Ο μεγαλύτερος μύθος της αναζήτησης του ελιξήριου στην προβιβλική παράδοση της Μεσοποταμίας είναι ο μύθος του Γκιλγκαμές. Ο Γκιλγκαμές ήταν ένας μυθικός βασιλιάς της σουμεριακής πόλης Ουρούκ* ο οποίος έβαλε σκοπό του να ανακαλύψει το κάρδαμο της αθανασίας, το φυτό «Που δε Μεγαλώνει Ποτέ». Αφού πέρασε με επιτυχία από τα λιοντάρια που φρουρούσαν τις παρυφές και τους ανθρώπους σκορπιούς που φύλαγαν τα μυθικά όρη που άγγιξαν τα ουράνια, έφτασε σε ένα παραδεισένιο κήπο γεμάτο λουλούδια, καρπούς και πολύτιμους λίθους. Ο κήπος αυτός βρισκόταν στη μέση των βουνών. Μετά, προχώρησε υπομονετικά και έφτασε στη θάλασσα που περιβάλλει τον κόσμο. Σε ένα σπήλαιο δίπλα στα νερά κατοικούσε μια εκδήλωση της θεάς Ιστάρ, η Σιντούρι-Σαμπίτου. Η γυναίκα αυτή, κρυμμένη πίσω από τα πέπλα της, έκλεισε τις πύλες ανακόπτοντας το διάβα του. Μόλις, όμως, ο Γκιλγκαμές της διηγήθηκε την ιστορία του, η Σιντούρι-Σαμπίτου του επέτρεψε να δει το πρόσωπό της και τον συμβούλευσε να μη συνεχίσει την αναζήτησή του, αλλά να μάθει να είναι ευχαριστημένος με τις θνητές απολαύσεις της ζωής:
«Γκιλγκαμές για που τρέχεις έτσι; Ποτέ δεν πρόκειται να βρεις τη ζωή που ζητάς. Όταν οι θεοί δημιούργησαν τον άνθρωπο του έδωσαν για μοίρα του το θάνατο, ενώ τη ζωή την κράτησαν για τον εαυτό τους. Όσο για σένα Γκιλγκαμές γύρισε στην πατρίδα σου με ευχάριστα. Μέρα και νύχτα, νύχτα και μέρα, γύρισε και απόλαυσε, φάε, πίνε και γλέντησε. Φόρεσε καινούργια ρούχα. Πλύνε το σώμα σου στο νερό, αγάπα το παιδάκι που κρατάς στο χέρι σου και κάνε τη γυναίκα σου στην αγκαλιά σου ευτυχισμένη. Γιατί κι αυτό είναι στη μοίρα του ανθρώπου.
Η επιμονή του Γκιλγκαμές εντυπωσίασε τη Σιντούρι-Σαμπίτου, η οποία του επέτρεψε να περάσει και του έδωσε συμβουλές για να αντιμετωπίσει τους κινδύνους που θα συναντούσε. Τον συμβούλευσε να αναζητήσει τον περαματάρη Ουρσαναμπί και πράγματι τον βρήκε να κόβει ξύλα στο δάσος, προστατευόμενος από τους ακολούθους του. Ο Γκιλγκαμές σκότωσε τη συνοδεία του (που ονομάζεται «αυτοί που χαίρονται να ζουν», «αυτοί που είναι από πέτρα») και ο περαματάρης δέχθηκε να τον μεταφέρει διασχίζοντας τα νερά του θανάτου. Τον προειδοποίησε μάλιστα πως δεν έπρεπε να αγγίξει τα νερά και έτσι ταξίδεψαν για ενάμιση μήνα. Η μακρινή χώρα που πλησίαζαν ήταν η κατοικία του Ουτναπιστίμ, του ήρωα του αρχέγονου κατακλυσμού, ο οποίος ζούσε με τη γυναίκα του σε αιώνια ειρήνη. Ο Ουτναπιστίμ παρατήρησε από μακριά τη μικρή βάρκα που πλησίαζε ολομόναχη στα ατέλειωτα νερά, και η καρδιά του αναρωτήθηκε:
