρο. Παρατήρησε τότε ότι αμέσως ο υδράργυρος κατέβηκε. Επανέλαβε τότε πολλές φορές το ίδιο πείραμα μπροστά στους συναδέλφους του, που είχαν αναστατωθεί από τούτο το ασυνήθιστο γεγονός. Τελικά αποδέχτηκαν το φαινόμενο και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η σεληνιακή λίθος εκμηδενίζει τη βαρύτητα.

Σε λίγο, οι αρμόδιες υπηρεσίες διέδωσαν την είδηση, και πολύ θορυβήθηκαν οι διεθνείς επιστημονικοί και πολιτικοί κύκλοι. Κατάπληξη στα επιστημονικά κέντρα που κατείχαν σμαράγδινες πέτρες. Γιατί αυτές, με τις ακτινοβολίες τους, εκπέμπουν ειδικές ακτίνες. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει στη μητρόπολη της Σαρτρ.

Σμαράγδια σεληνιακά συναντούμε σε εκκλησίες της Νορβηγίας, της Σκωτίας, της Ιρλανδίας, καθώς και σε μερικούς καθεδρικούς ναούς της Νορμανδίας και άλλων περιοχών της Γαλλίας.

Είναι λίγο ή πολύ εκτονωμένα σε σύγκριση με κείνα που μεταφέρθηκαν από τους αστροναύτες. Διατηρούν όμως την ικανότητά τους να συσσωρεύουν τις κοσμικές ακτινοβολίες και να τις εκπέμπουν με κύματα υψηλής συχνότητας που υπερπηδούν όλα τα εμπόδια εξουδετερώνοντας τη βαρύτητα. Τις ακτίνες αυτές μπορούμε να τις κατευθύνουμε σε μακρινή απόσταση, επάνω σε προκαθορισμένο στόχο.

Το γαλλικό ραδιόφωνο ανάγγειλε, σε μια εκπομπή του κατά το 1971, ότι οι Ρώσοι δεν φοβούνται κανέναν εξωτερικό κίνδυνο, γιατί διαθέτουν τον τρόπο να τον εξοντώσουν από μακριά χωρίς καν να μετακινηθούν. Μήπως έχουν άραγε βρει το μυστικό των λίθων αυτών στην παρθενική τους κατάσταση, δεδομένου ότι χρησιμοποιούνται ήδη από καιρό στην κατασκευή των ακτίνων λέηζερ;

Στο πρώτο του μυθιστόρημα, ο νέγρος συγγραφέας Υάμπο Ουολέγεμ, αναφερόμενος σε έναν ήρωά του, γράφει την ακόλουθη φράση: «...Μια μέρα που ήταν καθισμένος στη σκιά ενός δέντρου όπου βρίσκεται η πράσινη πέτρα που μας κάνει να ξεχνάμε τις πίκρες μας, είδε να περνάει η αυτοκρατορική άμαξα...».

Αυτός λοιπόν ο νεφρίτης λίθος με τις πολυποίκιλες ιδιότητες, που χρησιμοποιόταν στα προσωπεία των αυτοκρατόρων των Μάγιας, και που «μας κάνει να ξεχνάμε τις πίκρες μας», αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο πολλών δοξασιών, τη γέφυρα ανάμεσα στον ορατό και τον αόρατο κόσμο, το μεγάλο μονοπάτι που οδηγεί από τον έναν στον άλλον, και μας κάνει να λησμονούμε την επίγεια ζωή, σβήνοντας ολόκληρο το παρελθόν μας. Συμβάλλει στην εξαΰλωση της ψυχής, που ζει φυλακισμένη μέσα στην ύλη, και τη μεταμορφώνει με την τεράστια ελκτική δύναμη που διαθέτει.

Αν έτσι έχουν τα πράγματα, το προσωπείο των αυτοκρατόρων των Μάγιας θα πρέπει να συνδεόταν με τα άστρα και να είχε πρακτική χρησιμότητα. Θα μας βοηθούσε μάλιστα να ερμηνεύψουμε πολλά μυστήρια.

Σήμερα η μάσκα είναι κάτι το πολύ κοινό, κάτι το αποκριάτικο. Στα προϊστορικά χρόνια όμως, ο άνθρωπος χρησιμοποιούσε το προσωπείο για να πλησιάσει έτσι τους θεούς του, και για να ενδυναμώσει μέσα του την εύνοια του Ιερού. Τώρα υπερηφανεύεται για τη δύναμή του, και πιστεύει ότι το θείο οφείλει να τον υπηρετεί.