Γιατί «οι πέτρινοι» της βάρκας χάθηκαν; Ποιος είναι αυτός που έρχεται με τη βάρκα και δεν είναι ακόλουθος μου; Αυτός που έρχεται θνητός δεν είναι;
Μόλις πάτησαν στη στεριά, ο Γκιλγκαμές έπρεπε να ακούσει από τον πατριάρχη τη μακρά αφήγηση της ιστορίας του κατακλυσμού. Μετά ο Ουτναπιστίμ επέτρεψε στον επισκέπτη του να κοιμηθεί. Ο Γκιλγκαμές κοιμήθηκε έξι μέρες και έξι νύχτες. Ενώ κοιμόταν δίπλα στη βάρκα, ο Ουτναπιστίμ είπε στη γυναίκα του να ψήσει επτά καρβέλια και να τα αφήσει στο προσκέφαλο του Γκιλγκαμές. Μόλις ξύπνησε ο φιλοξενούμενος, ο οικοδεσπότης διέταξε το βαρκάρη Ουρσαναμπί να τον πλύνει στα νερά μιας μικρής λίμνης και να του δώσει καθαρά ρούχα. Μετά από όλα αυτά ο Ουτναπιστίμ φανέρωσε στο Γκιλγκαμές το μυστικό του φυτού.
Γκιλγκαμές, κάτι απόκρυφο θα σου πω και οδηγίες θα σου δώσω. Το φυτό είναι σαν ρείκι του αγρού και έχει αγκάθια σαν του ρόδου και τα χέρια σου θα ματώσουν. Αν όμως τα χέρια σου το πιάσουν, τότε θα γυρίσεις στην πατρική σου χώρα. Το λουλούδι φύτρωνε στο βυθό της κοσμικής θάλασσας.
Ο Ουρσαναμπί οδήγησε για δεύτερη φορά τον ήρωα στη θάλασσα. Ο Γκιλγκαμές έδεσε πέτρες στα πόδια του και βούτηξε. Όρμησε στα βάθη των νερών, ξεπερνώντας κάθε όριο αντοχής, ενώ ο περαματάρης περίμενε στη βάρκα. Και όταν ο δύτης έφθασε στο βυθό της θάλασσας που δεν είχε βυθό και όταν το άνθος πλήγωσε τα χέρια του, τότε το ξερίζωσε, έβγαλε τις πέτρες και κίνησε για την επιφάνεια. Όταν βγήκε στον καθαρό αέρα και ο βαρκάρης τον βοήθησε να ανέβει, ο Γκιλγκαμές είπε θριαμβευτικά:
Ουρσαναμπί, έλα να δεις το θαυμάσιο φυτό… Με τη δύναμή του ο Άνθρωπος μπορεί να βρει τις χαμένες δυνάμεις. Θα το πάω στην Ουρούκ, την πόλη με τα ισχυρά τείχη… Και θα το ονομάσουμε: «Αυτό που ξανανιώνει τους γέρους». Και τελικά θα το φάω και εγώ ο ίδιος για να ξαναποκτήσω όλη μου τη νιότη.
Προχώρησαν και πέρασαν τη θάλασσα. Όταν βγήκαν στη στεριά, ο Γκιλγκαμές λούστηκε στα κρύα νερά ενός νερόλακκου και ξάπλωσε να ξαποστάσει. Την ώρα που κοιμόταν όμως, ένα φίδι που οσφράνθηκε τη θεσπέσια ευωδιά του άνθους, τόλμησε να πλησιάσει και να το αρπάξει φεύγοντας μακριά. Μόλις το έφαγε, απόκτησε αμέσως τη δύναμη να αλλάζει δέρμα και να ανανεώνεται. Όταν ξύπνησε ο Γκιλγκαμές ανακάθισε και άρχισε να κλαίει. «Και τα δάκρυά του έτρεχαν σαν ποτάμι». __________________________ * Στη Βίβλο αναφέρεται σαν Ερέχ (σ.τ.μ.)
JOSEPH CAMPBELL Ο ΗΡΩΑΣ ΜΕ ΤΑ ΧΙΛΙΑ ΠΡΟΣΩΠΑ Ο Ρόλος του Ήρωα στην Παγκόσμια Μυθολογία Μετάφραση Θεόδωρος Σιαφαρίκας Εκδόσεις Ιάμβλιχος 2001
...Ακριβώς τη στιγμή που, αφηρημένος, κοιτούσε το κόκκινο ψαράκι που μόλις είχε ξεμυτίσει στην επιφάνεια του νερού, και όταν αναρωτιόταν, λιγότερο αφηρημένος πια, πόσο καιρό έχει να αλλάξει νερό, γιατί καταλάβαινε πολύ καλά τι ήθελε να πει το ψάρι όταν πότε πότε ανέβαινε και έσπαζε τη λεπτή μεμβράνη όπου το νερό μπερδεύεται με τον αέρα, εκείνη ακριβώς την αποκαλυπτική στιγμή εμφανίστηκε στον μαθητευόμενο φιλόσοφο, γυμνή και καθάρια, η ερώτηση που θα γεννούσε την πιο παθιασμένη και φλογερή πολεμική που γνώρισε ποτέ η ιστορία της χώρας όπου κανείς δεν πεθαίνει. Και ιδού τι ρώτησε τον μαθητευόμενο φιλόσοφο το πνεύμα που ίπτατο πάνω από το νερό του ενυδρείου, Έχεις σκεφτεί αν ο θάνατος είναι ο ίδιος για όλα τα ζωντανά πλάσματα, είτε είναι ζώα, και ο άνθρωπος ανάμεσά τους, είτε φυτά, κι εδώ συμπεριλαμβάνεται το χορτάρι που πατάμε αλλά και το sequoiadendron giganteum με τα εκατό μέτρα ύψος, είναι άραγε ο ίδιος ο θάνατος που σκοτώνει έναν άνθρωπο που ξέρει πως θα πεθάνει και ένα άλογο που δεν θα το μάθει ποτέ. Και ρώτησε ακόμα, Ποια ήταν η στιγμή που πέθανε ο μεταξοσκώληκας, αφού κλείστηκε στο κουκούλι και κλειδαμπαρώθηκε, και πως είναι δυνατόν να γεννιέται η ζωή του ενός από το θάνατο του άλλου, η ζωή της πεταλούδας από το θάνατο του σκώληκα, και να είναι το ίδιο αλλά διαφορετικά, ή μήπως δεν πέθανε ο μεταξοσκώληκας γιατί είναι ζωντανός στην πεταλούδα. Ο μαθητευόμενος φιλόσοφος απάντησε, Ο μεταξοσκώληκας δεν πέθανε, η πεταλούδα είναι αυτή που θα πεθάνει, μετά την ωοτοκία. Εγώ το ξέρω προτού γεννηθείς, είπε το πνεύμα που ίπταται πάνω από τα νερά του ενυδρείου, ο μεταξοσκώληκας δεν πέθανε, κανένα πτώμα δεν έμεινε μέσα στο κουκούλι όταν βγήκε από κει η πεταλούδα, εσύ ο ίδιος το είπες, ο ένας γεννήθηκε από το θάνατο του άλλου, Λέγεται μεταμόρφωση, όλος ο κόσμος ξέρει περί τίνος πρόκειται, είπε συγκαταβατικά ο μαθητευόμενος φιλόσοφος, Να μια λέξη που ηχεί ωραία, γεμάτη υποσχέσεις και βεβαιότητες, κες μεταμόρφωση και πας παρακάτω, δεν βλέπεις, φαίνεται, πως οι λέξεις είναι ετικέτες που κολλάνε πάνω στα πράγματα, δεν είναι τα ίδια τα πράγματα, ποτέ δεν θα μάθεις πως είναι τα πράγματα, ούτε καν τα πραγματικά τους ονόματα, γιατί τα ονόματα που τους έδωσες είναι αυτό και μόνο, τα ονόματα που τους έδωσες, Ποιος απ’ τους δυο μας είναι ο φιλόσοφος, Ούτε εγώ ούτε εσύ, εσύ δεν είσαι παρά ένας μαθητευόμενος στη φιλοσοφία, κι εγώ απλώς ένα πνεύμα που ίπταται πάνω απ’ το νερό του ενυδρείου.