Τα σύγχρονα καρναβάλια δεν έχουν πια την παλιά κοσμική σημασία τους. Είναι απλά και μόνο βακχικές ακολασίες. Κι ωστόσο ο άνθρωπος εξακολουθεί να καλύπτει το πρόσωπό του με μάσκες. Η ζωή, έτσι όπως την έχει διαμορφώσει γύρω του, τον υποχρεώνει να μασκοφορεί μόνιμα, για να ξεγελά τον εαυτό του, και προπαντός για να μπορεί να ξεγελά τους άλλους άσκοπα και άγονα.

Όλες αυτές οι διαπιστώσεις μας οδήγησαν σε νέες ανακαλύψεις. Σήμερα ξέρουμε ότι ανάμεσα στα χρώματα και τις μουσικές κλίμακες υπάρχουν στενοί δεσμοί. Τα επτά ορατά χρώματα του φάσματος εκπέμπουν διαφορετικές ακτινοβολίες. Το ίδιο συμβαίνει και με τις επτά νότες της κλίμακας. Το φα βρίσκεται στο κέντρο της κλίμακας, όπως και το πράσινο βρίσκεται στο κέντρο των επτά ορατών χρωμάτων του αποσυνθεμένου φωτός.

Η σύγχρονη επιστήμη μας πληροφορεί ότι το φα, με τη δύναμη των παλμών του προκαλεί την εμφάνιση του πράσινου χρώματος.

Είναι γνωστό ότι το 1681, ένας μοναχός του μοναστηριού Αρντέν, στον Όρνο ποταμό, είχε κάνει σοβαρή εργασία πάνω στην κλίμακα των ήχων, στηριζόμενος στις σχετικές έρευνες των Λάμα του Θιβέτ. Τις παρατηρήσεις του τις συγκέντρωσε σε ένα βιβλίο με τον τίτλο: «Πραγματεία για την αρμονία των χρωμάτων σε συσχετισμό με την αρμονία των ήχων». Σ' αυτό, κάνει μια εισαγωγή ως προς τις σχέσεις μεταξύ των επτά ήχων και των επτά χρωμάτων. Αλλά το βιβλίο του δεν δημοσιεύτηκε ποτέ.

Ο Λουί Σαρπαντιέ, στο βιβλίο του «Ο καθεδρικός ναός της Σαρτρ», μας γνωστοποιεί ότι οι εντοιχισμένοι εσωτερικοί κίονες του ναού έχουν διαφορετικό μήκος, ανάλογο με τη μουσική κλίμακα.

Ο Μαξ Ζιλμπέρ, που τα βιβλία του θεωρούνται παράδοξα από τους πανεπιστημιακούς κύκλους της Γαλλίας, τονίζει τις εξαιρετικές ιδιότητες του σμαραγδιού. Το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης έχει στην κατοχή του μια χειρόγραφη επιστολή του Μαξ Ζιλμπέρ, στην οποία περιέχεται η σύνθεση του λίθου αυτού: έχει για βάση του το λίθιο και το γλισίνιο, και ατομικό βάρος 0.

Τέτοιες πέτρες δεν υπάρχουν παρά μόνο στο κέντρο της γης και στην επιφάνεια της Σελήνης.

Οι δεσμοί ανάμεσα σε όλα τα στοιχεία του Κόσμου και της Γης, δεσμοί αόρατοι και άυλοι, είναι πολύ σοβαρότεροι απ' όσο η άγνοιά μας θέλει να πιστεύει. Με στοχασμό, με κατανόηση και με απροκατάληπτο πνεύμα, θα μπορούσαμε σίγουρα να βρούμε το σωστό δρόμο έρευνας. Ποτέ ωστόσο δεν είναι αργά να το πετύχουμε.

Marcel Moreau

ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ ΚΑΙ Τ' ΑΣΤΡΑ

ΟΙ ΣΧΕΣΕΙΣ ΟΥΡΑΝΟΥ-ΓΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΜΕΓΑΛΙΘΟΙ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΩΣΤΑΣ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΧΡΥΣΗ ΤΟΜΗ 1978