Jose Saramago Περί Θανάτου Μετάφραση Αθηνά Ψυλλιά Εκδόσεις Καστανιώτη 2007
Αυτά τα κοράκια που ζωγράφισε δυο μέρες πριν από το θάνατό του, δεν του έφεραν μια μεταθανάτια δόξα, τουλάχιστον όχι περισσότερη απ’ τους άλλους πίνακές του. Άνοιξαν, όμως, στη ζωγραφισμένη ζωγραφική ή, μάλλον, στη μη ζωγραφισμένη φύση, το μυστικό πέρασμα προς ένα υπαρκτό υπερπέραν, μια διαρκή υπαρκτή πραγματικότητα. Κι όλα αυτά, χάρη στον Βαν Γκογκ που άνοιξε την πόρτα ενός αινιγματικού και παράξενου υπερπέραν.
Δεν είναι συνηθισμένο να βλέπεις έναν άνθρωπο που, έχοντας μέσα του την ιδέα της πιστολιάς που τον σκότωσε τελικά, ν’ αραδιάζει σ’ έναν πίνακα μαύρα κοράκια, πάνω από ένα είδος χλομής πεδιάδας ίσως άδειας, τέλος πάντων, όπου το μοβ χρώμα της γης συγκρούεται μανιωδώς με το θαμπό κίτρινο των σταριών.
Ωστόσο, κανένας άλλος ζωγράφος δε θα κατάφερνε όπως ο Βαν Γκογκ να ζωγραφίσει τα κοράκια του μ’ αυτό το μαύρο χρώμα των ύδνων, το μαύρο ενός πλούσιου φαγοποτιού και, συγχρόνως, αυτό το περιττωματώδες μαύρο των φτερών των κορακιών που αιφνιδιάστηκαν απ’ το φθίνον φως του βραδιού.
Και με τι παραπονιέται εκεί κάτω η γη, κάτω απ’ τα φτερά μεγαλόπρεπων κορακιών, μεγαλόπρεπων, χωρίς αμφιβολία, απ’ την ίδια την επιθυμία του Βαν Γκογκ, αλλά κι απ’ την άλλη, πομπώδικων οιωνών ενός κακού που αυτό δε θ’ αγγίξει ποτέ;
Γιατί κανένας μέχρι τώρα, όπως ο Βαν Γκογκ, δεν έδειξε τη γη σαν βρόμικο πανί βουτηγμένο στο κρασί και το αίμα.
[image: Vincent van Gogh - Wheatfield with Crows - July 1890]
Η Ιστορία πρέπει να ζήσει με ό,τι ήταν εδώ, αδράχνοντας και σχεδόν ψηλαφίζοντας ό,τι είχαμε... είναι τόσο φριχτό και πληκτικό το πώς πεθαίνουμε, αντίθετα απ' το γράψιμο, η ζωή δεν τελειώνει ποτέ. Ο Άβελ ήταν τελειωμένος - ο θάνατος δεν είναι απόμακρος, ένα μεγάλο τίποτα ηλεκτρίζει τον σκεπτικιστή, τα βόδια του μαζεύονται σαν νεκροκεφαλές σε ηλεκτροφόρο σύρμα, το μωρό του κλαίει όλη νύχτα σαν μηχανή καινούργια. Όπως στις Βίβλους μας, λευκοπρόσωπο, αρπαχτικό, το όμορφο, ομιχλομέθυστο του κυνηγού φεγγάρι ανεβαίνει... ένα παιδί θα του έδινε πρόσωπο: δυο τρύπες, δυο τρύπες, τα μάτια μου, το στόμα μου, ανάμεσα μιας νεκροκεφαλής μη-μύτη... Ω, έχει μια τρομαχτική αθωότητα το πρόσωπό μου ποτισμένο με το ασημένιο σώσμα πάχνης πρωινής.
Υπάρχουν πράγματι αρχές; Θέλω να πω αρχές ξεχωριστές που βρίσκονται πίσω από τα πράγματα; Ή με άλλους όρους, οι θεοί με την παγανιστική ονοματολογία έχουν μια υπόσταση λιγότερο καθορισμένη και λιγότερο έγκυρη απ’ ότι οι αρχές που μας χρησιμεύουν για να σκεφτόμαστε; Κι η ερώτηση αυτή γεννάει μιαν άλλη; Υπάρχουν στο πνεύμα του ανθρώπου ιδιότητες πραγματικά ξεχωριστές; Μπορεί κανείς άλλωστε ν’ αναρωτηθεί κατά πόσο μια αρχή δεν είναι άλλο παρά μια απλή λεκτική ευκολία. Κι αυτό οδηγεί στο ερώτημα αν υπάρχει άλλο πράγμα εκτός από το πνεύμα που σκέφτεται, και αν, μέσα στο απόλυτο, οι αρχές υπάρχουν σαν πραγματικότητες ή σαν υπάρξεις που διαχωρίζουν τις ενέργειές τους. Σε ποιο βαθμό οι αρχές που υπάρχουν σαν ξεχωριστές πραγματικότητες, όσο κι αν ανατρέξουμε στη ρίζα των πραγμάτων, ξεφεύγουν από ένα πνευματικό παιχνίδι γύρω απ’ τις αρχές. Και υπάρχει άραγε μέσα στον άνθρωπο ένα είδος από ικανότητες – αρχές που θα είχαν μια ξεκάθαρη υπόσταση και θα μπορούσαν να ζουν διαχωρισμένες; Υπάρχουν στιγμές αιωνιότητας που μπορούν να καθηλωθούν σα μουσικές νότες και που ξαναβρίσκονται με τους αριθμούς; - κι αυτές οι νότες είναι διαχωρισμένες; Οι αλχημιστές λένε, πως αυτές οι στιγμές αιωνιότητας που καθηλώνονται, αντιστοιχούν στην εμφάνιση του αστεριού μέσα στο λεβέτι τους. Η ερώτηση αυτή μου φαίνεται ηλίθια. Γιατί, το απόλυτο δεν έχει ανάγκη από τίποτα. Ούτε από θεό, ούτε από άγγελο, ούτε από άνθρωπο, ούτε από πνεύμα, ούτε από αρχές, ούτε από ύλη, ούτε από συνέχεια. Όμως αν στη συνέχεια, στη διάρκεια, στο διάστημα, στον ουρανό ψηλά και στην κόλαση χαμηλά, ζουν αρχές διαχωρισμένες, δεν είναι σαν αρχές που ζουν, αλλά σαν οργανισμοί καθορισμένοι. Η δημιουργική ενέργεια είναι μια λέξη, που όμως κάνει τα πράγματα κατορθωτά, συνδαυλίζοντας τα με τη φωτιά – στήριγμα της. Κι όπως ακριβώς στο δημιουργημένο κόσμο, υπάρχουν όλες οι όψεις της δυνατότητας, στοιχεία που υπολογίζονται με αριθμούς και μετριούνται με την πυκνότητά τους, έτσι και η ροή της δημιουργίας που αρπάζει φωτιά μόλις έρθει σε επαφή με τα πράγματα – και κάθε φορά που η ζωή πυρπολεί τα πράγματα, αντιστοιχεί σε μια σκέψη – αυτή η ροή μέσα σε κλειστούς οργανισμούς που μπορεί να ξεκινάνε από την πιο υλική χοντροκοπιά μας και να φτάνουν στην πιο απίθανη διαύγεια, συνθέτει αυτό που ονομάζουμε Υπάρξεις και που άλλο δεν είναι παρά πνοές μέσα στη διάρκεια.
Antonin Artaud Ο Ηλιογάβαλος ή Ο Εστεμμένος Αναρχικός Μετάφραση Τούλια Τόλια Εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος 1997
